(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Italia pontificia : sive, Repertorium privilegiorum et litterarum a romanis pontificibus ante annum 1598 Italiae ecclesiis, monasteriis, civitatibus singulisque personis concessorum ; Iubente Regia societate gottingensi congessit Paulus Fridolinus Keht ; Berolini, Apud Weidmannos, 1906-1935"

Digitized by the Internet Archive 

in 2011 with funding from 

University of Toronto 



http://www.archive.org/details/italiapontificia05cath 



REGESTA 

PONTIFICVM ROMANORVM 



IVBENTE REGIA SOCIETATE GOTTINGENSI 



CONGESSIT 



PAVLYS FRIDOLINVS KEHR 



ITALIA PONTIFICIA 

VOL.V 
AEMILIA SIVE PROVINCIA RAVENNAS 



BEROLINI 

APVD WEIDMANNOS 
MDCCCCXI 



ITALIA PONTIFICIA 

SIVE 

REPERTORIVM PRIVILEGIORVM ET LITTERARVM 
A ROMANIS PONTIFICIBVS ANTE ANNVM MCLXXXXVIII 

ITALIAE 

ECCLESIIS, MONASTERnS, CIVITATIBVS SINGVLISQVE PERSONIS 

CONCESSORVM 



IVBENTE REGIA SOCIETATE GOTTINGENSI 



CONGESSIT 



PAVLYS FRIDOLINYS KEHR 



VOL. V 
AEMILIA SIVE PROVINCIA RAVENNAS 



BEROLINI 

APVD WEIDMANNOS 

MDCCCCXI 




W»L - 6 1939 
I Q53 



PRAEFATIO. 



Quintum Italiae itontificiae hoc 'volumen acta Homanomm poiitificum 
co^ntinet, quae ad Aemiliam sivc Ilavennatensium archiepiscoporum provinciam 
pertinent. Hahes igitur praeter ipsam Ravennatem has dioeceses: Cerviensem 
sive Ficoclensem, Sarsinatem sive Bobiensem, Caesenatcm, Forojjojnliensem, 
Foroliviensem, Faventinani, Imolensem sive Corneliensem, Comaclensem, Adrien- 
sem, Ferrariensem, Bononiensem, Mutinensem, Reginensem, Parmensem, Placen- 
tinam. Invenics autcm acta summorum imntificum mmi. 1474, quorum 800 
iam inveniuntur in regcstis Jaffeanis; integra 939, autographa 841, spuria 61. 

Denique adde notitias, quac, completo volumine, mihi occurrerunt: 

pag. 9 n. 3(> : cf. pag. 301 n. 2. 

pag. 12 n. 57: lege Laterano 1196 aitg. 14. 

pag. 15 (Ravenna): cf. Augusto Gaudenzi Gli arcivescovi di Ravenna ed i Romani 
pontefici dal VII al XII secolo in: Annuario della R. Universita di Bologna (Bologna 1901) 
p. 53 sq. 

pag. 41 n. 108: cf. pag. 301 n. 2. 

pag. 49 n. 151: verba „Sergii papae filius" delenda suut. 

pag. 52 n. 166: ed. Ph. Argelati De monetis Italiae III IIG. 

pag. .53 n. 170: cf. G. B. Castiglioni Del ius metropolitico della chiesa di Milano 
(1771) et G. Mercati in Anal. BoUand. XV 196 not. 

pag. 54 u. 174: de Wiberti iuramento cf. Kohncke Wibert von Ravenna p. 17 sq. 

pag. 56 n. 186 : cf. Vitam Gregorii VII, quam attribuunt Petro Pisano (ed. Duchesne 
Lib. pontif. II 289). 

pag. 62 n. 210: ed. P. Piacenza Cronotassi dei vescovi di Piaceuza p. 8. 

pag. 62 n. 212: transactio haec ad a. 1151 spectare videtur. 

pag. 73 n. 271 : lege Laterano 1196 aug. 14. 

pag. 77 (Eccl. cathedr. Agiae Anastasiae): cf. Giuliauo Berti Sull' autico 
duomo di Ravenna e il battistero e I' episcopio e il tricolo (Ravenna 1880). 

pag. 93 u. 39: Mortuo Heimico archiepiscopo a. 1072, Alexander II Petrum 
Damiani card. Ravennam misit, ut Ravennates ab excommunicatione absolveret; cf. Vitam 
Petri Damiani auctore lohanne Laudensi c. 21. 22. 

pag. 93 n. 40: ed. Bull. Rom. ed. Taur. TI 101 n. 44. 

pag. 96 n. 1: Cop. a. 1338 Parma Arch. di stato (Pergamene Atto). 

pag. 107 linea 11: lege Ottonis IV a. 1210 (BF. 355). 

pag. 109 n. 3: ed. Bull. Rom. ed. Taur. I 168 n. 12. 

pag. 114 n. 5: lege 881 iul. 17. 

pag. 132 n. 1 : lege JE. I p. 274. 



VI PRAEFATIO. 

pag. 138 (Mon. s. Hilarii de Galeata): cf. iuramentum Hermenfridi abbatis mon. 
b. Hillari in Galligata lohanni archiepiscopo Ravennati a. 997 praestitum, quod ex archivo 
Bononiensi A. Gaudenzi vulgabit (Bullett. dell' Ist. stor. ital. XXXII 77 n. 18). 

pag. 145 (Polenta): Gregorii pp. charta locationis laudatur insuper in Alexandri IV 
privilegio a. 12.o8 mart. 20 Clarae de Polenta indulto (ed. Mou. Germ. Epp. s. XIII t. III 442 
n. 476: cf. Overmann Griifin Mathilde von Tuscien p. 37 not. 4. ubi male legituv „in Lunensi 
dioecesi"). 

pag. 161 (Imola): cf. L. Baldisserri L' episcopato Imolese nel secolo XII in: 
Rivista storico-critica delle scienze teologiche YI (1910) 580 sq. 

pag. 163 n. 2: cf. pag. 301 n. 2. 

pag. 163 n. 5: ed. L. Baldisserri 1. c. p. 588. 

pag. 165 (Eccl. cathedr. s. Cassiani): Ecclesiam Imoleusem ditavit Stephanus V 
(a. 885—891); cf. Lib. pontif. ed. Duchesne II 195. 

pag. 172 n. 2 : ed. L. Baldisserri 1. c. p. 582. — Conf. etiam Kohncke Wibert von 
Ravenna p. 23. 

pag. 215 n. 30: rectius ad a. 1151. 

pag. 248 n. 12: Reg. Mittarelli Anu. Camald. II 366. 

pag. 251 n. 25: ed. Gaudenzi in Studi e Mem. per la storia deirUuiversita di Bologna 
I (1907) 91. 

pag. 267 (Mon. s. Proculi): cf. Cronologia del monastero di S. Procolo e della 
religione Benedettina Cassinese in Bologna vol. I — IV, ms. s. XVII, Parma Bibl. Palatina; 
cf. Fr. Brandileoni in Studi e Mem. per la storia dell' Universita di Bologna I (1907) 9sq. 

pag. 268 (Archigymnasium Bononiense): cf. Giacomo Cassani Dell' antico 
studio di Bologna e sua origine (Bologna 1888). — Studi e Mem. per la storia dell' Uni- 
versita di Bologna I (Bologna 1907). 

pag. 269 n. fl : ed. Gaudenzi in Bullett. dell' Istituto stor. ital. XXXII 125 n. 32. 

pag. 321 (Eccl. s. Georgii de Ganaceto): cf. Gius. Grandi Cenni storici intomo 
alla chiesa e parrocchia di S. Giorgio in Ganaceto (Modena 1893). 

pag. 390 n. 21 : cf. Wiberti epistolam ad Hugonem cardinalem missam (v. Parma, 
Episc. n. 12). 

pag. 391 n. 25: edd. Migne CLXIII 458 n. 12 = Duff Matilda of Toscany p. 293. 

pag. 441 (Piacenza): cf. G. Tononi, G. Grandi, L, Cerri Addizioni alle 
Memorie storiche di Piacenza del proposto Cristoforo Poggiali (Piacenza 1911). 



Restat, ut gratias agam viris doctis, qid mihi in instruendo hoc volumine 
auxilium praehiierunt , et injyrimis hibliothecarum et tahulariorum praefectis et 
custodihus, qui summa cum liheralitate ^^^rscrutanfi mihi operam dederunt. 
Interque omnes grato animo xorosequor Augustum Gaudenzi Bononiensem, 
Fedorum Schneider et Hermannum Kalhfuss Romanos, qui plagidas legentes 
me adiuverunt. 

Scr. Romae kal. ian. MDCCCCXI. 

KEHR, 



RERVM INDEX. 



AEMILIA — EXARCHATUS RAVENNAS — ROMANDIOLA i 

RAVENNA 

Archiepiscopatus Ravennas 13 

Apocrisiarii S. R. E 74 

Ecclesia cathedralis Agiae Anastasiae 77 

Monasterium s. Vitalis 79 

Monasterium s. lohannis evangelistae 81 

Monasterium s. Apollinaris Novi 83 

Monasterium s. Laurentii in Caesarea 84 

Monasterium s. Andreae Maioris 85 

Monasterium s. Georgii 86 

Civitas Ravennas 86 

Ecclesia s. Mariae in Portu 94 

Monasterium s. Apollinaris in Classe 101 

Monasterium s. Severi in Clasae 106 

Mouasterium ss. lohannis et Stephani in Classe 108 

Monasterium s. Petri ad Vincula 109 

Monasterium s. Adalberti in Pereo 111 

Ecclesia s. Margaritae 112 

CERVIA 

Episcopatus Ficoclensis sive Cerviensis 113 

Massa Fiscalia 115 

SARSINA 

Episcopatus Sar.sinas sive Bobiensis 116 

Ecclesia cathedralis s. Mariae et s. Vicinii 118 

Monasterium s. Salvatoris de Simano 119 

Monasterium s. Ambrosii de Rancla 119 

Monasterium s. lohannis bapt. inter ambas Paras 120 

Eremus Ocri . '. 120 

Monasterium s. Mariae de Trivio 121 

Monasteriura s. Michaelis de Vergareta . . ' 122 

Bagno di Romagna: Ecclesia s. Mariae Balneensis 123 

CESENA 

Episcopatus Caesenas 127 

Ecclesia cathedralis s. lohannis bapt 128 



fcQU 

3 



VIII RERVM INDEX. 

Ecclesia s. Cracis 129 

Monasteriuni ss. Laurentii et Zenonis 130 

Monasterium s. Mariae de Moute Mauri 130 

Patrimoniuni S. R. E 131 

FORLIMPOPOLI 

Episcopatus Foropopiliensis sive Popiliensis 132 

Monasterium s. Rufilli 133 

Ecclesia et douius hospitalis s. lohannis bapt 134 

Bertinoro: Uomitatus Brictinoriensis 135 

Mouasterium s. Mariae de Urano 136 

Monasteriuni s. Hilarii de Galeata 138 

Mouasterium s. Mariae de Insula .sive de Galeata 139 

Monasterium s. lacobi de Saxo 140 

Eccle.sia s. Mariae de Fantella 140 

FORLI 

Episcopatus ForoIivieu.sis sive Liviensis 142 

Monasterium ss. Mercurialis et Grati 143 

Civitas Foroliviensis 144 

Fiumana: Monasterium s. Mariae in Flumine 144 

Polenta 145 

FAENZA 

Episcopatus Faventiuus 146 

Ecclesia cathedralis s. Petri 149 

Monasterium s. Mariae foris portam 152 

Mouasterium ss. Hippolyti et Laurentii 152 

Monasterium s. Apollinaris de Arcu 154 

Domus leprosorum de Missino • 154 

Bagnacavallo: Ecclesia s. Petri iu Silvis 154 

Marradi: Mouasterium s. Keparatae de Man-adio 155 

Monasterium s. Mariae de Crispino 156 

Monasterium s. Benedicti de Bifurco ' 158 

Monasterium s. lohannis de Acereta et eremus s. Barnabae de Gamugna . . 159 

IMOLA 

Episcopatus Forocorneliensis sive Corneliensis sive Imolensis 161 

Ecclesia cathedralis s. Cassiani 165 

Ecclesia collegiata s. Laurentii 167 

Monasterium s. Mariae in Regula 168 

Monasterium s. Donati levitae 170 

Moua.sterium s. Mariae in Diaconia 170 

Domus fratrum hospitalis Hierosolymitani 171 

Civitas et coudtatus Imolensis 171 

Castrum s. Cassiani 172 

Ecclesia s. Mariae Magdalenae et s. Lazari de Campo Mezo 172 

Dozza: Ecclesia s. Mariae iu castro Ducciae 172 

Fiagnano: Castrum Flaguani 173 

Casola Caniua: Ecdesia s. Petri Casulensis 173 



RERVM INDEX. JX 
COMACCHIO 

Episcopatus Comaclensis 174 

Monasterium s. Mariae iu Aula regia 175 

Ecclesia s. lacobi de Cella Volana 17G 

Pomposa: Monasterium s. Mariae de Pomposia 177 

Ducatus Comaclensis 187 

ADRIA 

Episcopatus Adriensis 188 

Ecclesia cathedralis ss. Petri et Pauli 191 

Rovigo: Ecclesia collegiata s. Stephani 192 

Badia Polesine: Monasterium s. Mariae de Vangaditia 193 

Gavello: Episcopatus Gavellensis 197 

Comitatus Gavellensis 198 

Guarda Ferrarese: Ecclesia s. Mariae de Guarda 198 

Ecclesia s. Michaelis de Revere Scriniolo 199 

Monasterium s. Petri de Maone 199 

FERRARA 

Episcopatus Ferrariensis 201 

Ecclesia cathedralis s. Georgii 220 

Ecclesia s. Petri de Castro curialium 226 

Ecclesia s. Mariae de Vado 227 

Monasterium s. Romani 228 

Monasterium s. Silvestri 229 

Ecclesia s. Georgii ultra Padum 230 

Domus hospitalis s. Georgii 231 

Ecclesia s. Mariae de Betleem 232 

Monasterium s. Bartholomaei 232 

Civitas Ferrariensis 283 

Ficarolo: Ecclesia s. Benedicti 238 

Ecclesia s. Salvatoris 238 

Massa Firminiana 240 

BOLOGNA 

Episcopatus Bononiensis 242 

Ecclesia cathedralis s. Petri 255 

Ecclesia s. Salvatoris • 261 

Ecclesia s. Agathae in Vico Castellionis 261 

Ecclesia s. Mariae de Porta Raveunate 262 

Ecclesia ss. Victoris et lohannis de Monte 262 

Monasterium s. Stephani q. v. Hierusalem 264 

Monasterium s. Proculi 267 

Monasterium s. Margaretae 268 

Archigymnasium Bononiense 268 

Civitas Bononiensis 271 

Ecclesia s. Mariae de Monte Guardiae 273 

Ecclesia s. Mariae de Rheno 275 

Domus Cruciferorum s. Mariae de Morello 284 

Ecclesia de Pastino 288 

Monasterium s. Christinae de Pastino sive Septemfontium 288 

Kehr, Italia pontificia V. H 



X RERVM INDEX. 

pag- 

Monasterium s. Michaelis de Castro Brittorum 289 

Domus hospitalis s. Stephani de Quaterna 290 

Monasterium s. Hartholomaei de Musiliano . . . . ~ 290 

Pauico : Ecclesia s. Laurentii 291 

Domus hospitalis s. Bartholomaei de Prato Episcopi et domus hospitalis de 

Runcore 291 

Ecclesia s. Mariae de Rocca Amadoris 292 

Monteveglio : Ecclesia s. Mariae Montis Belii 292 

San Giovanni in Persiceto: Ecclesia s. lohannis de Persiceto 296 

Sala Bolognese: Ecclesia s. Mariae et s. lohannis de Sala 296 

Medicina: Ecclesia s. Mariae de Buida Medicinae 297 

MODENA 

Episcopatus Mutineusis 298 

Ecclesia cathedralis s. Geminiani 309 

Monasterium s. Petri 313 

Monasterium s. Euphemiae 319 

Civitas Mutinensis 319 

Ganaceto: Ecclesia s. Georgii 321 

Albareto: Ecclesia ss. Nazarii et Celsi 323 

Soliera: Ecclesia s. Michaelis 323 

Frassinoro: Monasterium b. Mariae et s. Claudii 323 

Domus hospitalis s. Geminiani 326 

Ecclesia s. Caesarii in Wilzacara 326 

Ecdesia s. Apollinaris de Serravalle 329 

Nonantola: Monasterium s. Silvestri 330 

Ecclesia collegiata s. Michaelis 359 

Ecclesia s. Michaelis de Caucino 362 

Ecclesia s. Mariae de Bondeno 362 

REGGIO-EMILIA 

Episcopatus Reginensis 364 

Ecclesia cathedralis s. Mariae et s. Michaelis 371 

B]cclesia collegiata s. Prosperi 374 

Ecclesia s. lacobi Maioris 376 

Ecclesia s. Stephani • 377 

Monasterium s. Petri et s. Prosperi 377 

Mouasterium s. Thomae 381 

Civitas Reginensis 383 

Sabbione : Ecclesia s. Sigismundi 384 

Bagno 384 

Ecclesia s. Faustini de Herberia ..." 384 

Canossa: Gens Canusina (Tedaldus — Bonifatius — Beatrix — Mathilda) . . 385 

Monasterium s. ApoUonii Canusinum 392 

Monasterium s. Mariae de Maraula 396 

Ecclesia de Carpineto 399 

Baiso 399 

Ecclesia s. Mariae de Campiliola 400 

Correggio: Ecclesia coUegiata b. Mariae et ss. Michaelis et Quirini .... 400 

Carpi: Ecclesia coUegiata s. Mariae 402 

Ecclesia s. Possidonii 406 

(luastalla: Ecclesia collegiata s. Petri 407 



RERVM INDEX. XI 

Bondeno : Ecclesia s. Prosperi 410 

Gonzaga: Monasterium s. Benedicti 410 

Pegognaga: Ecclesia s. Laurentii 411 

PARMA 

Episcopatus Parmensis 412 

Ecclesia cathedralis s. Mariae 420 

Monasterium s. lohannis evangelistae 42i5 

Monasterium s. Alexandri 424 

Monasterium s. Pauli 426 

Civitas Parmensis 428 

Sorbolo : Ecclesia s. Faustini et s. lovitae 428 

Coenzo : Ecclesia s. Syri 429 

Brescello : Monasterium s. Genesii de Brixello 429 

Ecclesia s. Feliculae 432 

Ecclesia s. Mariae et s. Margaritae de Monticello 433 

Kcclesia s. Stephani de Cavana 433 

Monasterium s. Remigii de Berceto 434 

Monasterium s. Mariae de Fonte vivo 434 

Monasterium s. Syri de Fontanella 43G 

Monasterium s. Mariae de Castellione 436 

Borgo San Donnino: Ecclesia collegiata s. Donnini de Burgo 488 

PIACENZA 

Episcopatus Placentinus 441 

Ecclesia cathedralis b. Mariae et s. lustinae 460 

Ecclesia collegiata s. Antonini 471 

Congregatio clericorum 484 

Ecclesia s. Mariae de Cortina 485 

Ecclesia s. Mariae de Gariverto 485 

Eeclesia s. Euphemiae 486 

Ecclesia s. Brigidae 486 

Ecclesia s. Mariae de Campagnola 486 

Monasterium s. Sixti 487 

Monasterium s. Savini 499 

Monasterium 8. Sepulcri 504 

Monasterium s. Syri 506 

Monasterium s. Benedicti 507 

Domus hospitalis Misericordiae 508 

Civitas Placentina 509 

Quartazzola: Domus de Ponte Trebiae — Monasterium s. Salvatoris .... 516 

Pontenure: Ecclesia s. Petri 518 

Cadeo : Domus hospitalis s. Petri de Marcaruda 518 

Firenzuola: Ecclesia s. Florentii 520 

Domus hospitalis s. lacobi de Madonara 520 

Monasterium s. Mariae de Columba 521 

Polignano : Ecclesia s. Donati 525 

Casteir Arquato : Ecclesia s. Mariae de Castro Arquato 525 

Vigolo de'Marchesi: Ecclesia s. lohannis bapt. de Viculo 526 

Travazzano : Ecclesia s. Mariae -^27 

II* 



XII RERVM INDEX. 

pag- 

Rizzolo 528 

Domus hospitalis de Verzario 528 

Mouasterium s. Salvatoris et s. Galli de ToUa 528 

Borgotaro: Ecclesia s. Georgii de Burgo Vallis Tarri 530 

Revigozzo: Ecclesia s. Michaelis 531 

Rottofreno: Domus hospitalis de Cavazzolo . . . . 531 

Mezzano Scotti: Mouasterium s. Pauli de Mediano 532 

Monasterium ss. Gervasii et Protasii de Montebello 533 

Domus hospitalis s. Bartholomaei de Crema 5;^4 



ELENCHVS PONTIEICVM ROMANORVM 

QVORVM ACTA IN HOC VOLVMINE CONTINENTVR. 



(JK. = Jaffe-Kalteiibrunner; JE. = Jaff(^-Ewald; JL. = Jaffe'-Loewenfeld , Regesta pontificum 
Komauorum ab condita ecclesia ad annum post Christum natum MCXCVIII ed. Ph. Jaffi^, 
Lipsiae 1885 — 88. — * = acta deperdita sive quorum simplex notitia habetur. — f = acta 
spuria. — Numeri documentorum, quorum autograpba adhuc conservantur, typis crassioribus 

excussi sunt.) 



1*1 



t*3 
t*4 



*5 

t6 

7 

t*8 



10 

11 

12 

t*13 

t*14 
15 



(402-17) 

418 oct. 3 

433 mai. 9 
(433) 

(449) 
(440-50) 
458 oct. 24 
(440—61) 

482 uaai. 30 

(495-96) 
(496) 
(496) 
(492—96) 

(523—26) 
(526—30) 



JK. — 



JK. 345 



JK. — 
JK. - 



JK. — 
JK. 446« 
JK. 543 
JK. - 



JK. 583 

JK. 707 
JK. 714 
JK. 739 
JK. — 

JK. - 
JK. 877 



Innocentius I. 
Ravenna, Archiepisc. u. 1 

Zosimus. 

Ravenna, Archiepisc. n. 2 

Celestinus I. 
Bologna, Archigymnasium n. 1 
Bologna, Civ. n. 1 

Leo I. 

Ravenna, Archiepisc. n. 3 
Ravenna, Archiepisc. n. 4 
Ravenna, Archiepisc. n. 5 
Ravenna, Archiepisc. n. 6 

Simplicius. 

TRavenna, Archiepisc. n. 7 
iModena, Episc. n. 1 

Gelasius I. 

fRavenna, Archiepisc. n. 8 
lCervia, Episc. n. 1 
Ravenna, Archiepisc. n. 9 

{Ravenna, Archiepisc. n. 10 
Cervia, Episc. n. 2 
Ravenna, Archiepisc. n. 11 

lohannes I. 
Ravenna, Archiepisc. n. 12 

Felix IV. 

jRavenna, Archiepisc. n. 13 
\Ravenna, Civ. n. 1 



20 



20 



269 
271 



20 
20 
21 
21 



21 
301 

21 
114 

21 

22 
114 

22 



22 



22 

87 



XIV 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



t*16 (535-36) 
t*17 (535—36) 



»=18 546 oct. 14 



19 (558—60) 

20 (558-60) 

21 (558—60) 

22 (558-60) 

23 (558—60) 
t*24 (555-60) 
t*25 (555-60?) 



26 (569 sept. 22) 



*=27 (585—86) 



28 (591) 

29 (591 feb.) 

30 (591 feb.) 

31 (591 mart.) 

32 (591 iul.) 

33 (592 april.) 

34 I (592 iul.) 

35 (592 iul.) 

36 (593 april.) 

37 (593 april.) 
*38 (593) 

39 (593 iul.) 

40 (594 sept.) 

41 (594 oct.) 

42 (594 nov.) 

43 (594 dec.) 

44 595 feb. 10 



45 (595 feb.) 

46 (595 feb.) 

47 (595 leb.) 

48 (595 mai.) 

*49 (595 feb.-iul.) 

50 (595 iul.) 



JK. - 
JK. — 



JK. I p. 120 



JK. 996 

JK. 1007 

JK. 1009 

JK. 1010 

JK. 1032 

JK. - 
JK. - 



JK. 1041 



JK. — 



JE. 1094 

JE. 1090 

JE. 1101 

JE. 1105 

JE. 1125 

JE. 1181 

JE. 1194 

JE. 1198 
JE. 1232 
JE. 1235 
JE. — 
JE. 1259 
JE. 1317 
JE. 1326 
JE. 1330 
JE. 1333 

JE. 1335 



JE, 1336 

JK. 1337 

JE. 1338 
JE. 1349 
JE, - 

JE. 1367 



Agapitus I. 

Ravenna, Archiepisc. n. 14 
Bologna, Episc. n. 1 

Vigilius. 
Ravenna, Archiepisc. u. 15 

Felagius I, 
Ravenna, Archiepisc. n. 16 
Kavenna, Archiepisc. n. 17 
Ravenna, Archiepisc. n. 18 
Ravenna, Aa-chiepisc. n. 19 
Ravenna, Archiepisc. u. 20 
Ravenna, Archiepisc. u. 21 
Bologna, Episc. n. 2 

lohaunes III. 

Kavenna, Archiepisc. n. 22 

Pelagius II. 
Aemilia n. 1 

Gregorius I. 

Ravenna, Archiepisc. u, 23 

Aemilia n. 2 

Aemilia n. 3 

Ravenna, Archiepisu. n. 24 

Cervia, Episc. n. 3 

Ravenna, Archiepisc. n. 25 
|Haveuna, Archiepisc. n. 26 
\,Ravenna, Civ. n. 2 

Ravenna, Archiepisc. n. 27 

Aemilia n. 4 

Aemilia n. 5 

Ravenna, Archiepisc. n. 28 

Ravenna, Archiepisc. n. 29 

Ravenna, Archiepisc. n. 30 

Ravenna, Archiepisc. n. 31 

Ravenna, Archiepisc. n. 32 

Aemilia n. 6 

IRavenna, Archiepisc. n. 33 
Ravenna, Apocrisiarii S. R. E, n. 1 
Raveuna, Civ. n. 3 
fRavenna, Archiepisc. u. 34 
lCervia, Episc. n. 4 
f Ravenna, Archiepisc. n. 35 
iRavenna, Civ, n. 4 
fRavenna, Apocrisiarii S. R. E. n. 2 
iMon. ss. lohannis et Stephani in Classe u. 1 
Aemilia n. 7 

{Aemilia u. 8 
Ravenna, Archiepisc. n. 36 
rAemilia n. 9 
\Ravenua, Archiepisc. n. 37 



pag- 

22 

246 



22 



22 
23 
23 
23 
23 
23 
246 



23 



24 

3 

3 

24 

114 

24 

24 

87 

24 

3 

3 

25 

25 

25 

25 

25 

3 

26 

74 

87 

26 

114 

26 

87 

74 

108 

4 

4 

26 

4 

26 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



XV 



51 


(595 aug.) 


52 


(595 sept.) 


53 


(595 sept.) 


54 


(596 ian.) 


55 


(596 mart.) 


56 


(596 april.) 


*57 
58 


(596) 

(596 april.) 


59 


(596 april.) 


*60 


(597 iul.) 


61 


(597 aug.) 


62 

63 


(597 aug.) 
(597 Dov.) 



64 
65 

66 

*67 
*68 
69 
70 
71 
72 
73 
74 
75 
76 
77 
78 
79 

*80 

*81 

82 

83 
84 
85 

86 

87 
88 



(598 april.) 
(598 april.) 

(598 april.) 

(598) 
(598) 
(598 oct.) 
(599 ian.) 
(599 ian.) 
(599 ian.) 
(599 feb.— april.) 
(599 feb.— april.) 
(599 april.) 
(599 april.) 
(599 mai.) 
(599 mai.) 
(599 mai.) 

(596-99) 

(599 mai.) 

(599 mai.) 

(599 mai.) 
(599 mai.) 
(599 mai.) 

(599 iun.) 

(599 iun.— iul.) 
(599 iul.) 



JE. 1377 
JE. 1380 

JE. 1381 
JE. 1404 

JE. 1408 

JE. 1411 

JE. — 
JE. 1413 

JE. 1414 

JE. - 

JE. 1485 

JE. 1486 
JE. 1497 

Jfc]. 1504 
JE. 1505 

JE. 1508 

JE. — 

JE. — 

JE. 1568 

JE. 1617 

JE. 1620 

JE. 1626 

JE. 1642 

JE. 1643 

JE. 1658 

JE. 1659 

JE. 1663 

JE. 1666 

JE. 1674 

.TE. - 

JE. — 

JE. 1677 

JE. 1679 
JE. 1680 
JE. 1681 

JE. 1694 

JE. 1695 
JE. 1700 



Ravenna, Archiepisc. u. 38 

{Ravenna, Archiepisc. n. 39 
Ravenna, Civ. n. 5 
Mon. s. Apollinaris in Classe n. 1 
{Ravenna, Archiepisc. n. 40 
Ravenna, Civ. n. 6 
{Ravenna, Archiepisc. n. 41 
Ravenna, Civ. n. 7 
Mon. ss. lohannis et Stephani iu Classe 
fRavenna, Archiepisc. n. 42 
iMon. s. ApoUinaris in Classe n. 2 

{Ravenna, Archiepisc. n. 43 
Ravenna, Apocrisiarii S. R. E. n. 3 
Ravenna, Archiepisc. n. 44 
Ravenna, Archiepisc. n. 45 
fRavenna, Apocrisiarii S. R. E. u. 4 
iRavenna, Civ. n. 8 
Aemilia n. 10 

{Ravenna, Archiepisc. n. 46 
Imola, Episc. n. 1 
Ravenna, Archiepisc. n. 47 
Ravenna, Archiepiso. n. 48 

{Ravenna, Archiepisc. n. 49 
Mon. ss. lohannis et Stephaui in Classe 
{Ravenna, Archiepisc. n. 50 
Mon. ss. lohannis et Stephani in Classe 
fRavenna, Archiepisc. n. 51 
IRavenna, Civ. n. 9 

Aemilia n. 11 

Aemilia n. 12 

Aemilia n. 13 

Aemilia n. 14 

Aemilia n. 15 

Aemilia n. 16 

Aemilia n. 17 

Ravenna, Archiepisc. n. 52 

Ravenna, Archiepisc. n. 53 

Aemilia n. 18 

Ravenna, Archiepisc. n. 54 

Aemilia n. 19 

Ravenna, Archiepisc. n. 55 
/"Ravenna, Apocrisiarii S. R. E. n. 5 
\Mon. s. Apollinaris in Classe n. 3 

Ravenna, Apocrisiarii S. R. E. n. 6 
f Aemilia n. 20 
iRavenna, Apocrisiarii S. R. E. n. 7 

Ravenua, Apocrisiarii S. R. E. n. 8 

Aemilia n. 21 

Ravenna, Archiepisc. n. 56 
fRavenna, Archiepisc. n. 57 
\Ravenna, Apocrisiarii S. R. E. n. 9 
fRavenna, Apocrisiarii S. R. E. n. 10 
IMon. s. Apollinaris in Classe n. 4 

Aemilia n. 22 



n. 2 



n. 3 
n. 4 



Pag. 

26 
27 

87 

102 

27 

87 

27 

88 

108 

27 

103 

28 

74 

28 

28 

75 

88 

4 

28 

163 

28 

29 

29 

108 

29 

109 

29 

88 

4 

4 

5 

5 

5 

5 

5 

29 

30 

5 

30 

6 

30 

75 

103 

75 

6 

75 

75 

6 

30 

31 

75 

75 

103 

6 



XVI 

89 
90 
91 
92 
93 
94 
95 
96 
*97 

98 

99 

tioo 

101 

102 
108 
104 

105 

t*106 
t*107 



108 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



»=109 



*110 
*111 
*112 

tll3 



^=114 



^115 



(599 iul.) 

(599 iul.) 

(599 iul.) 

(599 iul.) 

(599 aug.) 

(600 mart.) 

(600 nov.) 

(601 feb.) 
(600-01) 

(602 ian.) 

(601-02) 
(595-602) mart. 24 

(603 ian.) 

(603 feb.) 
(603 mart.) 
(603 iun.) 

(603 oct.) 

(590-604) 
(590-604) 



(625 uov.— dec.) 



(649) 



(666?) 

(666—71) 

(666-71) 

(657—72) 



(680) 



(682-83) 



116 


(686?) 


117 


(686?) 


118 


(68G?) 


119 


(686?) 


120 


(686 V) 


*121 


(687) 


*122 


(687) 



JE. 
JE. 
JE. 
JE. 
JE. 
JE. 
JE. 
JE. 
JE. 



1704 
1705 
1706 
1715 
1767 
1775 
1805 
1810 



JE. 1857 



JE, 
JE. 



1407 
tl883(' 



JE. 1884 



JE. 
JE. 
JEr 



1892 
1895 
190r 



JE. 1919 

.lE. — 
JE - 



JE. 2012 



JE. 2057 



JE. — 
JE. 2096 
JE. 2097 

JE. 2102 a 



JE. 2107 



JE. 2123 



Kaveuua, Archiepisc. n. 58 

Ravenna, Apocrisiarii S. R. E. n. 11 

Mon. ss. lohannis et Stephani in Classe n. 

Kavenna, Archiepisc. n. 59 

Aemilia n. 23 

Aemilia n. 24 

Ravenna, Apocrisiarii S. R. E. u. 12 

Ravenna, Archiepisc. n. 60 

Ravenna, Apocrisiarii S. R. E. n. 13 
I^Ravenna, Apocrisiarii S. R. E. n, 14 
\Mon. ss. lohannis et Stephani in Classe n. 

Ravenna, Archiepisc. n. 61 

Ravenna, Archiepisc. n. 62 
/•Ravenna, Archiepisc. n. 63 
^Ravenna, Apocrisiarii S. R. E. u. 15 

Aemilia n. 25 

Ravenna, Archiepisc. n. 64 

Aemilia n. 26 

,Ravenna, Archiepisc. n. 65 
ICesena, Episc. n. 1 
[Cesena, Mon. ss. Laurentii et Zenonis n. 1 

Ravenna, Civ. n. 10 

Bologna, Episc. n. 3 

Honorius I. 

Aemilia n. 27 

Martinus I. 

Ravenna, Archiepisc. n. 66 

Vitalianus. 

Ravenna, Archiepisc. n. 67 

Ravenna, Archiepisc. n. 68 

Ravenna, Archiepisc. u. 69 
.Ferrara, Episc. n. 1 
iFerrara, Eccl. cathedr. n. 1 
[Ferrara, Civ. n. 1 

Agatho. 

Ravenna, Archiepisc. n. 70 

Leo II. 

Ravenna, Archiepisc. n. 71 







Conon (?). 




JE — 




Aemilia n. 28 




JE. - 




Aemilia n. 29 




JE. - 




Ravenna, Archiepisc. n. 72 




JE. - 




Havenna, Apocrisiarii S. R. E. 


u. 16 


JE. - 




Ravenna, Civ. n. 11 

Paschalis (antipapa). 




JE. I p. 


243 


Aemilia n. 30 




JE. I p. 


243 


Aemilia n. 31 





31 

76 

109 

31 

6 

6 

76 

31 

76 

76 

109 

32 

32 

32 

77 

7 

32 

7 

33 

128 

130 

88 

246 



33 



33 

33 

33 

206 

221 

234 



33 



34 



7 

7 

34 

77 

88 



8 
8 



ELENC11V8 PONTIFICVM ROMANORVM. 



XVll 









lohannes VI. 




t*128 


(701-05) 

« 


JE. - 


Imola, Eccl. s. Laurentii u. 1 
Constantinus. 




*124 


(708) 


JE. I p. 247 


Ravenna, ArchiepiBC. u. 73 
Qregorius II. 




*125 


(715—31) 


JE. 2192 


Cesena, Patrimonium S. K. E. n. 
Gregorius III. 


1 


*126 


(731) 


JE. 2233 


Kavenna, Archiepisc. n. 74 




tl27 


738 mart. 13 


JE. t2244 


Bologna, Civ. n. 2 
Stephanus II. 




*128 


(754) 


JE. I p. 274 


Forlimpopoli, Episc. n. 1 




*129 


(754) 


JE. - 


Raveuna, Civ. n. 12 




*130 


(756) 


JE. — 


f Aemilia n. 32 
iRavenna, Civ. n. 13 




t*131 


(752-56) 


JE. - 


Carpi, Eccl. s. Mariae n. 1 




*132 


(757) 


JE. I p. 276 


Ravenna, Archiepisc. n. 75 
Paulus I. 




*13;} 


(757—58) 


JE. - 


Forlimpopoli, Episc. n. 2 




134 


(758) 


JE. 2338 


Ravenna, Archiepisc. n. 76 




135 


759 feb. 5 


JE. 2342 


Ravenna, Archiepisc. n. 77 

Stephanus III. 

fRavenna, Archiepisc. n. 78 
\Ravenna, Civ. n. 14 




*136 


(769) 


JE. 2378. 2379 




*137 


(770—71) 


JE. I p. 287 


fRavenna, Archiepisc. n. 79 
\Ravenna, Civ. n. 15 

Hadrianus I. 


- 


*138 


(772) 


JE. I p. 290 


Ravenna, Archiepisc. n. 80 




*139 


(772) 


JE. I p. 290 


Ravenna, Archiepisc. n. 81 




*140 


(772) 


JE. I p. 290 


fRavenna, Archiepisc. n. 82 
iRavenna, Civ. n. 16 




*141 


(772) 


JE. 2399 


Ravenna, Archiepisc. n. 83 




142 


(774 ex.) 


JE. 2408 


Ravenna, Archiepisc. n. 84 




*143 


(774—75) 


JE. - 


Ravenna, Archiepisc. n. 85 




*144 


(775) 


JE. — 


Gavello, Comitatus n. 1 




*145 


(775) 


JE. — 


[mola, Civ. n. 1 




*146 


(775) 


JE. - 


Bologna, Civ. n. 3 




147 


(775 oct. 27) 


JE. 2415 


Ravenna, Archiepisc. n. 86 




148 


(775 nov.) 


JE. 2416 


Ravenna, Archiepisc. n. 87 




t*149 


— — 


JE. - 


Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 1 




t*150 


— — 


JE. - 


Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 2 




tl51 


(776) 


ry, t2309\ 
J^- t242l) 


Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 3 




tl52 


776 ian. 13 


"^^- t242l] 


Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 4 




tl53 


780 mart. 9 


JE. t2430 


Ferrara, Episc. n. 2 




154 


782 nov. 1 


JE. 2437 


Mon. s. Apollinaris in Classe n. 5> 




155 


(787?) 


JE. 2470 


Ravenna, Civ. n. 17 




156 


(788-89) 


JE. 2467 


Ravenna, Archiepisc, n. 88 





167 



34 



131 



34 
271 



132 

88 

8 

89 

403 

34 



133 
35 
35 



35 
89 
35 
89 



35 
36 

36 

89 

36 

36 

36 

198 

171 

271 

36 

37 

334 

334 

334 

335 

207 

103 

89 

37 



XVIII 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



157 
158 

*159 

*160 
161 
162 

*163 



164 

*16^ 

t*166 



167 



468 



t*169 
t*170 



171 



472 



*173 
174 

175 

176 
t*177 



*178 

*179 

180 

*181 

*182 

*183 
*184 

185 
186 



(789-90) 
(790-91) 

(787—91) 

(787—91) 
(787 91) 
(784-91) 
(780-95) 



(808—14) 

(795—816) 

(795-816) 



819 iul. 11 



(824—27) 



(827—44) 
(827—44) 



(838 april. 22) 



(846-47) 



(847-50) 

850aug.31(sept.5) 
(853 mart. — april.) 
(853) 
(847-55) 



(860-61) 

(860-61) 
(861 in.) 
(861) 

(861) 

(861) 

(861) nov. 17 

861 nov. 18 



861 nov. 



JE. 2442 
JE. 2478 

JE. — 

JE. — 
JE. 2480 
JE. 2471 
JE. 2490 



JE. 2528 
JE. — 
JE. - 



JE. 2551 



JE. - 



JE. 

JE. 



JE. — 



JE. 



JE. - 
JE. 2606 
JE. 2627 
JE. 2628 
JE. - 



JE. 2687 

JE. 2689 
JE. I p. 344 
JE. 2694 

JE. 2696 

JE. — 

Jp]. I p. 845 

JE. 1 p. 343. 
345 

JE. I p. 343. 
345 



' Ravenna, Civ. n. 18 89 

Ravenna, Civ. n. 19 89 

If Aemilia n. 33 8 

jlRavenna, Archiepisc. n. 89 37 

Ravenna, Archiejjisc n. 90 37 

Ravenna, Archiepisc. n. 91 37 

Mon. s. Hilarii de Galeata u. 1 139 

Ravenna, Archiepisc. n. 92 37 

Leo III. 

Ravenna, Civ. n. 20 90 

Ravenna, Archiepisc. n. 93 38 

Ferrara, Episc. n. 3 208 

Paschalis I. 

Ravenna, Archiepisc. n. 94 38 

Eugenius II. 

Ravenna, Archiepisc. n. 95 38 

Gregorius IV. 

Imola, Eccl. s. Laurentii u. 2 167 
CoiTeggio, Eccl. s. Mariae et s. Quirini n. 1 401 

Theodorus episc. et missus s. sedis 
apost. 

fRavenna, Archiepisc. n. 96 38 

iGavello, Comitatus u. 2 198 

Sergius II, 

Ravenna, Archiepisc. n. 97 39 

Leo IV. 

Ravenna, Archiepisc. u. 98 39 

Ravenna. Archiepisc. n. 99 39 

Ravenna, Civ. n. 21 90 

Ravenna, Archiepisc. u. 100 39 

Mon. s. Benedicti de Bifurco u. 1 158 

Nicolaus I. 

rRavenna, Archiepisc. n. 1(J1 39 

\Ravenna, Civ. n. 22 90 

Ravenna, Archiepisc. u. 102 40 

Ravenna, Archiepisc. n. 103 40 

Ravenna, Archiepisc. n. 104 40 

(Aemilia n. 34 8 

Ravenna, Archiepisc. n. 105 40 

Ravenna, Civ. n. 23 90 

Ravenna, Archiepisc. n. 106 40 

Raveuna, Archiepisc. n. 107 40 

{Aemilia n. 35 8 

Ravenna, Archiepisc. u. 108 41 

(Aemilia n. 36 9 

Imola, Episc. n. 2 163 

Modena, Episc. u. 2 301 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



XIX 



863 (?) mart. 14 


JE. 2848 


(865) 


JE. 2791 


(865) 


JE. - 


(865) 


JE. - 


(862—67) 


JE. 2868 


(858—67) 


JE. 2841 


(858—67) 


JE. 2842 


(858-67) 


JE. 2843 


(858—67) 


JE. - 


(867—69) 


JE. - 


(870?) 


JE. — 


872 nov. 13 


JE. 2952 


(870-72) 


JE. - 


(872—78) 


JE. 2963 


874 ian. 29 


JE. 2989 


(875 in.) 


JE. 3014 


(876 nov. 16) 


JE. 3065 


(873-76) 


JE. 3028 


(872-77) 


JE. - 


877 mart. 27 


JE. 3086 


(872—77) 


JE. - 


(876—77) 


JE. - 


(876—77) 


JE. - 


(877 april. 17) 


JE. 3093 


877 april. 28 


JE. 8098 


(877 april) 


JE. 3094- 


(877 raai. 27) 


JE. 3102 


877 (iun.) 


JE. 3106 


877 iul. 24 


JE. 3109 


877 aug. 


JE. 1 p. 394 


(878) 


JE. 3122 


(878) 


JE. 3146 


(878) 


JE. 3164 


(878) 


JE. 3165 


(878) 


JE. 3166 


(878) 


JE. 3192 



(878 nov.) 

(878) 
(878) 



JE. 3202 

i 

! JE. 3213 

I JE. 3212 



Adria, Episc. n. 1 189 

Piacenza, Episc. u. 1 443 

Piaceuza, Episc. n. 2 443 

Piacenza, Episc. n. 3 443 

fRavenna, Archiepisc. n. 109 41 

iGavello, Episc. n. 1 197 

Ravenna, Archiepisc. u. 110 41 

Kavenna, Archiepisc. n. 111 42 

Ravenna, Archiepisc. n. 112 42 

Ravenna, Archiepisc. n. 113 42 

Hadrianus II. 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 6 336 

Massa Firminiana n. 1 241 

Baguo di Romagna, Eccl. s. Mariae n. 1 124 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 1 489 

lohannes VIII. 

Ravenna, Archiepisc. u. 114 42 

Ravenna, Archiepisc. n. 115 42 

Piacenza, Episc. n. 4 444 

Parma, Episc. n. 1 415 

jRavenna, Archiepisc. u. 116 42 

\Ravenna, Civ. n. 24 90 

Piaceuza, Mon. s. Sixti n. 2 489 

Parraa, Episc. n. 2 415 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 6 386 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 7 336 

Nonantola, Mon. s. Silvestri u. 8 i 386 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 9 j 337 

Nonantola, Mon. s. Silvestri u. 10 337 

^Ravenna, Archiepisc. n. 117 43 

iNonantola, Mon. s. Silvestri n. 11 337 

f Aemilia n. 37 9 

iRaveuua, Archiepisc. n. 118 43 

fAemilia u. 38 9 

IRavenna, Archiepisc. u. 119 43 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 3 489 

Aerailia u. 39 9 

Ravenua, Archiepisc. n. 120 48 

Ravenna, Arehiepisc. n. 121 43 

Ravenna, Civ. n. 25 90 

Parma, Episc. n. 3 415 

Parma, Episc. n. 4 415 

f Aemilia u. 40 9 

iKavenna, Archiepisc. u 122 44 

Modena, Episc. n. 3 ^ 301 

Reggio, Episc. n. 1 366 

Parraa, Episc. n. 5 416 

Piacenza, Episc. n. 5 444 

fRavenna, Archiepisc. u. 123 44 

iRavenna, Apocrisiarii S. R. E. u, 17 77 

{Ravenna, Archiepisc. n. 124 44 

Ravenna, Civ. n. 26 91 



XX 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



226 (879) mart. 5 

*227 (879) 

228 (879) 

229 879 uiart. 29 
*230 (872-79) 

231 (879 april. 3) 

232 (879) 

233 (879 mai. 2) 

234 (879 mai, 6) 
*235 (879) 

236 (879 aug. 16) 

237 879 sept. 21 

238 (879) 

239 (879) 

240 (879) 

241 (879) 

242 (879) 

243 (879) 

244 (879) 

245 879 oct. 19 

246 (880 iul. 18) 

247 880 sept. 29 
*248 880 nov. 8 

249 880 (nov. 8) 

250 881 mart. 4 
*251 (881) 

252 (881 april.) 

258 (881 april.) 

254 881 iul. 

255 881 iul. 17 

256 881 iul. 17 

257 881 iul. 27 

258 (881 aug.) 
*259 (881 sept.) 



JE. 3222 



JE. - 



JE. 

JE. 
JE. 
JE. 
JE. 

JE. 

JE. 

JE. 
JE. 

JE. 



3223 
3230 

3237 
3235 

3245 

3250 

3290 
3292 



JE. 3298 



3295 
3298 
3299 
3297 
3300 
3301 
3302 
3321 

3325 



JE. 
JE. 
JE. 
JE. 
JE. 
JE. 
JE. 
JE. 

JE. 

JE. 

JE. 

JE. 

JE. - 

JE. 3347 



3328 
3338 



JE. 

JE. 

JE. 

JE. 

JE. 

(JE. 
JE. 



3348 

3349 

3351 

3350 

3352 

3352) 
I p.419 



f Aemilia n. 41 

iRavenna, Archiepisc. n. 125 

{Ravenna, Archiepisc. n. 126 
Sarsina, Episc. n. 1 
fRavenna, Archiepisc. u. 127 
ISarsina, Episc. n. 2 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 4 

Comacchio, Episc. n. 1 

Comacchio, Episc. n. 2 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 5 
fParma, Episc. n. 6 
IPiacenza, Mou. s. Sixti n. 6 

Parma, Episc. n. 7 

Ravenna, Archiepisc. n. 128 

Ravenna, Archiepisc. n. 129 
/Aemilia n. 42 
iRavenna, Archiepisc. n. 130 
f Reggio, Episc. n. 2 
lCarpi, Eccl. s. Mariae n. 2 

Carpi, Eccl. s. Mariae n. 3 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 8 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 9 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 10 

Piacenza, Mon. s. Sixti u. 11 

Piacenza, Mon, s. Sixti n. 12 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 13 

Parma, Episc. n. 8 

(Ravenna, Archiepisc. n. 131 
Ravenna, Civ. n. 27 
Bologna, Episc. n. 4 
Ravenna, Civ. n. 28 

{Ravenna, Archiepisc. u. 132 
Ravenna, Apocrisiarii S. R. E. n. 18 
Ravenna, Civ. n. 29 
rFerrara, Episc. n. 4 
\BoIogna, Episc. n. 5 
Ravenna, Archiepisc. n. 133 
^Ravenna, Archiepisc. n. 134 
<Ravenna, Civ. n. 30 
iFaenza, Episc. n. 1 
rRavenna, Archiepisc. n. 136 
\Ravenna, Civ. n. 31 
fRavenna, Archiepisc. n. 136 
\Piacenza, Episc. n. 6 
rFaenza, Episc. n. 2 

\BagnacavaIlo, Eccl. s. Petri in Silvis n. 1 
rCervia, Episc. n. 5 
\Faeuza, Episc. n. 3 

{Aemilia n. 43 
Ravenna, Archiepisc. u. 137 
{Aemilia n. 44 
Ravenna, Archiepisc. u. 138 
Ravenna, Archiepisc. n. 139 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



XXI 



881 oct. 4 

(881) 
(878—81) 

(882) 

(882) 

(882) 

882 aug. 28 

882 aug. 28 

882 aug. 28 

882 (aug. 28) 
(872-82) 

879 aug. 



(883) 

(883 iun. 20) 

(883) 

(883-84) 


JL. 3387 
JL. I P..425 
JL. t3390 
JL. — 


885 april. 
(884—85) 


17 


JL. 3401 
JL. — 


(885) 
(886) 

(886) 
(886) 
886 mart. 


10 


JL. - 
JL. 3410 
JL. 3411 
JL. 3418 
JL. t3421 


(887-88) 




JL. — 


(887—88) 




JL. 3435 


(887-88) 




JL. 3438 


(888) 




JL. 3449 


(888) 




JL. 3450 


(885 89) 




JL. — 


890 mart. 


25 


JL. 3455 


(890) 




JL. 3456 


891 feb. 26 


JL. 3465 



JE. 3354 
JE. 3361 
JE. 3025 

JE. — 

JE. — 

JE. — 
JE. 3383 

JE.i3384 

JE. 3385 

JE. 3386 
JE. — 

JE. — 



{Ravenna, Archiepisc. n. 140 
Ravenna, Civ. n. 32 
Raveuna, Archiepisc. n. 141 
(Reggio, Episc. n.'3 
iReggio, Civ. n. 1 

{Raveuna, Civ. n. 33 
Bologna, Episc. n. 6 
fRavenna, Archiepisc n. 142 
iBologna, Episc. n. 7 

Ravenna, Archiepisc. n. 143 

Ravenna, Archiepisc. u. 144 
fRaveuna, Civ. u. 34 
iBologna, Episc. n. 8 
rRavenna, Civ. n. 35 
iBologna, Episc. n. 9 
fRavenna, Civ. n. 36 
iBologna, Episc. n. 10 

Piacenza, Episc. n. 7 

lohannes et Paschalis epp. S. R. E. 
Piacenza, Mon. s. Sixti n. 7 

Marinus I. 

Piacenza, Episc. n. 8 
Piacenza, Episc. n. 9 
Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 12 
Piacenza, Mon. s. Sixti n. 14 

Hadrianus III. 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 15 
Comacchio,'Ducatus n. 1 

Stephanus V. 

Comacchio, Ducatus n. 2 

Comacchio,'; Ducatus n. 3 

Comacchio, Ducatus n. 4 

Piacenza, Episc. n. 10 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 13 
fParma, Episc. n. 9 
\Piacenza, Episc. n. 11 

Ravenna, Archiepisc. n.'145 

{Parma, Episc. n. 10 
Piacenza, Episc. n. 12 
fRavenna, Archiepisc. n. 146 
\lmola, Episc. n. 3 
I^Ravenna, Archiepisc. n. 147 
\lmola, Episc. n. 4 

Ravenna, Archiepisc. n. 148 
I^Ravenna, Archiepisc. n. 149 
\Piacenza, Episc. n. 13 

{Ravenna, Archiepisc. n. 150 
Piacenza, Episc. n. 14 
Piacenza, Civ. n. 1 
Piacenza, Episc. n. 15 



p»«r. 

47 

91 

47 
367 
383 

92 
247 

47 
247 

47 

48 

92 
247 

92 
247 

92 
247 
444 

491 



444 
444 
337 
492 



492 

187 



187 
187 
187 
444 
338 
417 
444 

48 
417 
445 

48 
163 

48 
163 

48 

48 
445 

49 
445 
510 
445 



XXII 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



292 
*293 
*294 
*295 



2% 



*297 



*298 



*299 

*300 

301 

302 



t*303 



304 

305 

*306 

307 



308 



t309 
*310 



311 



"m 



t:'.i3 

*314 
t*315 



*316 
817 

318 

m 

320 



891 nov. 13 
(896 mart. 1) 
(891—96) 
(891-96) 

899 ian. 13 

(900-03?) 

(903) 



(907) 
(907) 
(904—07) 

(910) 



(911—13?) 

920 mai. 

921 mart. 
(914—28) 
(914—28) 

939 oct. 



944 iun. 11(?) 
(942-46) 



948 oct. 



(955-63) 



964 iun. 13 
(963—65) 
(963—65?) 



(967) 

967 april. 15 

967 april. 17 

(967 april.) 
967 april. 29 



JL. 3473 
JL. I p. 489 
JL. 3504 
JL. — 



JT t 35241 
•'^- t3525/ 



JL. — 



JL. 3531 a 



JL. 3540 
JL. 3541 
JL. 3539 
JL. 3546 



JL. — 

JL. 3561 
JL. 3563 
JL. — 
JL. — 

JL. 3616 



JL. t3627 
JL. 3629 



JL. 3665 
JL. 3698 



JL. t3703 
JL. 3709 
JL. - 



JL. - 

JL. 3714 

JL. I p. 472 

JL. 3718 
JL. 3713 



Pormosus. 
Piacenza, Episc. n. 16 
Piacenza, Mon. s. Sixti n. 16 
Bologna, Episc. n. 11 
Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 14 

lohaniies IX. 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 15 

Benedictus IV(?). 
Mon. s. Remigii de Berceto n. 1 

Leo V. 

Bologna, Eccl. cathedr. n. 1 

Sergius III. 

Ravenna, Archiepisc. n. 151 
Ravenna, Archiepisc. n. 152 
Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 16 
Ravenna, Archiepisc. n. 153 

Anastasius III(?). 
Mon. s. Severi in Classe n. 1 

lohannes X. 

Adria, Episc. n. 2 
Ravenna, Archiepisc. n. 154 
Piacenza, Episc. n. 17 
Piacenza, Episc. n. 18 

Stephanus VIII. 

Mon. s. Salvatoris et s. Galli de Tolla n. 1 

Marinus II. 

Adria, Episc. u. 3 
Ravenna, Archiepisc. n. 155 

Agapitus II. 

Ravenna, Archiepisc. n. 156 

lohannes XII, 

Ravenna, Archiepisc. n. 157 

Leo VIII. 

Mon. s. Mariae in Aula regia n. 1 
Ravenna, Archiepisc n. 158 
Mon. s. Severi in Classe n. 2 

lohannes XIII. 

fRavenna, Archiepisc. n. 159 
iRavenna, Civ. n. 37 
Bologna, Eccl. cathedr. n. 2 

{Ravenna, Archiepisc. n. 160 
Ravenna, Civ. n. 38 
Ferrara, Episc. n. 5 
Ravenna, Archiepisc. n. 161 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



XXIII 



t321 
*322 
*323 



324 

325 

t326 

327 

*328 
t*329 



*330 
t331 
*332 



333 
334 
*335 
336 
337 
338 



*339 

340 

*341 

t*342 



843 



344 
t*345 
*346 
847 
348 
349 
350 



''351 



*352 



353 



967 

(965—70) 
972 mai. 25 



975 dec. 29 
978 april. 

980 aug. 20 (22) 

981 mart. 

(974—83?) 
(974-83?) 



(988) 

995 (?) feb. 19 
(985—96?) 



997 ian. 24 
997 ian. 28 
(997 feb.) 

997 iul. 7 

998 april. 28 
(998) 



999 april. 15 
1001 april. 4 
(999—1003) 
(999-1003) 



1011 mai. 27 



1013 iul. 6 


JL. 3999 


(1014) 


JL. — 


(1012-16) 


JL. 4008 


1022 iul. 


JL. 4041 


(1023) 


JL. 4046 


(1017-24) 


JL. 4055 


(1012-24) 


JL. 4052 


1027 april. 6 


JL. I p. 5 


(1041) 


JL. - 


(1047 ian. 5) 


JL. 4141 



JL. t3711 
JL. 3740 
JL. I p. 477 



JL. 3787 
JL. 3797 
JL. 3802 

JL. I p. 482 

JL. - 
JL. — 



JL. - 
JL. - 
JL. - 



JL. I p. 491 
JL. 3873 
JL. 3893 
JL. 3878 
JL. 3883 
JL. - 



JL. I p. 490 
JL. I p. 499 
JL. 3934 
JL. — 



JL. 3971 



Ferrara, Mon. s. Bartholomaei n. 1 
Ravenna, Archiepisc. n. 162 
Mon. s. Apollinaris in Classe n. 6 

Benedictus VII. 

Canossa, Mon. s. Apollonii n. 1 

Ferrara, p]pisc. n. 6 

Forlimpopoli, Mon. s. Rufilli n. 1 
fRavenna, Archiepisc. n. 163 
iFeiTara, Episc. n. 7 

Ravenna, Mon. s. Vitalis n. 1 

Mon. s. Severi in Classe n. 3 

lohannes XV. 

Piacenza, Episc. n. 19 
Carpi, Eccl. s. Mariae n. 4 
Reggio, Gens Canusina n. 1 

Gregorius V. 
Reggio, EccL s. Prosperi n. 1 
Ravenna, Archiepisc. n. 164 
Guastalla, Eccl. s. Petri n. 1 
Ravenna, Archiepisc. n. 165 
Ravenna, Archiepisc. n. 166 
Piacenza, Mon. s. Savini n. 1 

Silvester II. 
Reggio, Episc. n. 4 
Ravenna, Archiepisc. n. 167 
Vangadizza, Mon. s. Mariae n. 1 
Piacenza, Mon. s. Savini n. 2 

Sergius IV. 

I^NonantoIa, Mon. s. Silvestri n. 17 
\NonantoIa, Eccl. s. Michaelis n. 1 

Benedictus VIII. 

Pomposa, Mon. s. Mariae n. 1 
Borgotaro, Eccl. s. Georgii n. 1 
Ravenna, Archiepisc. n. 168 
Pomposa, Mon. s. Mariae n. 2 
Massa Fiscalia n. 1 
Reggio, Gene Canusina n. 2 
Piacenza, Mon. s. Savini n. 3 

lohannes XIX. 

Raveuna, Archiepisc. n. 169 

Benedictus IX. 

Sarsina, Episc. n. 3 

Clemens II. 

Ravenna, Archiepisc. n. 170 



pag. 

282 

51 

108 



393 
208 
133 

51 
209 

80 
107 



446 
404 

387 



375 
51 

408 
52 
52 

500 



367 

52 

195 

501 



339 
359 



180 
530 
53 
181 
115 
387 
501 



53 



118 



53 



XXIV 



ELENCHVS PONTIFICVNf EOMANORVM. 



354 


1049 mai. 20 


JL. 4167 


355 


(1049) 


JL. 4168 


*356 


1050 (sept.) 


JL. I p. 538 


*367 


(1050) 


JL. — 


358 


1052 mart. 18 


JL. 4268 


*359 


1053 april. 8 


JL. - 


360 


(1049—54) 


JL.T4310 


361 


(1049—54) 


JL. 4312 


362 


1055 iun. 14 


JL. 4337 


3fi3 


1055 iun. 14 


JL. 4338 


364 


1055 nov. 8 


JL. 4851 


S65 


1057 dec. 4 


JL. 4376 


366 


1059 ian. 29 


JL. 4393 


367 


(1059 ian. 29) 


JL. 4393 a 


868 


1059 dec. 26 


JL. 4419 


369 


1060 feb. 10 


JL. — 


t370 


1062 dec. 27 


JL. t4492 


371 


(1064) 


JL. 4545 


372 


(1064-65) 


JL. 4560 


373 


(1065) 


JL. 4578 


374 


1066 aug. 18 


TT 4595 a\ 
•^^' 4571 i 


*375 


(1063 67) 


JL. - 


376 


1067 iul. 9 


JL. 4634 


377 


1068 iun, 20 


JL. 4650 


378 


(1068) 


JL. 4651 


*379 


1070 nov. 17 


JL. — 


t380 


1072 mart. 12 


JL. 4702 


*381 


(1072) 


JL. — 


- 382 


(1061-73) 


JL. 4729 


t*383 


(1061-73) 


JL. -- 


384 


1069 april.20 


JL. I p. 594 


385 


1073 april. 26 


JL. 4774 


*386 


1073 april. 28 


JL. 4775 


*387 


(1073 mai. 6) 


JL. — 


388 


1073 iun. 1 


JL. 4781 


389 


1073 iun. 24 


JL. 4782 


*390 


(1073 ex.) 


JL. - 


391 


1074 ian. 3 


JL. 4816 


392 


1074 feb. 16 


JL. 4824 



Leo IX. pag. 

MoD. s. Mariae de Castellione n. 1 437 

Nonautola, Mou. s. Silvestri u. 18 340 

Ravenna, Archiepisc. n. 171 53 

Mon. s. Apollinaris in Classe n. 7 103 

Pomposa, Mon. s. Mariae n. 3 181 

Ravenna, Archiepisc. n. 172 53 

Modena, Episc. n. 4 302 

Eremus Ocri n. 1 120 

Victor II. 

Bologna, Eccl. cathedr. n. 3 256 

Ferrara, Eccl. cathedr. n. 2 221 

Ferrara, Episc. n. 8 209 

Stephanus IX. 

Reggio, Mon. ss. Petri et Prosperi n. 1 379 

Nicolaus II. 

Reggio, Eccl. cathedr. n. 1 371 

Reggio, Mon. s. Thomae n. 1 382 

Faenza, Eccl. cathedr. n. 1 150 

Mon. s. Mariae de Monte Mauri n. 1 131 

Alexander II. 

Mon. s. Severi in Classe n. 4 107 

Modeua, Episc. n. 5 302 

Modena, Episc. n. 6 302 

/Ravenna, Archiepisc. u. 173 54 

\Ravenna, Civ. n. 39 93 

Bologna, Eccl. cathedr. n. 4 257 

Piacenza, Episc. n. 20 446 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 19 340 

1 Ferrara, Eccl. cathedi-. n. 3 221 

j Fenara, Episc. n. 9 210 

Piacenza, Mon. s. Sepulcri n. 1 505 

Reggio, Mon. ss. Petri et Prosperi n. 2 379 

Mon. s. Petri de Maone n. 1 200 

Ferrara, Episc. n. 10 210 

Piacenza, Mon. s. Savini n. 4 501 

Honorius II (Cadalus). 

Parma, Eccl. oathedr. n. 1 421 

Gregorlus VII. 

Ravenna, Archiepisc. n. 174 54 

Reggio, Gens Canusina n. 3 387 

Reggio, Gens Canusina n. 4 387 

{Ravenna, Archiepisc. n. 175 54 

Imola, Civ. n. 2 171 

Reggio, Gens Canusina n. 5 387 

Reggio, Gens Canusina n. 6 387 

Reggio, Gens Canusina n. 7 388 
Reggio, Gens Canusina n. 8 | 388 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



XXV 



(1074) 


JL. 


— 


1074 mart. 4 


JL. 


4827 


(1074 mart. 17) 


JL. 


— 


1074 mart. 23 


JL. 


4847 


(1074) 


JL. 


— 


1074 april. 15 


JL. 


4858 


1074 oct. 16 


JL. 


4882 


1074 nov. 27 


JL. 


4900 


1074 nov. 27 


JL. 


4901 


(1074 dec. 16) 


JL. 


4911 


1075 ian. 4 


JL. 


4919 


1075 feb. 


JL. 


I p. 612 


1075 mart. 3 


JL. 


4935 


(1075) 


JL. 





1075 sept. 11 


JL. 


4966 


(1075 dec. 7) 


JL. 


— 


(1077 in.) 


JL. 


5020 


1077 feb. 11 


JL. 


— 


1078 ian. 28 


JL. 


5063 


1078 mart. 3 


JL. 


I p. 625 


(1078 nov. 19) 


JL. 


— 


1078 nov. 25 


JL. 


5091 


1079 feb. 11 


JL. 


I p. 629 


1079 feb. 14 


JL. 


5104 


1079 mart. 8 


JL. 


5113 


1080 mart. 7 


JL. 


I p. 634 


(1080) 


JL. 


5179 


(1080) oct. 15 


JL. 


5186 


(1080) oct. 15 


JL. 


5187 


(1080) dec. 11 


JL. 


5189 


(1077-80) 


JL. 


— 


(1082) 


JL. 


— 


(1081-84) 


JL. 


— 


(1073 85) 


JL. 


— 


(1073-85) 


JL. 


— 


(1073-85) 


JL. 


— 


(1073-85?) 


JL. 


— 



(1082) JL. 



1086 feb. 27 JL. 5322 

1092 iun. 13 i JL. 5333 

(1098) I JL. 5320 
Kehr, Italia pontificia Y. 



pag. 

Reggio, Gens Canusina n. 9 388 

Reggio, Gens Canusina n. 10 388 

Modena, Episc. n. 7 302 

Bologna, Episc. n. 12 247 

Reggio, Gens Canusina n. 11 888 

fReggio, Gens Canusina n. 12 388 

IPiacenza, Episc. n. 21 447 

Reggio, Gens Canusina n. 13 389 

(Piacenza, Episc. n. 22 447 

Piacenza, Mon. s. Savini n. 5 501 

Piacenza, Mon. s. Sepulcri n. 2 505 

Piacenza, Mon. s. Savini n. 6 501 

Reggio, Gens Canusina n. 14 389 

Ravenna, Archiepisc. n. 176 54 

Piacenza, Episc. n. 23 447 

{Piacenza, Episc. n. 24 447 

Piacenza, Civ. n. 2 510 

Ravenna, Archiepisc. n. 177 55 

Reggio, Gens Canusina n. 15 389 

Reggio, Gens Canusina n. 16 389 

Canossa, Mon. s. Apollouii n. 2 393 

Frassinoro, Mon. s. Claudii n. 1 324 

{Aemilia n. 45 10 

Ravenna, Archiepisc. n. 178 55 

Ravenna, Archiepisc. n. 179 55 

Ravenna, Archiepisc. n. 180 55 

{Ravenna, Archiepisc. n. 181 55 

Ravenna, Civ. n. 40 93 

Bologna, Episc. n. 18 248 

Parma, Episc. n. 11 417 

Reggio, Gens Canu.sina n. 17 390 

Ravenna, Archiepisc. n. 182 55 

Ravenna, Archiepisc. n. 183 . 55 

f Aemilia n. 46 10 

iKavenna, Archiepisc. n. 184 56 

{Ravenna, Archiepisc. n. 185 56 

Ravenna, Civ. n. 41 93 

fAemilia n. 47 10 

iRavenna, Archiepisc. n. 186 56 

Reggio, Gens Canusina n. 18 390 

Reggio, Episc. n. 5 367 

Reggio, Gens Canusina u. 19 390 

Mon. s. lohannis inter ambas Paras n. 1 120 

Imola, Mon. s. Mariae in Regula n. 1 169 

Carpi, Eccl. s. Mariae n. 5 404 

Polenta n. 1 145 

Anselmus ep. Lucensis, vicarius 
Gregorii VII in Longobardia. 

Canossa, Mon. s. Apollonii n. 3 393 

Clemens III (Wibertus). 

Ravenna, Archiepisc. n. 187 56 

Reggio, Eccl. cathedr. n. 2 372 

Parma, Episc. n. 12 417 

III 



XXVI 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



434 



435 

436 
437 

*438 
439 
440 

t441 

442 

443 
444 

445 
*446 



*447 
448 

t449 
450 
451 

452 

453 

454 

*455 

456 



457 



*458 
*459 
*460 
461 
462 
403 
464 

465 

466 
467 
408 
469 
470 
*471 
*472 
473 



(1098) 

(1088) 
(1088) 
(1088) 
(1088) 

1094 iun. 29 

1095 mart. 31 
(1095 mart.) 

(1096) sept. 19 

(1096) oct. 7 



(1097) april 

(1088—99) 

(1088—99) 



17 



(1099) 

1101 mart. 7 

1101 mart. 7 
(1099-1103) 
(1101—03) mai. 12 

1105 april. 8 

(1104-05) 

1105 (iul.) 

1106 oct. 8 
1106 oct. 11 



1106 oct. 22 



1106 nov. 4 
(1106) 
(1106) 
(1106) 

1107 dec. 5 
1112 oct. 30 

1112 nov. 10 

(1112) nov. 13 

1113 iun. 11 

1114 mart. 6 

1114 iul. 5 
(1112-14) 

1115 oct. 30 
(1112-15) 
(1112—15) 
(1108— 15)april.21 



JL. - 



JL. 5354 
JL. 5355 
JL. 5356 
JL. - 
JL. 5526 
JL. 5559 
JL. - 

JL. 5670 

JL. — 
JL. 5694 
JL. 5738 
JL. 5749 



JL. - 
JL. — 
JL. 5859 
JL. — 
JL. 6491 a 

JL. 6023 

JL. — 
JL. — 
JL. I p. 726 
JL. 6582 



JL. I p. 726 



JL.Ip.726 
JL. — 
JL. — 
JL. 6081 
JL. 6176. 6600 
JL. - 
JL. 6332 

JL. - 

JL. 6354 
JL. 6387 
JL. 6398 
JL. - 
JL. 6472 
JL. — 
JL. - 
JL. 6616 



Hugo S. R. E. card, 
Reggio, Gens Canusina n. 21 

Urbanus II. 

Piacenza, Episc. n. 25 

Piacenza, Episc. n. 26 

Piacenza, Episc. n. 27 

Reggio, Gens Canusina n. 20 

Mon. s. Gervasii de Montebello n. 1 

Guastalla, EccL s. Petri n. 2 

Piacenza, Eccl. s. Mariae de Campagnola n. 
fBologna, Episc. n. 14 
iBologna, Civ. n. 4 

Marradi, Mon. s. Reparatae n. 1 

Bologna, Episc. n. 15 

Reggio, Gens Canusina n. 2^ 

Carpi, Eccl. s. Mariae n. 6 

Paschalis II. 

Reggio, Gens Canusina n. 23 

Piacenza, Mon. s. Savini n. 7 

Piacenza, Mon. s. Savini n. 8 

Reggio, Mon. ss. Petri et Prosperi n. 3 

Piacenza, Civ. n. 3 
fFerrara, Episc. n. 11 
iFerrara, Civ. n. 2 

Reggio, Gens Canusina n. 25 

Domus hosp. s. Geminiani n. 1 

Modena, Eccl. cathedr. n. 1 

Brescello, Mon. s. Genesii n. 2 
(■Aemilia n. 48 

Ravenna, Archiepisc. n. 188 

Bologna, Episc. n. 16 
' Modena, Episc. n. 8 

Reggio, Episc. n. 6 

Parma, Episc. n. 13 
"^Piacenza, Episc. n. 28 

Parma, Eccl. cathedr. n. 2 

Parma, Episc. n. 14 

Parma, Civ. n. 1 

Parma, Episc. n. 15 

Frassinoro, Mon. s. Claudii n. 2 

Carpi, Eccl. s. Mariae n. 7 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 21 
fModena, Episc. n. 9 
iNonantola, Mon. s. Silvestri n. 22 

Nonantola, Mon. s. Silvestri u. 23 

Bologna, Episc. n. 17 

Eccl. s. Mariae in Portu n. 1 

Pomposa, Mon. s. Mariae n. 5 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 17 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 24 

Eccl. 8. Caesarii de Wilzacara n. 1 

Bologna, Episc. n. 18 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



XXVIl 



(1100-15) april. 26 


JL. 


6436 


(1099—1115) 


.JL. 


6427 


1116 feb. 26 


.JL. 





1116 dec. 21 


.TL. 


6533 


1116 dec. 22 


JL. 


6534 


(1108-18) 


JL. 


— 


(1102-18) 


JL. 


— 


(1099-1118) 


JL. 


— 


(1099-1118) 


JL. 


— 


(1099—1118) 


JL. 


— 


(1099-1118) 


JL. 


— 


(1099-1118) 


JL. 


— 


(1099-1118) 


JL. 


— 


(1099 nov. 12) 


JL. 





(1102 oct. 18) 
(1102 nov. 17) 
(1102) 
(1102) 

(1103 mart. 18) 
1106 oct. 26 

(1106) 

(1109 mai. 9) 
(1109 iun. 9) 



1118 aug. 7 



(1119 
1121 
1121 
1121 

(1121 
1121 
1123 
1123 
1123 
1123 



-20) 
ian. 7 
mart. 4 
mart. 7 
mart. 7) 
apriL 2 
feb. 10 
feb. 26 
mart. 6 
mart. 27 



1123 mart. 

1123 iul. 1 
1123 oct. 14 

(1123-24) 



JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 

JL. 

JL. 
JL. 



JL. 6647 



JL. 6797 
JL. 6889 
JL. 6894 
JL. 6895 
JL. - 
JL. - 
JL. 7013 
JL. 7017 
JL. 7019 
JL. I p. 810 

JL. I p. 810 

JL. — 
JL. — 

JL. - 



Reggio, Episc. n. 7 
[Frassinoro, Mon. s. Claudii n. 3 
JReggio, Gens Canusina n. 26 
^Carpi, Eccl. s. Mariae n. 8 

Canossa, Mon. s. Apollonii n. 6 

EccL s. Mariae in Portu n. 2 

Eccl. s. Mariae in Portu n. 3 

Frassinoro, Mon. s. Claudii n. 4 

Marola, Mon. s. Mariae n. 3 

Mon. s. Mariae de Trivio n. 1 

Bagno di Romagna, EccL s. Mariae n. 2 

Mon. s. Christinae de Pastino n. 1 

Guastalla, Eccl. s. Petri n. 3 

Parma, Mon. s. lohannis ev. n. 1 

Piacenza, Episc. n. 29 

Paganus S. R. E. diac. card. 
Brescello, Mon. s. Genesii n. 1 

Bernardus S. R. E. card. presb., posteii 
Parmensis ep., vicarius Pascha- 
lis II in Longobardia. 
Canossa, Mon. s. Apollonii n. 4 
Reggio, Gens Canusina n. 24 
Marola, Mon. s. Mariae n. 1 
Marola, Mon. s. Mariae n. 2 
Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 20 
Canossa, Mon. s. Apollonii n. 5 
fPomposa, Mon. s. Mariae n. 4 
ISoliera, Eccl. s. Michaelis n. 1 
Ferrara, Episc. n. 12 
Ferrara, Episc. n. 13 

Gelasius II. 

Ravenna, Archiepisc. n. 189 

Calixtus II. 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 18 
Ravenna, Archiepisc. n. 190 
Modena, Episc. n. 10 
Piacenza, Mon. s. Sixti n. 19 
Piacenza, Mon. s. Sixti n. 20 
Sarsiua, Eccl. cathedr. n. 1 
Carpi, Eccl. s. Mariae n. 9 
Eccl. s. Caesarii de Wilzacara n. 2 
Vangadizza, Mon. s. Mariae n. 2 
Aemilia n. 49 

{Ravenna, Archiepisc. n. 191 
Ferrara, Episc. n. 14 
Mon. s. Adalberti in Pereo n. 1 
Piacenza, Eccl. cathedr. n. 1 

(Ravenna, Archiepisc. n. 192 
Ferrara, Episc. n. 15 
Ferrara, Civ. u. 3 

III* 



367 
825 
392 
405 
394 
96 
97 
325 
397 
121 
124 
289 
423 
408 
448 



431 



394 
391 
397 
397 
340 
394 
181 
323 
210 
211 



57 



493 

57 

303 

493 

494 

118 

405 

328 

195 

11 

58 

211 

112 

461 

58 

211 

235 



xxvni 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



512 

513 
514 
515 

*516 



517 
518 

519 
520 

521 

*522 

523 

t524 
525 

526 

*527 

*528 

*529 

t*530 

t*531 



*532 
533 



534 
t535 

*536 

537 
538 
539 
540 
541 
542 
*543 
544 
545 
540 
547 
548 

549 

t*550 
551 



(1124) mart. 14 

1124 april. 11 
1124 april. 13 
1124 oct. 16 
(1120—24) 



1125 mai. 4 

1125 mai. 6 

1126 mart. 9 
1128 april. 4 

1128 april. 25 
(1125—28) 

1129 mart. 15 
(1124—29) 
(1126—30) 

(1124—30) 

(1124-30) 

(1124-30) 
(1124-30) 
(1124—30) 
(1124-30) 



(1128) 
1129 



1130 aug. 8 
(1132) april. 17 



(1132) 

1132 
1132 
1132 
1132 
1132 
1132 

(1132 
1132 
1132 
1132 
1132 

(1130- 



iul. 14 
iul. 14 
iul. 15 
iul. 18 
iul. 29 
sept. 7 
sept. 18) 
oct. 5 
oct. 12 
dec. 16 
dec. 20 
-32) 



1133 mart. 11 
1133 iun. 10 
(1133-34) 



JL. 7144 

JL. 7149 

JL. 7151 

JL. 7168 

JL. — 



JL. 7209 
JL. 7233 
JL. 7249 
JL. 7298 
JL. 7309 
JL. - 
JL. 7363 
JL. t7391 
JL. 7390 

JL. 7390 a 

JL. — 
JL. - 
JL. — 
JL. — 
JL. — 



JL. 
JL. 



JL. 
JL. 

JL. 

JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 

JL. 

JL. 

JL. 



t7566 



7581 
7582 
7584 

7589 
7596 

7597 
7599 
7604 

8283 
7612 



(Ravenna, Archiepisc. n. 193 
Ferrara, Episc. n. 16 
Ferrara, Civ. n. 4 
Mon. s. Benedicti de Bifurco n. 2 
Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 25 
Pomposa, Mon. s. Mariae n. 6 
Cadeo, Domus hosp. s. Petri n. 1 

Honorius II. 

Eccl. s. Mariae in Portu n. 4 
Ravenna, Archiepisc. n. 194 
Piacenza, Eccl. cathedr. n. 2 
Faenza, Eccl. cathedr. n. 2 
Modena, Episc. n. 11 
Piacenza, Mon. s. Sixti n. 21 
Bologna, Eccl. cathedr. n. 5 
Bologna, Episc. n. 19 
Imola, Episc. n. 5 

{Ravenna, Archiepisc. n. 195 
Ravenna, Civ. n. 42 
Marradi, Mon. s. Reparatae n. 2 
Canossa, Mon. s. ApoIIonii n. 7 
Carpi, Eccl. s. Mariae n. 10 
Castrum Flagnani n. 1 
Bologna, Archigymnasium n. 2 

lohannes Cremensis tit. s. Chryso- 
goni et Petrus tit. s. Anastasiae 
presb. card., legati Honorii II. 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 22 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 23 

Innocentius II. 

Piacenza, Eccl. cathedr. n. 3 

Ravenna, Archiepisc. n. 197 
flieggio, Mon. ss. Petri et Prosperi n. 4 
lCampiliola, Eccl. s. Mariae n. 1 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 24 

Piacenza, Mon. s. Savini n. 9 

Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 1 

Brescello, Mon. s. Genesii n. 3 

Piacenza, Eccl. cathedr. n. 4 

Guastalla, Eccl. s. Petri n. 4 

Figarolo, Eccl. s. Salvatoris n. 1 

Figarolo, Eccl. s. Salvatoris n. 2 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 26 

Ravenna, Archiepisc. n. 198 

Pomposa, Mon. s. Mariae n. 7 

Marola, Mon. s. Mariae n. 4 
fFerrara, Episc. n. 17 
iFerrara, Civ. n. 5 

Bologna, Archigymnasium n. 3 

{Piacenza, Episc. n. 30 
Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 2 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



XXIX 



(1134) mai. 18 


JL. 


— 


1134 iun. 9 


JL. 


7656 


1135 feb. 27 


JL. 


7677 


1135 mai. 30 


JL. 


1 p. 865 


1135 iun. 7 


JL. 


7702 



(1135) 

(1135) sept. 30? 

(1130-35) 
(1130-35) 

1136 ian. 11 

1136 aug. 27 

1136 sept. 17 

(1130-36) 
(1134—36) mart.5 
(1130—36) 

(1134—36) mai. 25 

(1134—36) iun. 22 

1137 feb. 7 

(1135—37) 

(1137) dec. 28 
(1138 in.) 
(1138) 

1138 april. 12 

(1138) april. 12 

(1138) april. 12 

(1138) iun. 2 
1138 oct. 26 

(1138 nov. 18) 

1138 dec. 17 
(1138 ex.) 

1139 ian. 25 

(1139 in.) 
1139 april. 9 



JL. — 

JL. 7641 

JL. - 
JL. - 

JL. 

JL. 

JL. — 

JL. — 
JL. — 
JL. - 

JL. 7747 



7782 
7787 



JL. 

JL. 

JL. 

JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 

JL. 

JL. 
JL. 

JL. 

JL. 
JL. 
JL. 



7746 

7822 



7887 



t7910 

7922 
7947 



JL. — 



JL. 7967 



pag. 

fPiacenza, Eccl. s. Antonini n. 3 472 

IPiacenza, Eccl. s. Mariae de Cortina n. 1 485 

Eccl. s. Caesarii de Wilzacara n. 3 328 

Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 4 473 

Modena, Episc. n. 12 303 

Piacenza, Eccl. cathedr. n. 5 462 

fFerrara, Episc. n. 18 212 

iFerrara, Civ. n. 6 235 

[Ferrara, Episc. n. 20 212 

^Ferrara, Eccl. cathedr. n. 6 222 

^Ferrara, Civ. n. 8 236 

fMon. s. Mariae de Trivio n. 2 121 

iBagno di Romagna, Eccl. s. Mariae n. 3 125 

fMon. s. Mariae de Trivio n. 3 122 

iBagno di Romagna, Eccl. s. Mariae n. 4 125 

fMon. s. Mariae de Trivio n. 4 122 

iBagno di Romagna, Eccl. s. Mariae n. 5 125 

Eccl. s. Mariae de Rheno n. 1 277 

Canossa, Mon. s. Apollonii n. 8 394 

{Piacenza, Eccl. cathedi-. n. 6 462 

Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 5 473 

fPiacenza, Eccl. cathedr. n. 7 462 

iPiacenza, Eccl. s. Antonini n. 6 473 

fModena, Civ. n. 1 320 

iNonantola, Mon. s. Silvestri u. 27 342 

Modena, Episc. n. 13 303 

Modena, Eccl. cathedr. n. 2 310 

Modena, Civ. n. 2 320 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 28 343 

Eccl. s. Mariae in Portu n. 5 97 

Mon. s. Mariae de Columba n. 1 522 

fPiacenza, Eccl. cathedr. n. 8 462 

iPiacenza, Eccl. s. Antonini n. 7 473 

fPiacenza, Eccl. cathedr. n. 9 462 

iPiacenza, Eccl. s, Antonini n. 8 473 

Pontenure, Eccl. s. Petri n. 1 518 

fPiacenza, Episc. n. 31 449 

iPiacenza, Eccl. s. Antonini n. 9 474 

Parma, Mon. s. Alexandri n. 1 425 

{Piacenza, Episc. n. 32 449 

Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 10 474 

{Piacenza, Eccl. cathedr. n. 10 462 

Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 11 474 

Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 12 474 

Figarolo, Eccl. s. Benedicti n. 1 238 

{Piacenza, Eccl. cathedr. n. 11 463 

Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 13 475 

Eccl. s. Mariae in Portu n. 6 98 

Mon. s. Apollinaris in Classe n. 8 104 

Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 14 475 

iRavenna, Archiepisc. n. 199 60 

Ferrara, Episc. n. 21 213 

Ferrara, Civ. n. 9 236 

Vangadizza, Mon. s. Mariae n. 3 196 



XXX 



ELENCflVS PONTIFICVM EOMANORVM. 



585 

586 
587 

588 

589 
590 

*591 
592 

*593 
594 
595 

596 

597 

t598 

*599 

♦600 
*601 
602 
603 
004 
605 
606 
607 
608 

609 



^610 



*611 

612 

*613 
*614 
*615 
*616 
*617 
*618 
619 



620 



*621 



•622 



1139 apiil. 11 
fll39) april. Ki 
(1139) april. 16 

1139 april. 17 

1139 april. 22 
1139 mai. 23 

(1139 iul. 2) 

(1139) iul. 2 

(1135-89' 

(1139) oct. 3 

1139 oct. 23 

(1140) mart. 6 

(1140) mart. 6 

1140 mai. 18 

(1140) 

(1140) 
(1141) 

1141 oct. 23 
1141 nov. 7 

(1138—42) dec. 7 
1143 feb. 13 
1143 april. 13 
1143 april. 26 

(1143) mai. 1 

(1140-43) iul. 17 



(1139—43) 

(1139-43) 

(1138-43) april. 23 

(1132—43) 
(1130—43) 
(1130—43) 
(1130—43) 
(1130-43) 
(1130-43) 

(1130 mai.) 

(1130 april. 13) 

(1132) 



JL. — 
JL. 7995 
JL. 7996 

JL. 8002 

JL. 8013 
JL. 8033 
JL. — 
JL. 8040 
JL. — 
JL. 8044 
JL. 8049 

JL. - 

JL. 8329 
JL. - 

JL. - 

JL. - 
JL. - 
JL. - 
JL. 8158 
JL. 8170 
JL. 8345 
JL. 8357 
JL. 8360 
JL. 8273 

.TL. 8335 



JL. 



JL. - 

JL. 8304 

JL. - 
JL. — 
JL. - 
JL. - 
JL. - 
JL. - 
JL. - 



JL. — 



JL. — 



JL. - 



Eccl. s. Mariae in Portu n. 7 
Nonantola, Mon. s. Silvestri u. 29 
Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 30 

fModena, Episc. n. 14 

iNonantola, Mon. s. Silvestri n. 31 
Ferrara, Episc. n. 22 
Ferrara, Eccl. cathedr. n. 7 
Nonantola, Mou. s. Silvestri u. 32 
Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 33 
Piacenza, Mon. s. Sixti n. 25 
Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 15 
Bondeno, Eccl. s. Prosperi n. 1 

fPiacenza, Eccl. cathedr. n. 13 

IPiacenza, Eccl. s. Antonini n. 16 
Piaceuza, Eccl. s. Antonini n. 17 
Correggio, Eccl. s. Mariae et s. Quirini n. 2 

/Bologna, Episc. n. 21 

iMon. s. Michaelis de castro Brittorum u. 1 
Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 34 
Ferrara, EccL s. Georgii ultra Padum n. 1 
Cadeo, Domus hosp. s. Petri n. 2 
Parma, EccL cathedr. n. 3 
Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 3.') 
Eccl. s. Mariae de Rheno n. 2 
Mon. s. Mariae de Castellione n. 2 
Faenza, Eccl. cathedr. n. 4 
Crespino, Mon. s. Mariae n. 1 

fPiacenza, Eccl. cathedr. n. 14 

\Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 18 

!Fen-ara, Episc. n. 23 
Ferrara, Pxcl. cathedr. n. 8 
Ferrara, Eccl. s. Georgii ultra Padum u. 2 
{Ferrara, Mon. s. Bartholomaei n. 2 
Eccl. 8. Mariae de Rheno n. 3 
rPiacenza, Mon. s. Savini n. 10 
\Piacenza, Civ. n. 4 
Figarolo, Eccl. s. Salvatoris n. 4 
Eccl. 8. Petri ad Vincula n. 1 
Marola, Mon. s. Mariae n. 5 
Carpi, Eccl. s. Mariae n. 11 
Parma, Mon. s. lohannis ev. n. 2 
Piacenza, Episc. n. 34 
Reggio, Episc. n. 8 

Romani episcopi et cardinales. 
Ravenna, Archiepisc. n. 196 

Gerardus tit. s. Crucis q. app. Hieru- 
salem presb. card. 

Bologna, Episc. n. 20 

Rodulfus ep. Ortanus, Innocentii II 
legatus. 

Figarolo, EccL s. Salvatoris n. 3 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



XXXI 



tB2;] (1130—36?) 



624 1135 oct. 30 (V) 

*625 (1135) 

626 (1138 in.) 

627 (1135-39) 



628 1139 sept. 24 

*629 (1140?) 
630 (1130-43) 



631 1142 aug. 13 

632 1143 aug. 1 



633 1143nov. 27 

*634 1143 dec. 7 

635 1143 dec. 16 

636 1143 dec. 29 
*637 1143 

638 1144 iau. 1 

639 1144 mart. 3 

640 1144 mart. 6 
*641 (1143-44) 



642 1144 mart. 15 
t643 1144 mart. 15 

644 1144 mart. 17 

645 1144 april. 2 

646 1144 mai. 10 

647 1144 mai. 13 

648 1144 mai. 20 

649 (1144) iul. 6 

»^650 (1144 iul. 6) 

651 1144 iul. 12 

652 1144 iul. 12 
663 1144 oct. 8 

*654 (1144 oct. 12) 
655 1144 nov. 29 
666 1144 dec. 27 

*657 (1144) 



JL. 



JL. - 

JL. — 
JL. — 
JL. - 



JL. - 

JL. — 
JL. — 



JL. - 
JL. — 



JL. — 
JL. 8448 
JL. 8459 
JL. 8465 
JL. - 
JL. 8474 
JL. — 
JL. 8515 
JL. — 



JL. 8520 
JL. — 
JL. 8525 
JL. 8562 
JL. 8597 
JL. 8602 
JL. 8616. 8637 

JL. 8645 

JL. - 

JL. 8648 
JL. 8649 
JL. 8654 a 
JL. — 
JL. 8667 
JL. 8680 

JL. - 



lohannes tit. s. Chrysogoni presb. 

card. pajf- 

Reggio, Episc. n. 9 368 

Azo tit. s. Anastasiae presb. card., 

apost. sedis legatus. 

[Ferrara, Episc. n. 19 212 

{ Ferrara, Eccl. cathedr. n. 4 222 

^Ferrara, Civ. n. 7 235 

Ferrara, Eccl. cathedr. n. 5 222 

Pontenure, Eccl. s. Petri n. 2 518 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 26 495 

Guido tit. s. Chrysogoni presb. card., 

apost. sedis legatus. 

jPiacenza, Episc. n. 33 449 

■jPiacenza, Eccl. cathedr. n. 12 463 

Faenza, Eccl. cathedr. n. 3 150 

Mon. s. Benedicti de Bifurco n. 3 159 

Hubaldus presb. card., S. R. E. 
legatus. 

fReggio, Episc. n. 10 368 

jParma, Episc. n. 16 418 

Piacenza, Eccl. cathedr. n. 15 463 

Celestinus II. 

Piacenza, Eccl. cathedr. n. 16 464 

Faenza, Episc. n. 4 148 

Pomposa, Mon. s. Mariae n. 8 182 

Bertinoro, Comitatus n. 1 136 
Ferrara, Eccl. s. Georgii ultra Padum n. 3 230 

Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 19 476 

Carpi, Eccl. s. Mariae n. 12 405 

Ferrara, Episc. n. 24 213 

Cadeo, Domus hosp. s. Petri n. 3 519 

Lucius II. 

Ferrara, Episc. n. 25 214 

Ferrara, Episc. n. 26 214 

Parma, Mon. s. lohannis ev. n. 3 423 

Reggio, Episc. n. 11 368 

Mon. s. Mariae de Castellione n. 3 437 

Bologna, Episc. n. 22 250 

Faenza, Eccl. cathedr. n. 5 151 

Ravenna, Archiepisc. n. 200 60 

Ravenna, Civ. n. 43 93 

Ravenna, Archiepisc. n. 201 60 

Piacenza, Episc. n. 35 449 

Fontevivo, Mon. s. Mariae n. 1 435 

Mon. s. Mariae de Columba n. 2 522 

Piacenza, Mon. s. Syri n. 1 506 

Figarolo, Eccl. s. Salvatoris n. 5 239 

Mon. s. ApoIIinaris in Classe n. 9 104 

Eccl. s. Mariae de Rheno n. 4 ' 278 

(Ravenna, Archiepisc. n. 202 60 

\Ferrara, Epise. n. 27 214 



XXXII 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



*658 

*659 
660 
*661 
*662 
*663 



664 



*665 
*666 



667 

*668 

669 

670 

671 

672 

673 

t674 

675 

676 

677 

t678 

679 

680 

681 

682 
*68S 
*684 
*685 

*686 

687 
688 

*689 

690 
*691 

*692 

*693 

*694 

696 

696 



*697 



(1144) 

(1144) 
1145 ian. 4 
(1144—45) 
(1144-45) 
(1144-45) 



(1144) 



(1144) 
(1144) 



1145 april. 3 
1145 apri). 13 
1145 mai. 5 
(1145) mai. 18 

(1145) mai. 30 
1145 iun. 3 
1145 iun. 14 
1145 oct. 31 

1145 dec. 24 
[1145 dec. 24] 
(1145) 

1146 feb. 21 
1146 feb. 25 

(1146) mart. 10 

(1146) april. 10 

1146 nov. 13 

1147 feb. 12 
1147 (feb.) 

1147 (iul.— oct.) 

(1147dec.-1148feb.) 

(1148) feb. 26 
(1148) mart. 29 

(1148 iun.) 

1148 iul. 7 
1148 iul. 7 

(1148 iul. 7) 

1148 (iul. 7) 
(1148) 
(1148) iul. 22 

1148 iul. 22 



(1148) 



JL. 

JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 



JL. 



JL. 
JL. 



JL. — 

JL. — 
JL. 8749 
JL. 8760 
JL. 8762 
JL. 8763 
JL. 8768 
JL. 8790 
JL. 8809 
JL. 8834. 8978 
JL. 8783 
JL. - 
JL. 8869 
JL. 8879 

JL. — 

JL. 8956. 57 
JL. - 
JL. - 
JL. — 

JL. - 

JL. 9192 
JL. 9203 

JL. — 

JL. 9278 
JL - 

JL. - 

JL.IIp.58 
JL. — 
JL. 9284 
JL. 9285 



JL. - 



{Ravenna, Archiepisc. n. 203 
Ferrara, Episc. n. 28 
Piacenza, Mon. s. Savini n. 11 
Piacenza, Eccl. cathedr. n. 17 
Medicina, Eccl. s. Mariae de Buida u. 1 
Frassinoro, Mon. s. Claudii n. 5 
Frassinoro, Mon. s. Claudii n. 6 

Hugo presb. card. s. Laurentii in 
Lucina, apost. sedis legatus. 
Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 36 

Guido S. R. E. presb. card., legatus 
apost. sedis. 
Reggio, Mon. ss. Petri et Prosperi n. 5 
Reggio, Mon. ss. Petri et Prosperi n. 6 

Eugenius III. 

Piacenza, Eccl. cathedr. n. 18 

Figarolo, Eccl. s. Salvatoris n. 6 

Eccl. s. Caesarii de Wilzacara n. 4 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 37 

Frassinoro, Mon. s. Claudii n. 7 

Mon. s. Mariae de Columba n. 3 

Guastalla, Eccl. s. Petri n. 5 

Parma, Mon. s. lohaunis ev. n. 4 

Ravenna, Mon. s. lohannis ev. n. 1 

Imola, Mon. s. Mariae in Regula n. 2 

Reggio, Episc. n. 12 

Imola, Mon. s. Mariae in Regula n. 3 

Parma, Eccl. cathedr. n. 4 

Piacenza, Eccl. cathedr. n. 19 
[Ravenna, Archiepisc. n. 204 
jFerrara, Episc. n. 29 

Quartazzola, Mon. s. Salvatoris n. 1 

Faenza, Mon. ss. Hippolyti et Laurentii n. 1 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 27 

Piacenza, Episc. n. 37 

{Ravenna, Archiepisc. n. 205 
Piacenza, Episc. n. 38 
Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 38 
Ravenna, Archiepisc. n. 206 

{Ravenna, Archiepisc. n. 207 
Piacenza, Episc. n. p9 

Mon. s. Salvatoris et s. Galli de Tolla n. 2 

Mon. s. Gervasii de Montebello n. 2 
fRavenna, Archiepisc. n. 208 
iPiacenza, Episc. n. 40 

Modena, Episc. n. 15 

Modena, Mon. s. Petri n. 1 

Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 21 

Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 22 

Bologna, Episc. n. 23 

Bologna, Civ. n. 5 

Modena, Civ. n. 3 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 39 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



XXXIII 



(1148) 



(1148) aug. 24 


JL. 9291 


1148 aug. 25 


JL. - 


(1148) nov. 9 


JL. 9299 


(1148) nov. 9 


JL. 9300 


1148 nov. 10 


JL. 9301. 9357 


1149 feb. 8 


JL. 9322 


1149 mart. 30 


JL. — 


(1149) april. 8 


JL. 9331 



(1145—49) 

(1145—49) 

(11 50) april. 14 
1150 mai. 13 

(1150) nov. 23 
1150 nov. 24 

(1151) mart. 3 



(1151) mai. 10 
(1151) mai. 10 

(1151) mai. 10 

1151 mai. 18 

(1151) nov. 18 

1151 nov. 28 

(1151) 

1152 iun. 2 

(1152) iun. 2 

(1152) iul. 28 

1152 oct. 21 

(1152) 



JL. - 



JL. — 

JL. — 

JL. 9379 
JL. 9388 
JL. 9415 
JL. 9416 

JL. 9455 

JL. 9478 
JL. 9479 

JL. 9480 

JL. 9484 

JL. - 

JL. 9497 
JL. - 

JL. - 
JL. - 

JL. 9599 

JL. - 
JL. - 



Modena, Civ. n. 4 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 40 

Reggio, Civ. n. 2 

Parma, Civ. n. 2 

Bologna, Episc. n. 24 

Bologna, Civ. n. 6 

Modena, Episc. n. 16 

Modena, Civ. n. 5 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 41 

Ferrara, Eccl. s. Mariae de Vado n. 1 
(Ravenna, Archiepisc. u. 209 
IPiacenza, Episc. n. 41 

(Ravenna, Archiepisc. n. 210 
Piacenza, Episc. n. 42 
Piacenza, Civ. n. 5 
Ravenna, Archiepisc. n. 211 
Piacenza, Episc. n. 43 
Modena, Episc. n. 17 
Modena, Mon. s. Petri n. 2 
Carpi, EccL s. Mariae n. 13 
Modena, Episc. n. 18 
Reggio, Episc. n. 13 
Ferrara, Mon. .s. Bartholomaei n. 3 
Eccl. s. Mariae de Rheno n. 5 
Ferrara, Mon. s. Bartholomaei n. 4 
Eccl. s. Mariae de Rheno n. 6 
Piacenza, Mon. s. Benedicti n. 1 
Eccl. s. Mariae de Rheno n. 8 
Monteveglio, EccL s. Mariae n. 1 
Monteveglio, Eccl. s. Mariae n. 2 

ilmola, Episc. n. 6 
Imola, Castrum s. Cassiani n. 1 
Bologna, Civ. n. 7 
Piacenza, Episc. n. 44 
Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 23 
Piacenza, Episc. n. 45 
Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 24 

(Piacenza, Episc. n. 46 
Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 25 
Piacenza, Civ. n. 6 
Imola, Episc. n. 7 
JAdria, Episc. n. 4 
^Vangadizza, Mon. s. Mariae n. 4 
Quartazzola, Mon. s. Salvatoris u. 2 
Piacenza, Civ. n. 8 
|Ravenna, Archiepisc. n. 213 
iFerrara, Episc. n. 31 

{Ravenna, Archiepisc. n. 214 
Ferrara, Episc. n. 32 
Massa Firminiana n. 2 
|Ravenna, Archiepisc. n. 215 
iPiacenza, Episc. n. 47 
Bologna, Archigymnasium n. 4 
Piacenza, Mon. s. Savini n. 12 



paff. 
320 
345 
383 
428 
250 
272 
304 
320 
345 
227 

61 
450 

62 
450 
510 

62 
450 
304 
315 
405 
304 
369 
233 
278 
233 
278 
507 
278 
293 
294 
164 
172 
272 
451 
477 
451 
477 
451 
477 
510 
164 
191 
196 
517 
511 

62 
215 

63 
215 
241 

63 
451 
269 
502 



XXXIV 

t*726 

*727 
728 

*729 

*730 

731 

732 

*733 
*734 

*735 
*736 
*737 
*738 
*739 
*740 
*741 
*742 



743 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



744 



*745 



►746 



747 



*748 
749 

750 
*751 



1153 feb. 14 

(1153) 
(1153) 

(1151—53) 

(1148—53) 

(1145—53) 

(1145—53) 

(1145—53) 
(1145—53) 
(1145-53) 
(1145—53) 
(1145-53) 
(1145—58) 
(1145-53) 
(1145—53) 
(1145-53) 
(1145-53) 



1145 iun. 27 



1146 mart. 10 

(1146) 

(1146 dec. 9) 
1149 nov. 7 



(1149-50) 
(1151) 

(1151?) 
(1152) 



JL. — 
JL. — 
JL. — 

JL. - 

JL. - 

JL. 9654 

JL. 9660 

JL. - 
JL. — 
JL. - 
JL. - 
JL. - 
JL. — 
JL. - 
JL. - 
JL. - 
JL. — 



JL. 



JL. — 



JL. 



JL. - 



JL. — 



JL. 
JL. 

JL. 
JL. 



Bologna, Archigymnasium u. 5 

Ferrara, Civ. n. 10 

Ferrara, Civ. n. 11 

Modena, Civ. n. 6 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 42 

Travazzano, Eccl. s. Mariae n. 1 

Mon. s. Salvatoris et s. Galli de Tolla u. 3 

Bologna, Episc. u. 25 
fRavenna, Archiepisc. n. 216 
|Ravenna, Civ. n. 44 

Mon. s. Petri ad Vincula n. 2 

Mon. s. Mariae de Trivio n. 5 

Pomposa, Mon. s. Mariae n. 10 

Ferrara, Eccl. s. Georgii ultra Padum n. 4 

Bologna, Episc. n. 26 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 43 

Marola, Mon. s. Mariae n. 6 

Eccl. 8. Feliculae n. 1 

Borgo San Donnino, Eccl. s. Donnini n. 1 

Piacenza, Domus hosp. Misericordiae n. 1 

Aribertus tit. s. Anastasiae presb. 
card. 
[Mon. s. Mariae de Castellione n. 4 
iMon. s. Mariae de Columba n. 4 

Guido tit. s. Grisogoni — Hubaldus 
tit. s. Praxedis — Aribertus tit. 
s. Anastasiae presb. card. — lohan- 
nes s. Mariae Novae diac. card. 
Piacenza, Eccl. cathedr. n. 20 

Guido de Florentia et Hubaldus de 
Luca card. 
[Piacenza, Episc. n. 36 
jPiacenza, Eccl. s. Antonini n. 20 

Guido S. R. E. card. 
Pomposa, Mon. s. Mariae n. 9 

Hubaldus card. 
jFerrara, Mon. s. Bartholomaei n. 5 
lEccl. s. Mariae de Rheno n. 7 

Guido Hostiensis ep., apost. sedis 
legatus. 
fRavenna, Archiepisc. n. 212 
iFerrara, Episc. n. 30 
jPiacenza, Eccl. s. Antonini n. 26 
iPiacenza, Civ. n. 7 

Hildebrandus S. R. E. card., apost. 
sedis legatus. 
Modena, Mon. s. Petri n. 3 

Octavianus card. 
Faenza, Mon. ss. Hippolyti et Laurentii n. 2 



pag- 
270 
236 
236 
320 
345 
527 
530 
251 
63 
94 
140 
122 
183 
231 
251 
345 
898 
433 
439 
509 



437 
522 



464 



449 
476 



182 

233 

278 



62 
215 
477 
510 



315 



158 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



XXXV 



752 
753 

754 

755 
*756 

757 
768 

759 

760 

761 

*762 

*763 

764 

*765 
766 

767 
768 

769 

770 

*771 

*772 
*773 
*774 
*775 

*776 

*777 



778 

779 

780 

*781 



*782 
*783 

784 

786 
786 



1153 (oct.) 


JL. 


— 


1153 dec. 7 


JL. 


9766 


1153 dec. 9 


JL. 


9771 


(1153) dec. 18 


JL. 


9780 


(1153) 


JL. 


— 


1154 ian. 23 


JL. 


— 


(1154) ian. 23 


JL. 


9819 


(1154) feb. 27 


JL. 


— 


(1154) mart. 8 


JL. 


9845 


1154 mart. 19 


JL. 


9852 



(1153—54) 
(1153—54) 



1154 april 


.24 


JL. 


9872 


(1153—54) 




JL. 


— 


1154 mai. 


20 


JL. 


9907 


(1154) mai. 


30 


JL. 


9912 


(1154) mai. 


31 


JL. 


9913 


1154 iun. 17 


JL. 


— 


1154 nov. 


15 


JL. 


9932 


(1154) 




JL. 


— 


(1154) 




JL. 


— 


(1154) 




JL. 


— 


(1153—54) 




JL. 


9807 


(1153 54) 




JL. 


— 


(1153 54) 




JL. 


— 


(1153-54) 




JL. 


— 


1154 april 


9 


JL. 





(1154 oct. 19) 

(1154) 
(1154 ex.) 



(1154 ex. 
(1154 ex. 



55 in.) 
55 in.) 



(1155) ian. 9 

(1155 mart.) 
(1155) mart. 4 



JL. 



JL. 



JL. — 

JL. - 
JL. - 



JL. - 
JL. - 

JL. 9975 

JL. — 
JL. 10006 



Anastasius IV. - paj,. 

Ferrara, Eccl. s. Georgii ultra l*aduui n. f» 231 

Bologna, Mon. s. Stephani n. 1 265 

Brescello, Mon. s. Genesii u. 4 432 

Eccl. s. Mariae in Portu n. 8 98 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 44 346 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 28 495 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 29 496 

(Ravenna, Archiepisc. n. 217 63 

Ferrara, Episc. n. 33 215 

Piacenza, Episc. n. 48 451 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 45 346 

Pomposa, Mon. s. Mariae n. 11 188 

Bologna, Mon. s. Stephani n. 2 265 

Domn.s hosp. de Quatema n. 1 290 

Bologna, Mon. s. Stephani n. 3 266 

Doraus hosp. de Quaterna n. 2 290 

Piacenza, Domus hosp. Misericordiae u. 2 509 

Eccl. s. Mariae in Portu n. 9 98 

Eccl. s. Mariae de Rheno n. 9 279 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 46 346 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 47 346 

{Ravenua, Archiepisc. n. 218 63 

Ferrara, Episc. n. 34 215 

Mon. s. Mariae de Columba n. 5 523 

Ravenna, Mon. s. lohannis ev. n. 2 82 

Bologna, Kpisc. u. 27 251 

Eccl. s. Mariae de Rheno u. 10 279 

Piacenza, Civ. n. 9 511 

Mon. s. Mariae de Trivio n. 6 122 

jPiacenza, Eccl. cathedr. n. 21 465 

iMezzano, Mon. s. Pauli u. 1 532 

Cadeo, Domus hosp. s. Petri u. 4 519 

Hildebrandus s. Eustachii diac. 
card. 

jBologna, Mon. s. Stephani n. 4 266 

IDomus hosp. de Quaterna n. 3 290 

Aribertus tit. s. Anastasiae presb. 
card., apost. sedis legatus. 

jPiacenza, Episc. n. 49 451 

iPiacenza, Eccl. s. Antonini n. 27 477 

{Piacenza, Episc. n. 50 451 

Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 28 478 

Piacenza, Civ. n. 10 511 

Piacenza, Civ. n. 11 511 

Hadrianus IV. 

Piacenza, Civ. n. 12 511 

Piacenza, Civ. n. 13 511 

fPiacenza, Episc. n. 51 452 

iPiacenza, Civ. n. 14 511 

Piacenza, Episc. n. 52 452 

Piacenza,; Episc. n. 53 452 



XXXVI 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



787 

788 

789 

7J>0 

791 

*792 

*793 

*794 

*795 

*796 

797 

798 

795) 

*800 

801 

802 

803 

804 

805 

806 

807 

808 

809 

810 

811 

812 
813 

*814 
815 

816 



*817 

*818 
*819 

*820 

821 

822 

823 

824 
826 
826 
827 
828 

*829 

*830 



(1155) mart. 4 

1155 mart. 14 
1155 mart. 17 
1155 mart. 20 
1155 april. 9 

(1155 iun. 18) 

(1155) 

1155 nov. 25 

1156 mart. 10 
(1155-56) 

1156 aug. 13 

1156 dec. 10 

1157 april. 5 
(1154-57) 

1157 mai. 13 
1157 mai. 15 
1157 mai. 21 
1157 mai. 23 

1157 iul. 3 
(1157) 

1158 ian. 10 
1158 ian. 21 
1158 ian. 23 

(1158) ian. 24 

(1158 ian. 28) 

(1157— 58)mart.l0 
1158 april. 24 
(1158) 
(1156—58) nov. 27 

(1156-58) dec. 9 

(1156-58) dec. 23 

(1155—58) 
(1155—58) 

(1154-58) 

(1159 ian.) 

(1157-59) feb. 18 

(1157—59) mart. 8 

(1157—59) mart. 21 

(1159) mai. 13 
(1154-59) 
(1154—59) 
(1154—59) 

(1154—59) 

(1154-59) 



JL. 10007 



JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
.TL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 



10013 
10020 
10023 a 
10024 



10203 
10222 
10270 

10273 
10274 
10280 
10283 

10436 
10378 
10380 
10383 



JL. 10384 



JL. 10325 



JL. 
JL. 
JL. 
JL. 

JL. 

JL. 

JL. 
JL. 

JL. 

JL. 

JL. 



10403 



10530 

10234. 
10480 



JL. - 



JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 

JL. 

JL. 



10499 
10563 



pag- 

[■Piacenza, Episc. n. 54 453 

Piacenza, Civ. n. 15 512 

Eccl. s. Mariae in Portu n. 10 99 

Eccl. s. Mariae de Rheno n. 11 279 

Sarsina, Episc. n. 4 118 

Pomposa, Mon. s. Mariae n. 12 183 

Ravenna, Archiepisc. n. 219 64 

Piacenza, Episc. n. 55 458 

Mon. s. Apollinaris in Classe n. 10 104 

Mon. .s. Gervasii de Montebello n. 3 583 

Bagno di Romagna, Eccl. s. Mariae n. 6 125 

Bagno di Romagna, Eccl. s. Mariae n. 7 125 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 48 347 

Ravenna, Mon. s. Vitalis n. 2 80 

Mou. s. Mariae de Columba n. 6 523 

Guastalla, Eccl. s. Petri n. 6 409 

Canossa, Mon. s. Apollonii n. 9 395 

Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 29 478 

Piacenza, Mon. s, Sixti n. 30 496 

Ferrara, EccL cathedr. n. 9 223 

Piacenza, Episc. n. 56 453 

Ferrara, Eccl. cathedr. n. 10 223 

Piacenza, Domus hosp. Misericordiae n. 3 509 
Piacenza, EccL s. Mariae de Gariverto n. 1 485 

Piacenza, Episc. n. 57 453 

Piacenza, Eccl. cathedr. n. 22 465 

Travazzano, Eccl. s. Mariae n. 2 527 
Mon. s. Salvatoris et s. Galli de Tolla n. 4 530 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 31 496 

Eccl. 8. Feliculae n. 2 438 

Bologna, Episc. n. 28 251 

Ravenna, Mon. s. lohannia ev. n. 3 83 

{Ravenna, Archiepisc. n. 220 64 

Ferrara, Episc. n. 36 216 

Ferrara, Civ. n. 12 236 

jRavenna, Archiepisc. n. 221 64 

|Ferrara, Episc. n. 37 216 

Piacenza, Episc. n. 58 453 

Piacenza, Civ. n. 16 512 

fRavenna, Mon. s. Vitalis n. 3 81 

iPomposa, Mon. s. Mariae n. 13 183 

Ravenna, Archiepisc. n. 222 64 

[Piacenza, Episc. n. 59 454 

jPiacenza, Civ. n. 17 612 

jPiacenza, Mon. s. Sixti n. 32 496 

iPiacenza, Civ. n. 18 512 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 49 347 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 88 496 

Ravenna, Mon. s. lohannis ev. n. 4 83 

Nonantola, Mon. s, Silvestri n. 50 347 

Nonantola, Mou. s. Silvestri n. 51 347 

fRavenna, Mon. s. Vitalis n. 4 81 

\Pomposa, Mon. s. Mariae n. 14 183 

Bologna, Eccl. cathedr. n. 6 , 257 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



XXXVII 



*831 


(1154-59) 


JL. 


— 


*832 


(1154-59) 


JL. 


— 


*833 


(1154—59) 


JL. 


— 


*834 


(1154-59) 


JL. 


— 


*835 


(1154—59) 


JL. 


— 


*836 


(1154—59) 


JL. 


— 


*837 


(1154-59) 


JL. 


—' 


*838 


(1155 nov. 25) 


JL. 


— 


839 


(1159) oct. 5 


JL. 


10587 


840 


(1159) dec. 13 


JL. 


10601. 
10603 


841 


1160 dec. 21 


JL. 


10639 


842 


(1161) iun. 14 


JL. 


10666 


843 


(1161) iul. 15 


JL. 


10673 


844 


(1162) feb. 27 


JL. 


10700 


845 


(1163) iun, 15 


JL. 


10895 


t846 


1164 feb. 27 


JL. 


— 


847 


1166 mai. 4 


JL. 


11276 


848 


(1166) nov. 4 


JL. 


11293 \ 
13234/ 


849 


1168 april. 29 


JL. 


11390 


850 


1168 mai. 15 


JL. 


— 


851 


(1168) iun. 5 


JL. 


— 


852 


1168 iun. 9 


JL. 


11411 


868 


1168 iun. 9 


JL. 


11412 


864 


(1168) iun. 12 


JL. 


11413 


855 


(1168) aug. 7 


JL. 


11416 


866 


1168 nov. 9 


JL. 


11421 


867 


1168 dec. 30 


JL. 


11425 


*858 


(1168) 


JL. 


— 


*859 


(1168) 


JL. 


— 


*860 


(1169) 


JL. 


— 


861 


(1169) mart. 15 


JL. 


11605 


862 


1169 mart. 19 


JL. 


11606 


863 


1169 mart. 26 


.TL. 


11608 


864 


1169 april. 17 


JL. 


11614 


865 


(1168—69) mai. 10 


JL. 


11530 


866 


1169 mai. 16(?) 


JL. 


11622 


867 


1169 iun. 22 


JL. 


11627 


*868 


(1169) 


JL. 


— 


869 


1169 (sept.) 


JL. 


1164:3 



Bologna, Mo». s. Stephani n. 5 
Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 52 
Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 53 
Nonantola, Eccl. s. Michaelis n. 2 
Carpi, Eccl. s. Mariae n. 14 
Borgo San Donnino, Eccl. s. Donnini n. 2 
Cadeo, Domus hosp. s. Petri n. 5 
Aribertus (tit. s. Anastasiae presb. 
card.), legatus apost. sedis. 
Ferrara, Episc. n. 85 

Alexander III. 

(Bologna, Episc. n. 29 
Bologna, Eccl. cathedr. n. 7 
Bologna, Archigymnasium u. 
J Aemilia n. 50 
\Havenna, Archiepisc. n. 223 
Pomposa, Eccl. s. Mariae n, 15 
Ferrara, Episc. n. 38 
(Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 54 
\Nonantola, Mon. s. Michaelis n. 3 
Piacenza, Eccl. cathedr. n. 23 
Piacenza, Congregatio clericorum n, 1 
Forlimpopoli, Mon. s, Rufilli n. 2 
Modena, Episc, n. 19 

Cesena, Eccl. cathedr. n. 1 

Crespino, Mon. s. Mariae n, 2 
Piacenza, Episc. n, 60 

{Canossa, Mon. s, Apollonii n, 10 
Marola, Mon. s, Mariae n. 7 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 56 

Nonantola, Mon, s, Silvestri n, 57 
fReggio, Episc. n, 14 
\Reggio, Mon, ss. Petri et Prosperi n, 7 

Mon, s. Mariae de Urano n, 1 

Marradi, Mon. s, Reparatae n. 3 

Bologna, Eccl. cathedr, n, 8 
jModena, Episc. n. 21 
■iNonantola, Mon. s. Silvestri n. 59 
jModena, Episc. n, 22 
\Nonantola, Mon, s, Silvestri n, 00 
[Modena, Episc. n, 25 
iNonantoIa, Mon. s, Silvestri n. 63 
jPiacenza, Episc. n. 61 
iPiacenza, Eccl. s. Antonini n. 30 

Piacenza, Eccl. s, Antonini n, 31 

Modena, Episc, n, 27 

Ferrara, Episc. n. 39 

Pomposa, Mon. s. Mariae n, 16 

Eccl. s. Mariae de Rheno n. 12 

Ravenna, Eccl, cathedr. n. 1 
[Eccl. s. Mariae in Portu n. 11 
iPomposa, Mon. s. Mariae n. 17 

Bologna, Episc. n. 30 



pa§r. 
266 

347 

347 

359 

40(; 

439 

.519 



215 

251 
257 
270 
11 
64 
183 
216 
348 
360 
465 
484 
134 
305 

129 

157 
454 
395 
398 
348 
348 
369 
380 
137 
156 
257 
305 
348 
305 
349 
306 
349 
454 
478 
478 
306 
216 
184 
279 
78 
99 
184 
252 



XXXVIIT 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM'. 



870 

871 
872 

873 

*874 
875 
S7H 
877 

*878 

*879 

880 

881 
*882 

883 

884 

885 

886 

*887 

888 
*889 
*890 
*891 
892 
893 
*894 

*895 

*896 

897 

898 

*899 
900 
901 
902 

*903 

*904 

905 

*906 

907 

908 

*909 



1169 nov. 11 
(1167—69) dec. 7 

(1169) dec. 20 

(1169) 

(1169) 

1170 iau. 10 
(1168—70) ian. 10 
(1168—70) ian. 18 
(1170) 

(1170 mart.) 

(1170) mart. 24 
1170 april. 18 

(1170) 

1170 april. 26 
(1170) april. 26 

(1170) april. 26 

(1170) april. 26 

1170 iun. 10 

(1170) iul. 21 
(1170) 
(1169—71) 

1171 april. 16 

(1171) mai. 31 
1171 nov. 19 

(1172) 

(1169—72) 
(1169—72) 
(1170-72) nov.26 

(1170—72) dec. 21 

(1170-72) 
(1171-72) ian. 18 

(1172) ian. 28 
(1171—72) oct. 12 
(1171-72 oct. 12) 
(1171—72) 
(1171—72) dec. 14 
(1171—72) 

1173 mart. 28 
1173 iun. 20 

(1173) 



JL. 11652 
JL. 11464 
JL. — 

JL. 11659 

JL. — 

JL. 11708 
JL. 11672 
JL. 11677 
JL. — 

JL. — 

JL. 11747 

JL. 11768 

JL. — 

JL. 11776 
JL. 11777 

JL. 11778 

JL. 11779 
JL. — 

JL. 11820 

JL. — 

JL. — 
JL. — 
JL. — 
JL. - 
JL. — 

JL. — 

JL. - 

JL. 11942 

JL. — 

JL. — 
JL. 14246 
JL. 12137 
JL. 13584 
JL. — 
JL. - 
JL. 12128 
JL. - 
JL. 12215 
JL. 12228 

JL. - 



pag- 

Ravenna, EccL cathedr. n. 2 78 

Medicina, Eccl. s. Mariae de Buida n. 2 297 

Bologna, Domus hosp. Cruciferorum n. 1 285 

(Frassinoro, Mon. s. Claudii n. 8 325 

\Reggio, EccL s. Stephani n. 1 377 

Bologna, Domus hosp. Cruciferorum n. 2 286 

Modena, Mon. s. Petri n. 4 315 

Eccl. s. Mariae de Rheno n. 18 280 

Reggio, Episc. n. 15 369 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 67 350 

Aemilia n. 51 11 

Piacenza, Civ. n. 19 512 

Aemilia n. 52 11 

Piacenza, Civ. n. 20 512 

I Bologna, Episc. n. 31 252 

{Panico, Eccl. s. Laurentii n. 1 291 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 69 350 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 70 350 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 71 351 

fModena, Episc. n. 30 306 

\Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 72 351 

Nouantola, Mon. s. Silvestri n. 73 351 

Bagno di Romagna, Eccl. s. Mariae n. 8 126 

jPiacenza, Episc. n. 62 454 

\Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 32 478 

Modena, Mon. s. Petri n. 5 315 

(Eccl. s. Mariae in Portu n. 12 99 

\Pomposa, Mon. s. Mariae n. 18 184 

Serravalle, Eccl. s. Apollinaris n. 1 329 

(EccI. s. Mariae in Portu n. 14 99 

\ Pomposa, Mon. s. Mariae u. 20 184 

Figarolo, Eccl. s. Salvatoris n. 7 239 

jPiacenza, Episc. n. 63 455 

\Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 33 479 

Modena, Episc. n. 31 307 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 74 351 

Modena, Episc. n. 34 307 

Nouantola, Mon. s. Silvestri n. 76 352 

Modena, Episc. u. 36 307 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 78 352 

Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 36 479 

Piacenza, Civ. n. 21 513 

Ravenna, Archiepisc. n. 224 65 

Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 37 479 

Ferrara, Civ. n. 18 236 

Pomposa, Mon. s. Mariae n. 21 184 

Pomposa, Mon. s. Mariae n. 22 184 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 79 352 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 80 352 

Modena, Mon. s. Petri n. 6 316 

Piacenza, Mon. s. Savini n. 13 503 

Modena, Mon. s. Petri n. 7 316 

JRavenna, Archiepiec. n. 226 65 

\Mon. s. Apollinaris in Classe n. 11 104 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



XXXIX 



*910 

*911 
*912 
*913 

914 

915 

916 

917 



918 

919 

*920 
921 
922 

923 

924 

*925 

926 

*927 
*928 
*929 

*930 

931 

*932 
933 

934 

935 
936 

937 

938 
939 
940 

941 

942 



(1173) 

(1173) 
(1173) 
(1173) 

(1173) oct. 17 

1173 nov. 10 
1173 dec. 1 

(1174 feb. 9) 



(1174) april. 28 

(1173—74) iun.7(?) 
(1173-74) 

(1175) mai. 30 
(1175) aug. 28 

(1173—75) dec. 20 

(1159—75) 

(1171-76) 

(1171-76) 

(1170-76) 

(1170—76) 
(1173—76) 

(1173—76) 

(1173—76) april. 8 

(1176) 
(1173-76) mai. 7 

(1173-76) mai. 23 



(1173- 
(1173- 



-76) mai. 30 
-76) iun. 4 



(1173--76) aug. 6 



(1173- 

(1173- 

(1174- 

(1174- 
(1174- 



-76) aug. 9 

-76) oct. 13 

-76)mart.23 

-76) mart. 24 
-76)mart.25 



JL. — 

JL. — 
JL. - 
JL. - 

JL. 12324 

JL. 12242 
JL. — 

JL. - 



JL. - 

JL. - 

JL. — 
JL. 12488 
JL. — 

JL. 12758 

JL. 12945 

JL. — 

JL. 14070 

JL. - 
JL. — 

JL. — 

JL. — 

JL. 12637 

JL. - 

JL, 12565 

JL. 12646 

JL. — 
JL. 12603 

JL. 12618 

JL. 12659 

JL. — 

JL. 12542 

.TL. 11884 
JL. 12675 



JRavenna, Mon. s. ApoUinaris Novi n. 1 
\Mon. s. Apollinaris in Classe n. 12 

Piacenza, Civ. n. 22 

Piacenza, Civ. n. 23 

Piacenza, Civ. n. 24 
1 Fiacenza, Eccl. s. Antonini n. 38 
\Piacenza, Civ. n. 25 

Panico, Eccl. s. Laurentii n. 2 

Piacenza, Congregiitio clericorum n. 2 

{Piacenza, Episc. n. 65 
Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 39 
Piacenza, Civ. n. 26 

JModena, Eccl. cathedr. n. 5 

\Modena, Mon. s. Petri n. 9 
Pomposa, Mon. s. Mariae u. 23 
Mon. s. Apollinaris in Classe n. 14 
Cesena, Eccl. cathedr. n. 2 
Fiacenza, Eccl. cathedr. n. 25 

jModena, Civ. n. 7 

\Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 82 
Ferrara, EccL cathedr. n. 1 1 
Ravenna, Archiepisc. n. 227 
Bologna, Mon. s. Margaretae n. 1 
Ravenna, Archiepisc. n. 228 
Bologna, Mon. s. Margaretae n. 2 
Eavenna, Archiepisc. n. 229 
Ravenna, Mon. s. Laurentii in Cacsarea n. 1 
Ravenna, Mon. s. Laurentii in Caesarea n. 2 

|Bologna, Episc. n. 32 

\Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 83 

(Bologna, Episc. u. 33 
Bologna, Civ. n. 8 
Nonautola, Mon. s. Silvestri n. 84 
[Piacenza, Episc. n. 66 
IPiacenza, Mon. s. Savini n. 14 
jParma, Episc. n. 18 
iPiacenza, Episc. n. 67 
Piacenza, Mon. s. Savini n. 15 

E""ologna, Episc. n. 34 
ologna, Civ. n. 9 
onantola, Mon. s. Silvestri n. 85 

Ferrara, Eccl. cathedr. n. 12 
(Faenza, Eccl. cathedr. n. 6 
jBagnacavallo, Eccl. s. Petri in Silvis n. 2 
fBologna, Eccl. cathedr. n. 9 
\Medicina, Plebs s. Mariae de Buida n. 3 
JFrassinoro, Mon. s. Claudii n. 9 
IPiaceuza, Mon. s. Sixti n. 34 

Adria, Episc. n. 5 
JModena, Civ. n. 8 
iNonantola, Mon. s. Silvestri n. 86 

Ravenna, Mon. s. Apollinaris Novi n. 2 

Bologna, Eccl. cathedr. n. 10 



pag. 
84 
104 
513 
513 
513 
479 
513 
291 
484 
455 
480 
514 
310 
316 
185 
105 
129 
465 
320 
353 
223 
65 
268 
65 
268 
65 
85 
85 
252 
353 
252 
272 
353 
455 
503 
418 
455 
503 
252 
273 
353 
224 
151 
155 
258 
297 
325 
497 
191 
321 
SM 
84 
258 



XL 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



943 

«44 
*945 
94(5 
t)47 
948 
949 
950 
951 
962 
953 

*954 

955 

*956 
957 

958 

959 

*960 

961 
962 

963 

*964 

*965 

*966 

967 

968 

*969 

970 

*971 

*972 

973 

*974 
975 

*976 

977 
978 

979 
980 
981 
982 

983 

984 

1)85 



(1176) nov. 12 


JL 


1177 mai. 1 


JL 


1177 mai. 1 


JL 


(1177) mai. 5 


JL 


,(1177) mai. 6 


JL 


1177 mai. 7 


JL 


1177 mai. 8 


JL 


(1177) mai. 9 


JL 


(1177) mai. 30 


JL 


(1177) mai. 30 


JL 


1177 iul. 9 


JL 



(1159—77) 

1177 (mai. — aug.) 

(1177) 

(1177) sept. 19 

(1177) sept. 25 

1177 sept. 29 

1177 sept. 

(1177) oct. 2 

1177 oct. 4 

(1177) oct. 8 

(1177) 
(1174-78) 
(1174—78) 
(1174—78) ian. 20 

1178 ian. 23 
1178 april, 4 
1178 april. 5 
1178 mai. 6 

(1178) 

1178 dec. 21 

(1178) 
(1179) iau. 2 

(1179 feb. 28) 

1179 mart. 20 
1179 mart. 26 
1179 mart. 30 
1179 april. 19 

(1178-79) mai. 7 
(1178—79) mai. 8 

(1178-79) mai. 18 

(1178—79) iun. 15 
1179 aug. 3 



12739 



12826 

12827 

12831 

1 p. 306 

12834 

12853 

12854 

12879 



JL. - 



JL. - 



JL. 
JL. 
JL. 



12938 
12940 



JL. — 



JL. 

JL. 
JL. 



12946 
12947 



JL. 12950 

JL. — 
JL. — 
JL - 

JL. - 

JL. 

.IL. 

JL. 

JL. 



13012 
13042 



JL. — 



JL. 
JL. 
JL. 



13126 
13274 



JL. — 



JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 



13335 
13343 
13851 
13389 
13221 
13222 



JL. - 



JL. 
JL. 



13238 



{Parma, Episc. n. 19 
Piacenza, Episc. n. 68 

Piacenza, EccL cathedr. n. 26 

Parma, Episc. n. 20 

Nonantola, Eccl. s. Michaelis n. 4 

Bologna, Eccl. cathedr. n. 11 

Vangadizza, Mon. s. Mariae n. 5 

Ferrara, Eccl. cathedr. n. 13 

Modena, Eccl. cathedr. n. 6 

Modena, Eccl. cathedr. n. 7 

Modena, Eccl. cathedi-. n. 8 

Ravenna, Mon. s. Andreae Maioris n. 1 
JRavenna, Mon. s. Vitalis n. 5 
\Pomposa, Mon. s. Mariae n. 24 
I Ravenna, Mon. s. Vitalis n. 6 
\Pompo8a, Mou. s. Mariae n. 25 

Bertinoro, Comitatus n. 2 

Reggio, Episc. n. 16 

Bologna, Eccl. cathedr. n. 12 

Ravenua, Archiepisc. n. 231 

Ferrara, Episc. n. 40 

Ravenna, Archiepisc. n. 232 

Pomposa, Mon. s. Mariae n. 26 

Bologna, Episc. n. 35 

Mon. s. Christinae de Pastino n. 2 

{Ravenna, Archiepisc. n. 233 
Ravenna, Eccl. cathedr. n. 3 
Ferrara, Eccl. s. Georgii ultra Padum n. 6 
Pomposa, Mon. s. Mariae n. 27 
Pomposa, Mon. s. Mariae n. 28 
Pomposa, Mon. s. Mariae n. 29 
Eccl. s. Mariae de Rheno n. 14 
Piacenza, Mon. s. Syri n. 2 
Reggio, Eccl. cathedr. n. 3 
Mou. s. Adalberti in Pereo n. 2 

{Ravenna, Archiepisc. n. 234 
Ferrara, Eccl. s. Mariae de Vado n. 3 

Eccl. s. Mariae de Rheno n. 15 

Aemilia n. 53 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 35 
jEccL s. Mariae de Rheno n. 16 
iSala Bolognese, Eccl.s.Mariaeets. lohannisn.l 

Parma, Mon. s. Alexandri n. 2 

Piacenza, Mon. s. Savini n. 16 

Imola, Episc. n. 8 

Mon. s. Mariae de Insula sive de Galeata n. 1 

Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 40 

Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 41 

Piacenza, Episc. n. 69 

Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 42 

Piacenza, Episc. n. 70 

Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 43 

Mon. s. Gervasii de Montebello n. 4 



pag. 
418 
455 
466 
418 
360 
258 
196 
224 
310 
310 
311 

85 

81 
185 

81 
185 
136 
369 
258 

66 
217 

66 
185 
252 
289 

66 

78 
231 
186 
185 
185 
280 
506 
372 
112 

66 
228 
280 

11 
497 
280 
296 
425 
503 
164 
140 
480 
480 
456 
480 
456 
481 
533 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



XLI 



986 

*987 

988 

989 

990 

991 
992 
993 

994 

995 

996 
997 

998 

999 

1000 

1001 

*1002 

1003 
1004 

*1005 
1006 

*1007 

1008 

1009 

1010 
1011 

*1012 

*1013 
1014 
1015 

1016 

*1017 

1018 

*1019 
1020 

*1021 



(1179) 

(1179) 
(1173—79) nov. 2 

(1173—79) nov. 25 



(1173—79) nov. 26 

(1173-79) nov. 26 
(1169—79) apnl.9 
(1180) april. 7 

1180 april. 12 

(1180) april. 28 
(1180) niai. 2 
(1180) mai. 12 

(1180) iul. 4 

(1180) iul. 8 

(1180) iuL 8 

(1180) iuL 13 

(1180) 



JL. 13510 



JL, 

JL. 

JL. 



11849 
13138 



JL. 13140 



JL. 
JL. 
JL. 

JL. 

JL. 
JL. 
JL. 

JL. 

JL. 

JL. 



13141 
13205 
13643 
13043 \ 
13637 / 
13656 
13653 
14065 

14066 

13678 

13679 



(1171-80) sept. 24 


JL. 


13581 


(1180) oct. 20 


JL. 


13515 


(1180) 


JL. 


— 


(1170-80) dec. 23 


JL. 


13537 


(1159—80) 


JL. 


— 



(1171—81) feb. 6 
(1179—81) feb. 8 



(1171-81) april. 9 


JL. 


14280 


1181 mai. 13 


JL. 


14393 


(1181) 


JL. 


— 


(1181) 


JL. 


— 


(1171—81) mai. 22 


JL. 


— 


(1181) mai. 23 


JL. 


14353 


(1181) mai. 26 


JL. 


— 


(1181 mai. 26) 


JL. 


— 



JL. 13685 



JL. 



JL. 14282 



JL. 14342 



(1171—81) iun. 27 

(1181) iul 14 
1181 iuL 17 

(1181) 



JL. 14302 



JL. 
JL. 

JL. 



14413 



Kehr, Italia pontifioia V. 



fReggio, Eccl. cathedr. n. 4 
iBaiso n. 1 

Ferrara, Episc. n. 41 

Ravenna, Mon. s. Apollinaris Novi n. 3 

{Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 87 
Reggio, Episc. n. 17 
Parma, Episc. n. 21 
{Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 88 
Nonantola, Eccl. s. Michaelis n. 5 
Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 89 
Bologna, Eccl. cathedr. n. 13 
Nonantola, Mou. s. Silveatri n. 90 

Fontevivo, Mon. s. Mariae n. 2 

Modena, Episc. n. 9 
Bologna, Eccl. cathedr. n. 14 
Piacenza, Episc. n. 71 

{Piacenza, Episc. n. 72 
Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 44 
Bologna, Civ. n. 10 
rAemilia n. 54 
\Ravenna, Archiepisc. n. 235 

iParma, Episc. n. 22 
Borgo San Donnino, Eccl. s. Donnini n. 3 
Piacenza, Episc. n. 78 
fModena, Eccl. cathedr. n. 10 
\Bondeno, Eccl. s. Mariae n. 1 

Casteir Arquato, Eccl. s. Mariae n. 1 

Borgo San Donnino, Eccl. s. Donnini n. 4 

Piacenza, Civ. n. 27 

Pegognaga, Eccl. s. Laurentii n. 1 

Mon. s. Mariae de Columba n. 8 
rPiacenza, Episc. n. 74 
\Piacenza, Civ. n. 28 
rModena, Episc. n. 37 
\Modena, Eccl. cathedr. n. 11 

Bologna, Eccl. cathedr. n. 15 

Forlimpopoli, Mon. s. Rufilli n. 3 
fPiacenza, Episc. n. 75 
\Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 45 
fPiacenza, Episc. n. 76 
\Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 46 

Piacenza, Eccl. cathedr. n. 27 
fPiacenza, Episc. n. 78 
\Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 48 

Pomposa, Mon. s. Mariae n. 30 

Pomposa, Mon. s. Mariae n. 31 

(Nonantola, Mou. s. Silvestri n. 91 
Reggio, Episc. n. 18 
Parma, Episc. n. 23 
Mon. s. Mariae de Trivio n. 7 
Faenza, Mon. ss. Hippolyti et Laurentii n. 3 
rPiacenza, Episc. n. 79 
\Piacenza, Eccl. cathedr. n. 28 

TV 



pag- 

372 
399 
217 
84 
354 
370 
419 
354 
360 
354 
259 
355 

485 

311 
259 
456 
456 
481 
273 
11 
67 
419 
439 
457 
311 
363 
526 
439 
514 
411 
523 
457 
514 
308 
311 
269 
134 
457 
481 
457 
481 
466 
457 
481 
186 
186 
355 
370 
419 
122 
153 
458 
466 



XLII 

1022 

1023 

1024 
1025 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



*1043 

*1044 

*1045 
*1046 

*1047 
*1048 
*1049 
*1050 
*1051 
*1052 
*1053 
*1054 
*I055 
*1056 
*1057 



(1181) iul. 25 
1181 aug. 24 

(1170-81) 
(1170-81) 



1026 


(1170—81) 


1027 


(1170-81) 


1028 


(1181) 


*1029 


(1181) 


*1030 


(1181) 


1031 


(1159-81) 


1032 


(1159—81) 


1033 


(1159—81) 


1034 


(1159—81) 


*1035 


(1159-81) 


*1036 


(1159 81) 


*1037 


(1159 81) 


*1038 


(1159-81) 


*1039 


(1159-81) 


*1040 


(1159—81) 


*1041 


(1159-81) 


*1042 


(1159 81) 



(1159-81) 

(1159—81) 

(1159-81) 
(1159—81) 

(1159—81) 
(1159-81) 
(1159—81) 
(1159—81) 
(1159-81) 
(1159—81) 
(1159-81) 
(1159-81) 
(1159-81) 
(1159-81) 
(1159-81) 



*1058 


(1168) 


*1059 


(1168) 


*1060 


(1168) 


*1061 


(1169) 



JL. 
JL. 



14416 



JL. 14072 



JL. 14073 



JL. 


14071 


JL. 


14074 


JL. 


— 


JL. 


— 


JL. 


— 


JL. 


13783 


JL. 


14022 


JL. 


13730 


JL. 


14052 


JL. 


— 


JL. 


— 


JL. 


— 


JL. 


— 


JL. 

TT 


— 


J Ll. 

JL. 


, 


JL. 






JL. - 

JL. — 

JL. - 
JL. - 

JL. - 
JL. — 
JL. - 
JL. - 
JL. — 
JL. - 
JL. — 
JL. - 
JL. - 
JL. - 
JL. — 



JL. 
JL. 
JL. 
JL. 



Piacenza, Eccl. cathedr. n. 29 466 

Piacenza, Mon. s. Sepulcri n. 3 505 

fRavenna, Archiepisc. n. 236 67 

IMon. 8. Apollinaris in Classe n. 15 105 

f Ravenna, Archiepisc. n. 237 67 

iMon. s. Apollinaris in Classe n. 16 105 

Raveuna, Archiepisc. n. 238 67 

Ravenna, Archiepisc. n. 239 67 

Piacenza, Eccl. s. Euphemiae n. 1 486 

fFerrara, Eccl. cathedr. n. 14 224 

^''errara, Mon. s. Bartholomaei n. 6 233 

Pomposa, Mon. s. Mariae n. 32 186 

Bologna, Episc. n. 36 253 

Modena, Eccl. cathedr. n. 12 311 

Albareto, Eccl. ss. Nazarii et Celsi n. 1 323 

fParma, Episc. n. 24 419 

IParma, Civ. n. 3 428 

Mon. 8. ApoUinaris in Classe n. 17 105 

Mon. s. Petri ad Vincula n. 3 110 

Mon. s. Salvatoris de Simano n. 1 119 

Mon. s. Hilarii de Galeata n. 2 139 

Eccl. s. lacobi de Cella Volana n. 1 177 

Ferrara, Episc. n. 42 217 

Ferrara, Eccl. cathedr. n. 15 224 

Ferrara, Eccl. s. Mariae de Vado n. 4 228 

{Boiogna, Eccl. s. Agathae n. 1 261 

Eccl. de Pastino n. 1 288 

fBologna, Episc. n. 37 253 

iBologna, Eccl. s. Agathae n. 2 261 

Bologna, Eccl. s. Agathae n. 3 262 
Bologna, Eccl. ss. Victoris et lohannis de 

Monte n. 1 263 

Bologna, Mon. s. Stephani n. 6 266 

Monteveglio, Eccl. s. Mariae n. 4 294 

Modena, Eccl. cathedr. n. 13 312 

Nonantola, Eccl. s. Michaelis n. 6 360 

Sabbione, Eccl. s. Sigismundi n. 1 384 

Canossa, Mon. s. ApoIIonii n. 12 395 

Marola, Mon. s. Mariae n. 9 398 

Carpi, Eccl. s. Mariae n. 15 406 

Guastalla, Eccl. s. Petri n. 7 409 

Quartazzola, Mon. s. Salvatoris n. 3 517 

Cadeo, Domus hosp. s. Petri n. 6 519 

Hildebrandus tit. XII Apostolorum 
presb. card., legatus Alexandri III 
in Longobardia. 

fModena, Episc. n. 20 305 

iNonantola, Mon. s. Silvestri n. 58 348 

fModena, Episc. n. 23 305 

iNonantoIa, Mon. s. Silvestri n. 61 349 

fModena, Episc. n. 24 306 

iNonantoIa, Mon. s. Silvestri n. 62 349 

fModena, Episc. n. 26 306 

iNonantola, Mou. s. Silvestri n. 64 349 



*1062 
1063 
1064 

1065 

1066 
1067 

*1068 

*1069 
*1070 

*1071 
1072 

*1073 

1074 



*1075 

*1076 
1077 
1078 

1079 
1080 



(1169—72) 



1081 


(1172) 


*1082 


(1159—73) 


*1083 


(1176—77) 


1084 


1177 sept. 8 


1085 


(1178 sept. 4) 


*1086 


(1178 oct. 1) 



ELENCHVS 


(1169) 


JL. - 


1169 apriL 11 


JL. — 


1169 mai. 5 


JL. — 


1171 mart. 28 


JL. — 


(1171—72) 


JL. - 


1173 oct. 28 


JL. — 


(1173 74) 


JL. - 


(1174-75) 


JL. — 


(1176 aug. 29) 


JL. - 


(1169 iun. 30) 


JL. — 


1170 mart. 6 


JL. — 


(1169—72) 


JL. - 


(1172) 


JL. — 



(1169—72) 


JL 


(1172 oct. 7) 


JL 


1172 oct. 10 


JL 


(1172) 


JL 


(1172 nov. 23) 


JL 



JL. 



JL. 



JL. - 



JL. 



JL. 



JL. 



JL. - 



PONTIFICVM ROMANORVM. Xmi 

pag- 

rModena, Episc. n. 28 306 

iNonantola, Mon. s. Silvestri n. 65 349 

fModena, Episc. n. 29 306 

iNonantola, Mon. s. Silvestri n. 66 349 

{Canossa, Mon. s. Apollonii n. 11 395 

Marola, Mon. s. Mariae n, 8 398 

fEccL s. Mariae in Portu n. 13 99 

iPomposa, Mon. s. Mariae n. 19 184 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 81 352 

Mon. 8. Apollinaris in Classe n. 13 104 

{Modena, Eccl. cathedr. n. 4 310 

Modena, Mon. s. Petri n. 8 316 

Modena, Mon. s. Petri n. 10 317 

Bologna, Eccl. s. Salvatoris n. 1 261 

Oddo s. Nicolai in carcere Tulliano 
diac. card., apost. sedis legatus. 

Bagno n. 1 384 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 68 350 

plodena, Episc. n. 32 307 

iNonantoIa, Mon. s. Silvestri n. 75 351 

Parma, Episc. n. 17 418 
Manfredus de Cabuano, s. Georgii ad 
Velum aureum diac. card., apost. 
sedis legatus, 

fModena, Episc. n. 33 307 

iModena, EccL cathedr. n. 3 310 

fModena, Episc. n. 35 307 

iNonantoIa, Mon. s. Silvestri n. 77 352 

Mon. s. Mariae de Columba n. 7 523 

fPiacenza, Episc. n. 64 455 

iPiacenza, Eccl. s. Antonini n. 34 479 

fPiacenza, Eccl. cathedr. n. 24 465 

iPiacenza, Eccl. s. Antonini n. 35 479 

Rizzolo n. 1 528 

Albertus tit. s. Laurentii in Lucina 
et Theodinus tit. s. Vitalis presb. 
card., apost. sedis legati (in 
Angli a), 

Raveuna, Archiepisc. n. 225 65 

Hubaldus subdiaconus S, R. E. 

Monteveglio, Eccl, s. Mariae n, 3 294 

Willelmus Portuensis ep., apost. 
sedis legatus. 

Bologna, Archigymnasium n. 7 270 

Theodinus (tit. s.Vitalis) presb. card, 

jRavenna, Archiepisc. n, 230 65 

\Ferrara, Eccl. s. Mariae de Vado n. 2 228 
Laborans s. Mariae in Porticu diac, 
card., legatus Alexandri III, 

Parma, Eccl. cathedr. n. 5 422 

Octavianus card. S. R. E, 

Parma, Mon. s. Pauli n. 1 427 

IV* 



XLIV 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



1087 



1179 mart. 22 



108S 



»=1089 



1090 
10?) 1 
1092 
1093 
1094 
1095 
1096 

*1097 

*1098 

1099 
*1100 

1101 

*1102 

*1103 

1104 

1105 
1106 
1107 

1108 

*1109 
*1110 
1111 
1112 
1113 
1114 

*1115 
1110 



1117 

1118 
1119 

*1120 



1181 mai. 



(1161—63) 



1181 sept. 28 

(1181) dec. 19 

1182 mart. 9 

(1182) mart. 10 
(1182) mart. 10 

1182 mai. 3 
1182 mai. 10 

(1181—82) 

(1181—82) 

(1182) mai. 18 

(1182) mai. 20 

(1182) mai. 21 

(1182) mai. 21 

(1182) iul. 1 

(1182) iul. 18 
1182 aug. 2 

1182 aug. 27 
(1181—82) sept. 19 

(1182) oct. 3 

(1182) 

(1182) 

(1182— 83)mart.24 

(1182— 83)mart.27 

(1182— 83)mart.28 

1183 april. 22 

(1183) 
(1182-83) mai. 4 



(1182—83) mai. 17 

(1182-83) mai. 18 
(1182—83) mai. 18 
(1182—83) 



JL. — 



JL. 



JL. 



JL. 14507 

JL. 14540 

JL. 14606 

JL. 14607 
JL. 14608 

JL. 14630 

JL. — 

JL. - 

JL. — 

JL. 14780 

JL. — 

JL. - 

JL. 14655 

JL. — 

JL. 14684 

JL. — 

JL. — 

JL. — 

JL. 14551 

JL. — 

JL. — 

JL. 14734 

JL. — 

JL. 14738 

JL. 14872 

JL. — 

JL. 14766 



JL. 14776 

JL. 14648 
JL. 14778 
JL. — 



Arditio s. Theodori diac. card. 
Brescello, Mon. s. Genesii n. 5 

lacinctus s. Mariae in Cosmydin 
diac. card. et Ugutio Petri Leonis 
tit. s. Clementis presb. card. 

{Piacenza, Episc. n. 77 
Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 47 

Victor IV (antipapa). 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 55 

Lucius III. 

Mon. s. Petri ad Vincula n. 4 
Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 92 
Modena, Eccl. cathedr. n. 14 
Piacenza, Eccl. cathedr. n. 30 
Piacenza, Eccl. cathedr. n. 31 
Eccl. s. Mariae de Rheno n. 17 
Mon. s. Mariae de Castellione n. 5 

{Ravenna, Archiepisc. u. 240 
Mon. s. Mariae de Urano n. 2 
Mon. s. Mariae de Urano n. 3 
fRavenna, Archiepisc. n. 241 
iMon. s. Mariae de Urano n. 4 
Ravenna, Archiepisc. n. 242 
fRavenna, Archiepisc. n. 243 
iMon. s. Mariae de Urano n. 5 

{Ravenna, Archiepisc. n. 244 
Ferrara, Civ. n. 14 
{Ravenna, Archiepisc. n. 245 
Mon. s. Mariae de Urano n. 6 
Cesena, Eccl. cathedr. n. 3 
Piacenza, Mon. s. Sepulcri n. 4 
Sarsiua, Eccl. cathedr. n. 2 
Bologna, Domus Cruciferorum n. 3 
fPiacenza, Episc. n. 80 
iPiacenza, Eccl. cathedr. n, 32 
Forli, Episc. n. 1 
Ferrara, Episc. n. 43 
Ferrara, Episc. n. 44 
Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 93 
Piacenza, Eccl. cathedr. n. 33 
Bologna, Eccl. ss. Victoris et lohannis de 

Monte n. 2 
Reggio, Episc. n. 19 

iEccl. s. Mariae de Rheno n. 18 
Sala Bolognese, Eccl. s. Mariae et s. lohannis 
n. 2 
fParma, Episc. n. 25 
Borgo San Donnino, Eccl. s. Donnini n. 5 
Piacenza, Episc. n. 81 
Ravenna, Mon. s. Apollinaris Novi n. 4 
Borgo San Donuino, Eccl. s. Donuini n. 6 
Modena, Civ. n. 9 



432 



457 
481 



348 



110 
355 
312 
466 
467 
281 
438 

68 
137 
137 

68 
137 

68 

68 
138 

69 
236 

69 
138 
129 
505 
119 
286 
458 
467 
142 
217 
217 
355 
467 

263 
370 

281 

296 
419 
439 

458 

84 

440 

321 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



XLV 



1121 I (1182-83) iun. 4 



*H22 

1123 

*1124 

1125 

1126 
1127 
1128 
1129 

1130 

1131 

1132 
1133 

*1134 

*1135 

t*1136 

1137 

1138 

*1139 

lUO 

1141 
1142 
1143 
1144 

•ni45 

1146 

*1147 

1148 
1149 
1150 

*1151 
1152 
1158 

*1154 
1155 
1156 

*1157 

1168 

1159 
1160 
1161 

1162 

1163 

*1164 



(1183) 

1183 aug. 13 
(1183) 

(1183) nov. 24 

1184 ian. 27 

(1184) feb. ^H 
(1184) feb. 28 
(1184) feb. 28 

1184 mart. 5 

(1184) mart. 20 

1184 april. 27 
1184 mai. 7(?) 
1 184 iun. 29 
1184 iul. 8 
1184 iul. 8 
1184 iul. 12 
1184 iul. 15 

(1184) 

1184 aug. 1 

(1184) sept. 4 
1184 sept. 9 

1184 oct. 1 

(1184) nov. 8 

(1181-84) 
(1185 ian. 3) 

(1185) ian. 3 

(1185) ian. 21 
(1185) feb. 6 
(1185) april. 6 

1185 mai. 17 
(1185) mai. 23 

1185 iun. 13 
(1185) 
(1185) 

(1185) iul. 26 
(1185) 

(1184-85) aug. 2 

(1184-85) aug. 22 
(1184-85) oct. 3 
(1184—85) oct. 30 
(1184—85) nov. 4 
(1184-85) nov. 27 
(1184-85) 



JL. 14801 



JL. 

JL. 
JL. 



14907 



IL. 14942 



JL. 
JL. 
.JL. 
JL. 
JL. 



14979 
14986 
14987 
14988 
14994 



JL. 15006 



15027.37 
15152 



JL. 

JL. 

JL. - 

JL.IIp.466 

JU — 

JL 

JL. 



,IIp.466 
IIp.46G 



JL. — 



JL. 15065 



JL. 
JL. 
JL. 
JL. 

JL. 



15074 
15078 

15313 



JL. 15342 



JL. - 



JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 



15361 
15400 

15428 
15432 

15189 
15452 



JL. 15227 



JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 



15238 
15271 

15309 



IfAemilia n. 55 
iModena, Civ. n. 10 

{Crespino, Mon. s. Mariae n. 3 
Faenza, Eccl. s. ApoUinaris de Arcu n. 1 

Reggio, EccL s. Prosperi n. 2 

Piacenza, Eccl. cathedr. n. 34 
fEccl. s. Mariae de Rheno n. 19 
iFerrara, Episc. n. 45 

Modena, Mon. s. Petri n. 11 

Modena, Eccl. cathedr. n. 15 

Modena, Eccl. cathedr. n. 16 

Modena, Eccl. cathedr. n. 17 

Crespino, Mon. s. Mariae n. 4 
fRavenna, Archiepisc. n. 246 
iMon. s. Apollinaris in Classe n. 18 

Mon. s. Severi in Classe n. 5 

Pomposa, Mon. s. Mariae n. 33 

Paenza, Eccl. cathedr. n. 7 

Bologna, Eccl. cathedr. n. 16 

Adria, Eccl. cathedr. n. 1 

Modeua, Eccl. cathedr. n. 18 

Carpi, Eccl. s. Mariae n. 16 
fRavenna, Archiepisc. n. 247 
vMon. s. Apollinaris in Classe n. 19 
fRavenna, Archiepisc. n. 248 
vRavenna, Eccl. cathedr. n. 4 

Ravenna, Archiepisc. n. 249 

Reggio, Mon. s. Thomae n. 2 

Ferrara, Eccl. cathedr. n. 16 

Borgo San Donnino, Eccl. s. Donnini n. 7 
fRavenna, Archiepisc. n. 250 
iBologna, Mon. s. Proculi n. 1 
fRavenna, Archiepisc. n. 251 
iBologna, Mon. s. Proculi n. 2 

{Ravenna, Archiepisc. n. 252 
Bologna, Mon. s. Proculi n. 3 
Bologna, Domus Cruciferorum n. 4 
Piacenza, Mon. s. Sixti n. 36 
Nonantola, Eccl. s. Michaelis n. 7 
Mon. s. Adalberti in Pereo n. 3 
Eccl. s. Mariae de Rheno n. 20 
Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 49 
Rovigo, Eccl. s. Stephani n. 1 
Rovigo, Eccl. s. Stephani n. 2 
Rovigo, Eccl. s. Stephani n. 3 
Mon. s. Apollinaris in Classe n. 20 
fFiorenzuoIa, Eccl. s. Florentii n. 1 
iMon. s. Mariae de Columba n. 9 
Bologna, Eccl. cathedr. n. 17 
Reggio, Mon. ss. Petri et Prosperi n. 8 
Casola Canina, Eccl. s. Petri n. 1 
Ravenna, Archiepisc. n. 253 
Pomposa, Mon. s. Mariae n. 34 
Ravenna, Archiepisc. n. 254 



pag. 

12 
321 
157 
154 
375 
467 
281 
217 
317 
312 
312 
312 
157 

69 
105 
108 
186 
151 
259 
191 
312 
406 

69 
105 

69 

79 

70 
382 
224 
440 

70 
267 

70 
267 

70 
267 
286 
497 
360 
112 
281 
482 
192 
192 
192 
106 
520 
523 
259 
381 
173 

70 
186 

70 



XLVI 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



*1165 

*1166 
*1167 
*1168 
*1169 
*1170 
*1171 
*1172 
*1173 
ni74 
*1175 
ni76 
*1177 
*1178 
*1179 
*1180 
*1181 



*1182 



1183 
1184 
1185 

1186 

*1187 
1188 

1189 

115)0 
1191 
1192 
1193 
1194 

1196 

*1196 
1197 
1198 
1199 

*1200 
1201 

*1202 

1203 
1204 
1205 



(1183-85) 

(1181—85) 
(1181—85) 
(1181-85) 
(1181—85) 
(1181—85) 
(1181-85) 
(1181-85) 
(1181-85) 
(1181-85) 
(1181-85) 
(1181—85) 
(1181—85) 
(1181-85) 
(1181-85) 
(1181—85) 
(1181—85) 



(1182?) 



(1185) dec. 18 
(1185) dec. 30 
(1185) dec. 30 

(1185) dec. 30 
(1185) 

1186 ian. 4 

(1186) ian. 4 

(1186) iau. 4 
1186 ian. 6 
1186 ian. 20 
1186 ian. 27 
1186 mart. 15 

1186 mart. 23 

1186 mart. 
(1186) april. 8 

1186 april. 10 

1186 april. 22 
(1185-86) 

1186 iun. 3 

(1186) 

1186 sept. 26 
1186 sept. 28 
(1186) oct. 5 



JL. 

JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 
JL. 



JL. - 

JL. 15488 

JL. 1.5507 

JL. 15508 

JL. 15509 
JL. - 
JL. 15513 

JL. 15512 

JL. 15514 

JL, 15515 

JL. 15524 

JL. 15525 

JL. 15562 

JL. 15570 

JL. - 
JL. 15580 
JL. 15581 
JL. 15590 
JL. - 
JL. 15622 

JL. — 

JL. — 
JL. - 
JL. — 



fVaugadizza, Mon. s. Mariae n. 6 
iGanaceto, EccL s. Georgii n. 1 

Ravenna, Archiepisc. n. 255 

Mon. s. ApoUinaris in Classe u. 21 

Cervia, Episc. n. 6 

Mon. s. Salvatoris de Simano n. 2 

P'iuraaua, Mon. s. Mariae n. 1 

Imola, EccL cathedr. n. 1 

Eocl. s. Michaelis de Revere Scriniolo u. 1 

Ferrara, Eccl. s. Oeorgii ultra Paduni n. 7 

Ferrara, Civ. u. 15 

Bologna, Eccl. s. Agathae n. 4 

Ganaceto, EccL s. Georgii n. 2 

Serravalle, Eccl. s. Apollinaris n. 2 

Sabbione, Eccl. s. Sigismuudi n. 2 

Piacenza, Eccl. cathedr. n. 35 

Piacenza, Mou. s. Sixti n. 37 

Cadeo, Domus hosp. s. Petri n. 7 

Petrus Tusculanus ep., apost. sedis 
legatus. 
Bologna, Archigymnasium n. 8 

Urbanus III. 

fNonantola, Mon. s. Silvestri n. 94 
iPolignano, Eccl. s. Donati n. 1 

Piacenza, Eccl. cathedr. n. 36 
/•Piacenza, Episc. n. 82 
\Piacenza, Eccl. cathedr. n. 37 

Piacenza, EccL cathedr. n. 38 

FeiTara, EccL s. Georgii ultra Paduni n. 8 

Mon. s. Mariae de Columba n. 10 

(Parma, Episc. n. 26 
Piacenza, Episc. n. 83 
Mon. s. Mariae de Columba u. 11 

Mon. s. Mariae de Columba n. 12 

Ficarolo, Eccl. s. Salvatoris n. 8 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 38 

Eccl. s. Mariae de Rheno n. 21 

Mon. s. Apolliuaris in Classe n. 22 
rRavenna, Archiepisc. n. 256 
\Bologua, Mon. s. Proculi n. 4 

Piacenza, Mon. s. Savini n. 17 

Ravenna, Archiepisc. n. 257 

Modena, Mon. s. Petri n. 12 

Ferrara, Eccl. cathedr. n. 17 

Bologna, Mon. s. Stephani n. 7 

Bologna, Eccl. ss. Victoris et lohannis de 
Monte n. 3 

rPiacenza, Episc. n. 85 

\Piacenza, EccL cathedr. n. 39 
Bologna, Mon. s. Stephani n. 8 
Mon. s. Salvatoris de Simano n. 3 
Piacenza, Eccl. cathedr. n. 40 



p»e- 
196 
322 
71 
106 
114 
119 
145 
165 
199 
231 
237 
262 
322 
329 
384 
467 
497 
519 



270 



356 
525 
467 
458 
468 
468 
231 
523 
419 
458 
524 
524 
240 
497 
281 
106 

71 
267 
504 

71 
317 
225 
266 

263 
459 
468 
266 
119 
468 



ELBNCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



XLVII 



*1206 
1207 

1208 

1209 
*1210 
1211 
1212 
1218 
1214 
1215 
1216 

*1217 

*1218 
*121!) 



* 



1220 



*1221 

1222 

1223 
1221 

1225 

1226 

1227 
1228 
1229 

1230 

1231 

1232 

1233 

1234 
1235 
123« 
1237 

1238 

1239 
1240 



1241 



(1185—86) 
(1186) nov. 12 

(1186) nov. 12 

1186 nov. 14 

(1185—86) 
(1186) nov. 22 

1186 dec. 4 
(1185—86) dec. 15 
(1185—86) dec. 20 

1186 dec. 23 
(1186) 

(1186) 

(1186) 
(1186) 

(1186) 
(1186) 



(1186-87) ian. 22 

(1186-87) ian. 22 
(1186-87) ian. 23 

(1186-87) feb. 20 

1187 raart. 2 
(1187) mart. 2 

1187 mart. 12 
(1186-87) mart.l8 

(1186—87) mart. 20 

1187 mart. 26 
(1186—87) april. 2 

(1186—87) april. 5 

(1186-87) april. 9 
(1186-87) april. 26 
(1186— 87)apriL27 
(1186—87) april.29 

(1186-87) mai. 23 

(1186—87) mai. 25 

(1186—87) mai. 27 



(1186—87) mai. 27 



JL. - 

JL. 153211 
15691/ 

JL. — 

JL. - 

JL. - 

JL. - 

JL. — 

JL. 15499 

JL. — 

JL. 15715 

JL. 15744 

JL. - 

JL. — 

JL. 15719 

JL. - 

JL. - 



JL. 15773 

JL. 15774 
JL. 15775 

JL. - 

JL. 15945 
JL. 15946 
JL. 15953 
JL. 15820 

JL. - 

JL. 15960 
JL. 15829 

JL. 15831 

JL. 15832 
JL. 15840 
JL. 15841 
JL. - 

JL. 15861 

JL. 15980 

JL. — 



JL.- - 



pag. 

TMarradi, Mon. s. Reparatae n. 4 156 

llmola, Eccl. cathedr. n. 2 165 

Bologna, Eccl. cathedi-. n. 18 260 

{Brescello, Mon. s. Genesii n. 6 432 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 39 498 
Mon. 8. Salvatoris et s. Galli de Tolla n. 5 530 

Ferrara, Eccl. s. Mariae de Vado n. 5 228 

Ferrara, Eccl. s. Mariae de Vado n. 6 228 

Canossa, Mon. s. Apollonii n. 13 395 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 40 498 

Bologna, Domus Cruciferorum n. 5 286 

Ravenna, Eccl. cathedr. n. 5 79 

Piacenza, Mon. s. Sepulcri n. 5 505 

fForli, Mon. s. Mercurialis n. 1 143 

iForli, Civ. n. 1 144 

Ferrara, Civ. n. 16 237 

Monteveglio, Eccl. s. Mariae n. 5 294 

fReggio, Episc. n. 20 370 

iParma, Eccl. cathedr. n. 6 422 

fCasteir Arquato, Eccl. s, Mariae n. 2 526 

iTravazzano, Eccl. s. Mariae n. 3 527 

{Ravenna, Archiepisc. n. 258 71 

Ferrara, Episc. n. 46 218 

Eccl. s. Mariae de Rheno n. 22 282 

Eccl. s. Mariae de Rheno n. 23 282 

Ferrara, Episc. n. 47 218 

fRavenna, Archiepisc. n. 259 71 

Ferrara, Episc. n. 48 218 

Bologna, Domus Cruciferorum n. 6 286 

Bologna, Eccl. cathedr. n. 19 260 

Bologna, Eccl. cathedr. n. 20 260 

Quartazzola, Mon. s. Salvatoris n. 4 517 

Faenza, Eccl. cathedr. n. 8 151 

fRavenna, Eccl. cathedr. n. 6 79 

iForli, Episc. n. 2 142 

Bologna, Domus Crucifei'orum n. 8 287 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 41 498 

fModena, Episc. n. 38 308 

iModena, Eccl. cathedr. n. 19 313 

Reggio, Eccl. cathedr. n. 5 872 
Modena, Mon. s. Petri n, 13 j 317 

Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 50 482 

Bologna, Domus Cruciferorum n. 7 286 

{Parma, Episc. n. 27 420 

Borgo San Donnino, Eccl. s. Donnini n. 8 440 

Piacenza, Episc. n. 86 459 

Bologna, Episc. n. 38 253 

{Ravenna, Archiepisc. n. 260 71 

Imola, Episc, n. 9 164 

Imola, Mon. s. Mariae in Diaconia n. 1 170 

{Ravenna, Archiepisc. n. 261 72 

Imola, Episc. n. 10 164 

Mon. s. Apollinaris in Classe n. 23 106 



XLVIll 

1-2 42 

1243 
1244 

1245 

1246 

1247 

1248 
124;> 

1250 

1251 

1252 

*1253 

1254 

1255 
*1256 

*1257 

*1258 
*1259 
*1260 
*1261 
*1262 
*1263 
*1264 
*1265 
*1266 



1267 (1186) 



ELENCHVS PONTIFIC\TVI ROMANORVM. 



(;il86— 87) mai. 30 

(1186—87) iun. 3 
1187 iun. 4 
(1186-87) iun. 13 

(1186—87) iun. 23 

(1186—87) iun. 26 
1187 iul. 2 
(1186-87) iuL 7 

(1186-87) iul. 15 

(1186—87) iuL 24 

(1187) sept. lU 

(1186-87) 



(1187) oct. 8 


JL. 16009 


1187 oct. 15 


JL. 16004 


(1187) 


JL. - 


(1185—87) 


JL. - 


(1185-87) 


JL. - 


(1185-87) 


JL. - 


(1185-87) 


JL. - 


(1185-87) 


JL. - 


(1185-87) 


JL. - 


(1185-87) 


JL. — 


(1185-87) 


JL. - 


(1185-87) 


JL. - 


(1185—87) 


JL. - 



1268 1187 oct. 18 

1269 1187 nov. 7 

1270 1187 nov. 7 

1271 1187 nov. 11 

1272 1187 nov. 13 

1273 1187 nov. 16 

1274 1187 nov. 19 

1275 (1187) nov. 20 
1270 1187 nov. 22 

1277 1187 nov. 22 

1278 1187 nov. 24 



JL. 15868 

JL - 

JL. 15987 

JL. 15874 

JL. 15878 

JL. 15880 

JL. 15994 

JL. 15892 

JL. 15894 

JL. — 

JL. 15999 

JL. - 



JL. 



JL. 16028 

JL. 16039 

JL. — 

JL. 16048 

JL. 16051 

JL. 16053 

JL. — 

JL. 16059 

JL. 16062 

T. 16063 \ 
•'^- 16064/ 

JL. 



/Piacenza, Eccl. cathedr. n. 41 
IPiacenza, Mon. s. Savini n. 18 
/Ravenna, Archiepisc. n. 262 
Mmola, Episc. n. 11 
llmola, Domus Hospitalariorum n. 1 
Modena, Mon. s. Euphemiae n. 1 

IAemilia n. 56 
Ravenua, Archiepisc. n. 263 
EccL s. Mariae de Rheno n. 24 

/Imola, EccL cathedr. n. 3 

\Dozza, Eccl. s. Mariae n. 1 
Parma, Mon. s. Pauli n. 2 
Bologna, Episc. n. 39 
Piacenza, EccL cathedr. n. 42 

fBologna, Eccl. cathedr. n. 21 

\EccI. s. Mariae de Rheno n. 25 
Eccl. 8. Margaritae in agro Ravennate u. 1 

fRavenna, Archiepisc. n. 264 

\Reggio, Episc. n. 21 

fNonantola, EccL s. Michaelis n. 8 

\EccL s. Martini de Caucino n. 1 

fNonantola, Eccl. s. Michaelis n. 9 

\Ecc1. s. Martini de Caucino n. 2 
Cervia, Episc. n. 7 
Ravenna, Archiepisc. n. 265 

fRavenna, Archiepisc. u. 266 

\Mon. s. Apollinaris in Classe u. 24 
Forlimpopoli, Domus hosp. s. lohannis u. 1 
Modena, Mon. s. Petri n. 14 
Ganaceto, Eccl. s. Georgii n. 3 
Serravalle, Eccl. s. Apollinaris n. 3 
Konantola, Mon. s. Silvestri n. 95 
Nonantola, Eccl. s. Michaelis n. 10 
Nonantola, Eccl. s. Michaelis n. 11 
Borgo San Donnino, Eccl. s. Donnini u. 9 
Cadeo, Domus hosp. s. Petri n. 8 

Petrus (Diani) s. Nicolai in carcere 
TuIIiano diac. card. 
Piacenza, Episc. n. 84 

Gregorius VIII. 

Bologna, Eccl. ss. Victoris et lohannis de 
Monte n. 4 

Ferrara, Episc. n. 49 

Carpi, Eccl. s. Mariae n. 17 

Ferrara, Episc. n. 50 

Ferrara, Episc. n, 51 

Monteveglio, Eccl. s. Mariae n. 6 

Ferrara, Eccl. cathedr. n. 18 

Nonantola, Eccl. s. Michaelis n. 12 

Modena, Mon. s. Fetri n. 16 



16060 a 
16065 



1i 



Modena, Mon. s. Petri u. 17 
Modona, Mon. s. Petri n. 18 



468 
504 
72 
164 
171 
319 
12 
72 
282 
165 
173 
427 
253 
469 
260 
282 
112 
72 
370 
360 
362 
360 
362 
115 
72 
72 
106 
134 
317 
322 
329 
356 
361 
361 
440 
519 



458 



264 
218 
406 
218 
219 
294 
225 
361 
317 

318 
318 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



XLIX 



1187 nov. 28 


JL. 


16070 


1187 uov. 29 


JL. 


— 


1187 nov. 30 


JL. 


16077 


1187 dec. 1 


JL. 


16091 


(1187) 


JL. 


— 


(1187) 


JL. 


16090 


(1187) 


JL. 


16080 


(1187) 


JL. 


— 


(1187) 


JL. 


— 


(1187) 


JL. 


— 


(1187) 


JL. 


— 


(1187 nov. 5) 


JL. 


— 


(1188) 


JL. 


_ 


(1188 in.) 


JL. 


— 


1188 mart. 3 


JL. 


16166 


1188 mart. 17 


JL. 


16177 


1188 mart. 31 


JL. 


— 


1188 mart. 31 


JL. 


— 


1188 mai. 19 


JL. 


16236 


1188 mai. 29 


JL. 


16256 


1188 nov. 21 


JL. 


16354 


1188 nov. 22 


JL. 


16355 


1188 dec. 30 


JL. 


— 


(1188) 


JL. 


— 


(1188) 


JL. 


— 


(1187-88) 


JL. 


— 


1189 april.20 


JL 


16404 


1189 apriL 26 


JL. 


16408 


(1189) 


JL. 


— 


(1190) 


JL. 


— 


(1190) 


JL. 


— 


(1190) 


JL. 


— 


1190 mart. 8 


JL. 


— 


1190 mart. 14 


TL. 


16475 


1190 mart. 28 


JL. 


16481 


1190 april.4 


JL. 


16484 


1190 mai. 15 


JL. 


16490 


(1187—90) 


JL. 


— 


(1190 nov. 1) 


JL. 


— 


1190 dec. 7 


JL. 


16531 


(1188—91) 


JL. 


— 



Serravalle, Eccl. s. Apollinaris n. 4 329 

Canossa, Mon. s. ApoUonii n. 14 395 

iParma, Episc. n. 28 420 
Borgo San Donnino, Eccl. s. Donnini n. 10 440 

Piacenza, Episc. n. 87 459 

Fontevivo, Mon. s. Mariae n. 3 435 

{Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 96 356 

Nonantola, Eccl. s. Michaelis n. 13 361 

^■Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 97 356 

\Nonantola, Eccl. s Michaelis n. 14 361 

Parma, Mon. s. Pauli n. 3 427 

Ficarolo, Eccl. s. Salvatoris n. 9 240 

Bologna, Eccl. s. Agathae n. 5 262 

Ganaceto, Eccl. s. Georgii n. 4 322 

Guastalla, Eccl. s. Petri n. 8 409 

Gratianus ss. Cosmae et Daaiiani 
diac. card. 

Modena, Mon. s. Petri n. 15 317 

Clemens III. 

Ravenna, Archiepisc. n. 267 72 

Pomposa, Mon. s. Mariae n. 35 186 

Eccl. s. Mariae de Rheno n. 26 282 

Eccl. s. Mariae de Rheno n. 27 283 

Ficarolo, Eccl. s. Salvatoris n. 10 240 

fPiacenza, Eccl. cathedr. n. 43 469 

iPiacenza, Eccl. s. Antonini n. 51 482 

Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 52 482 

Modena, Mon. s. Petri n. 19 318 

{Nonantola, Eccl. s. Michaelis n. 15 361 

Eccl. s. Martini de Caucino n. 3 362 

Nonantol-a, Eccl. s. Michaelis n. 16 361 

Mon. s. Mariae de Columba n. 13 524 

Bologna, Domus Cruciferorum n. 9 287 

Campiliola, Eccl. s. Mariae n. 2 400 

Piacenza, Mon. s. Sepulcri n. 6 505 

Ferrara, Episc. n. 52 219 

fReggio, Eccl. cathedr. n. 6 373 

iReggio, Eccl. s. Prosperi n. 3 375 

fPiacenza, Episc. n. 88 459 

IPiacenza, Civ. n. 33 515 

Piacenza, Civ. n. 34 515 

Piacenza, Civ. n. 35 515 

Piacenza, Episc. n. 89 459 

Fen-ara, Mon. s. Silvestri n. 1 229 

Sorbolo, Eccl. s. Faustini n. 1 428 

Piacenza, Civ. n. 36 515 

Ferrara, Episc. n. 53 219 

Eccl. s. Mariae in Portu n. 15 99 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 98 356 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 99 357 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 100 357 

Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 53 482 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



1320 


(1187- 


-91) 


1321 


(1187- 


-91) 


1322 


(1187- 


-91) 


*1323 


(1187- 


-91) 


*1324 


(1187- 


-91) 


*1326 


(1187- 


-91) 


*1326 


(1187- 


-91) 


*I327 


(1187- 


-91) 


*1328 


(1187- 


-91) 


*1329 


(1187- 


-91) 


*1330 


(1187- 


-91) 



1331 
*1332 

1333 

1334 

1335 

*1336 



1337 

1338 
1339 
1340 
*1341 
1342 
1343 

1344 

1345 ! 
134(> i 
1347 I 

1348 

1349 
1350 
1351 

*1352 
1353 
1354 
1355 
1356 

*1357 
1358 



(1188 mart. 5) 
(1188 ex.) 

1189 ian. 1 

(1189) 
(1189) 
(1189 oct. 23) 



1191 april. 19 
1191 april. 19 
1191 mai. 27 
1191 mai. 28 
1191 mai. 28 
1191 mai. 31 
1191 iun. 8 

1191 iun. 10 

1191 iun. 12 
1191 iun. 13 

1191 iun. 21 

1192 feb. 12 

1192 mart. 4 
1192 mart. 16 
1192 mart. 18 
(1191-92) 
1192 mart. 26 
1192 april. 29 
1192 mai. 25 
1192 mai. 27 

(1192) 
1192 iul. 4 



JL. 


16591 


JL. 


16647 


.11.. 


10584 


JL. 


— 


JL. 


— 


JL. 


— 


JL. 


— 


JL. 


— 


JL. 


— 


JL. 


— 


JL. 


— 



JL. — 
JL. — 

JL. - 

JL. — 
JL. — 
JL. - 



JL. 16675 

JL. 1667? 

JL. — 

JL. - 

JL. - 

JL. 16714 

JL. 16717 

JL. 16719 

JL. - 

JL. 16720 

JL. 16725 

JL. — 

JL. 16831 

JL. 16838 

JL. 16840 

JL. - 

JL. 16842 

JL. 16860 

JL. 16882 

JL. 16884 

JL. - 

JL. 16910 



I Ravenna, Archiepisc. n. 268 72 

j fBologna, Episc. n. 40 253 

jlBologna, Archigymnasium n. 9 270 

fNonantola, Mon. s. Silvestri n. 101 357 

'iNonantola, Eccl. s. Michaelis n. 17 362 

Forlimpopoli, Domus hosp. s. lohannis n. 2 135 

Bologna, Eccl. s. Agathae n. 6 262 

Mouteveglio, Eccl. s. Mariae n. 7 295 

Monteveglio, Eccl. s. Mariae n. 8 295 

Ganaceto, Eccl. s. Georgii n. 5 322 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 102 357 

Piacenza, Eccl. s. Brigidae n. 1 486 

Cadeo, Domus hosp. s. Petri n. 9 519 

Petrus (Diani) s. Caeciliae presb. 
card. et Soffredus s. Mariae in 
Via lata diac. card., apost. sedis 
legati. 

Piacenza, Civ. n. 29 514 

fParma, Civ. n. 4 428 

\Piacenza, Civ. n. 30 514 

fParma, Civ. n. 5 428 

\Piacenza, Civ. n. 31 515 

Piacenza, Civ. n. 32 515 

Mon s. Mariae de Columba n. 14 524 

Mon. s. Mariae de Columba n. 15 624 

Celestinus III. 

Eccl. s. Mariae in Portu n. 16 100 

Eccl. s. Mariae in Portu n. 17 100 

Sorbolo, Eccl. s. Faustini n. 2 429 

Reggio, Eccl. s. Prosperi n. 4 1 376 

Reggio, Mon. s. Thomae n. 3 I 383 

Forlimpopoli, Domus hosp. s. lohannis n. 3 135 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 103 j 357 

rReggio, Eccl. cathedr. u. 7 373 

\Reggio, Eccl. s. Prosperi n. 5 376 

Monteveglio, Eccl. s. Mariae n. 9 296 

Sabbione, Eccl. s. Sigismundi n. 3 384 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 104 358 

rGuarda Ferrarese, Eccl. s. Mariae n. 1 198 

\Ferrara, Civ. n. 17 237 

Piacenza, Eccl. cathedr. u. 46 469 

Piacenza, Mon. s. Savini n. 19 604 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 42 498 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 43 499 

Ferrara, Episc. n. 54 219 

Reggio, Eccl. cathedr. n. 8 373 

Imola, Eccl. cathedr. n. 5 166 

Fiumana, Mon. s. Mariae n. 2 145 

fReggio, Eccl. cathedr. n. 9 373 

\Reggio, Mon. s. Thomae n. 4 383 

rCasteir Arquato, Eccl. s. Mariae n. 3 636 

\Mon. s. Salvatoris et s. Galli de Tolla n. 6 I 630 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



LI 



1192 iul. 18 , 


JL. 


16917 


(1192) 


.IL. 


— 


(1192) 


JL. 


— 


1192 aug. 5 


JL. 


— 


1192 aug. 5 


JL. 


— 


1192 aug. 8 


JL. 


— 


1192 aug. 27 


JL. 


— 


(1192) 


JL. 


— 


(1192-93) 


.IL. 


— 


(1191-98) 


JL. 


— 


1193 april. 23 


JL. 


— 


1193 iun. 13 


JL. 


17004 


1198 iun. 15 


JL. 


— 


1193 iun. 23 


JL. 


— 


1193 iun. 23 


JL. 


— 


(1192-93) 


JL. 


— 


1198 iul. 13 


JL. 


— 


1193 iul. 25 


JL. 


17029 


1193 aug. 24 


JL. 


— 


1193 nov. 28 


JL. 


17043 


1193 dec. 3 


JL. 


17044 


(1193) 


JL. 


17049 


(1198) 


JL. 


— 


(1194) 


JL. 


— 


(1194) 


JL. 


— 


1194 mart. 28 


JL. 


— 


1194 april. 19 


JL. 


17089 


1194 april. 27 


JL. 


17092 


1194 mai. 22 


JL. 


17105 


1194 mai. 31 


JL. 


— 


1194 mai. 31 


JL. 


— 


1194 iun. 10 


JL. 


17123 


1194 iun. 12 


JL. 


17124 


1194 iun. 28 


JL. 


— 



(1194) 

1194 oct. 1 
1194 nov. 26 

1194 dec. 10 
1194 dec. 24 



JL. - 

JL. 17148 
JL. 17169 

JL. 17175 
JL. 17178 



Pomposa, Mon. s. Mariae n. 36 187 

Castell' Arquato, EccL s. Mariae n. 4 526 

(Piacenza, Mon. s. Savini n. 20 504 

lCa.steir Arquato, Eccl. s. Mariae n. 5 526 

Piacenza, Eccl. cathedr. n. 47 469 

Piacenza, Eccl. cathedr. n. 48 470 

Marola, Mon. s. Mariae n. 10 399 

Forli, Episc. u. 3 142 

Piacenza, Civ. n. 37 516 

/Reggio, Eccl. cathedr. n. 10 373 

iReggio, Mon. s. Thomae n. 5 883 

/Reggio, Eccl. cathedr. n. 11 373 

Uxeggio, EccL s. Prosperi u. 6 376 

fReggio, Eccl. cathedr. n. 12 373 

iReggio, KccL s. Prosperi n. 7 376 

Guastalla, Eccl. s. Petri n. 9 409 

Forli, Episc. n. 4 142 

Piacenza, Eccl. cathedr. n. 49 470 

Piacenza, EccL cathedr. n. 50 470 

Sorbolo, EccL s. Faustini n. 3 429 

Sorbolo, EccL s. Faustini n. 4 429 

Bagno di Romagna, EccL s. Mariae n. 9 126 

/Bologna, Episc. n. 41 254 

IEccL s. Mariae de Monte Guardiae n. 1 274 

f Reggio, Eccl. cathedr. n. 13 374 

iReggio, Mon. s. Thomae n. 6 883 

Ravenna, Archiepisc. n. 269 73 

Ravenna, Archiepisc. n. 270 73 

fFerrara, Episc. n. 55 219 

iFerrara, Domus hosp. s. Georgii n. 1 231 

Piacenza, Eccl. cathedr. n. 51 470 

flmola, Eccl. s. Laurentii n. 3 167 

Umola, Mon. s. Donati n. 1 170 

Imola, Eccl. s. Laurentii n. 4 167 

Piacenza, Mon. s. Benedicti n. 2 508 

Modena, Eccl. cathedr. n. 20 313 

fPiacenza, Episc. n. 92 460 

\Piacenza, Eccl. cathedr. n. 55 470 

fPiacenza, Episc. n. 93 460 

\Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 54 483 

Piacenza, Mon. s. Syri n. 3 506 

Imola, Eccl. cathedr. n. 6 166 

Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 55 483 

Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 56 483 

fFerrara, Eccl. cathedr. n. 19 | 225 

Ferrara, Eccl. s. Petri de Castro curialium 

n. 1 226 

Modena, Mon. s. Petri n. 20 318 

flmola, Eccl. cathedr. n. 7 166 

\lmoIa, Mon. s. Donati n. 1 170 

fEccl. s. Mariae in Portu n. 18 100 

\ForIimpopoli, Episc. n. 3 133 

Reggio, Mon. ss. Petri et Prosperi n. 9 381 



LII 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



13t)8 

vm 

1400 

UOl 

1402 
1403 

1404 
1405 
U0« 

1407 

tl408 

*1409 

1410 
1411 

*1412 



1413 

1414 

1415 

t*1416 
1417 
1418 
141J) 

*1420 

1421 

1422 
1423 
1424 
1425 
1426 
U27 
1428 
1429 

1430 

1431 

1432 

*1433 

*1434 

1435 

1436 



1195 ian. 3 

1195 ian. 14 

1195 ian. 21 

1195 feb. 25 

1195 april. 17 

1195 april. 19 

1195 april. 26 

1195 april. 29 

1195 apriL 29 

1195 mai. 3 

1195 mai. 8 

(1195 iuL) 

1195 iul. 28 

1195 aug. 1 

(1195) 



(1195) 

1195 nov. 9 

1195 nov. 17 

1195 

1196 ian. 13 
1196 ian. 27 
1196 leb. 12 

(1191—96) 

1196 april. 8 

1196 apriL 26 
1196 april. 29 
1196 mai. 4 
1196 mai. 11 
1196 maL 21 
1196 mai. 28 
1196 iun. 4 
1196 iun. 26 

1196 aug. 14 

1196 nov. 8 

1196 dec. 7 
(1196) 
(1195—96) 

1197 feb. 10 
1197 mai. 2 



''^- 17627/ 
JL. 17183 
JL. 17185 

JL. - 

JL. 17219 
JL. 17221 
JL. 17223 
JL. 17232 
JL. 17235 

JL. — 

JL. t 17240 
JL. - 

JL. - 
JL. - 

JL. - 



JL. — 



JL. — 

JL. - 

JL. — 
JL. — 
JL. 17313 
JL. 17323 
JL. - 

JL. — 

JL. - 
JL. 17368 
JL. — 
JL. 17378 
JL. 17385 
JL. 17392 
JL. 17396 
JL. 17410 



JL. 17443 

JL. 17435 
JL. 17452 
JL. - 
JL. - 
JL. 17495 
JL. 17529 



pag. 

/"Faenza, Episc. n. 5 148 

^Mon. s. lohannis de Acereta n. 1 160 

Reggio, Mon. ss. Petri et Prosperi n. 10 381 

Piacenza, Mon. s. Beuedicti n. 3 508 

/Eccl. s. Mariae de Monte Guardiae u. 2 275 

IEccL s. Mariae de Rheno n. 28 283 

Parma, Mon. s. Alexandri n 4 426 

Parma, Mon. s. Alexandri n. 5 426 

Ganaceto, EccL s. Georgii n. 6 322 

Piacenza, Eccl. s. Antonini n. 57 484 

Mezzano, Mon. s. Pauli n. 2 532 

f FeiTara, Eccl. cathedr. n. 20 225 

iFerrara, Mon. s. Romani n. 1 228 

Bologna, Mon. s. Stephani n. 9 267 

fFerrara, Eccl. cathedr. n. 21 226 

iFerrara, Mon. s. Romani n. 2 229 

fFerrara, Eccl. cathedr. n. 22 226 

iFerrara, Mon. s. Romani n. 3 229 

Bologna, Domus Cruciferorum n. 10 287 

(Ferrara, Eccl. cathedr. n. 23 226 
FeiTara, Eccl. s. Petri de Castro curialium 

n. 2 226 

Ferrara, Eccl. cathedr. n. 24 226 
Ferrara, Eccl. s. Petri de Castro curialium 

n. 3 227 

Bologna, Episc. n. 42 254 

Canossa, Mon. s. Apollonii n. 15 396 

fEccl. s. Mariae de Monte Guardiae n. 3 275 

\Eccl. s. Mariae de Rheno n. 29 283 

Ferrara, Eccl. s. Mariae de Betleem n. 1 232 

Piacenza, Mon. s. Benedicti n. 4 508 

Bologna, Episc. n. 43 254 

Modena, Episc. n. 39 308 

Bologna, Domus Cruciferorum u. 11 287 

fFaenza, Episc. n. 6 148 

iBologna, Domus Cruciferorum n. 12 287 

Piacenza, Civ. n. 38 516 

Parma, Eccl. cathedr. n. 9 422 
Borgo San Donnino, Eccl. s. Donnini n. 11 440 

Eccl. s. Mariae in Portu n. 19 100 

Modena, Episc. n. 40 308 

Modena, Mon. s. Petri n. 21 319 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 106 358 

Vangadizza, Mon. s. Mariae n. 7 196 

Aemilia n. 57 12 

Ravenna, Archiepisc. n. 271 73 

Modena, Civ. n. 11 321 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 107 358 

Modena, Episc. n. 41 309 

Mon. s. Mariae de Columba n. 16 524 

Parma, Eccl. cathedr. n. 10 422 

Eccl. s. Mariae de Rheno n. 30 283 

Piacenza, Eccl. cathedr. n. 56 471 

Bologna, Episc. n. 44 254 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



LIII 



1197 mai. 28 
1197 mai. 28 
1197 iun. 4 

(1197) 

1197 nov. 20 
1197 dec. 11 

1197 dec. 18 

(1197) 

(1197?) 

(1191-97) 

(1191—97) 

(1191-97) 

(1191—97) 

(1191-97) 

(1191—97) 

(1191-97) 

(1191-97) 

(1191-97) 

(1191—97) 

(1191-97) 
(1191-97) 
(1191-97) 
(1191—97) 
(1191-97) 



(1190-92) 

(1191—92) 
(1191—92) 



(1192 iun. 9) 
1192 iun. 27 

(1192) 

(1193 mai. 3) 
(1195) 



(1193—97) 



JL. 17552 
JL. 17554 
JL. 17562 

JL. - 

JL. — 
JL. 17593 

JL. 17599 

JL. — 
JL. — 
JL. 17642 
.IL. — 
JL. - 
JL. — 

JL. - 

JL. - 

JL. — 

JL. - 

JL. — 

JL. - 

JL. - 
JL. — 
JL. - 
JL. - 
JL. — 



JL. - 

JL. - 

JL. — 



JL. - 
JL. — 

JL. - 

JL. - 
JL. — 



JL. - 



Parma, Mon. s. Alexandri n. 6 42G 

Coenzo, Eccl. s. Syri n. 1 429 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 108 358 

fFarma, Mon. s. Alexandri n. 7 426 

VSorbolo, Eccl. s. Faustini n. 5 429 

Eccl. s. Mariae de Monte Guardiae n. 4 275 

Piacenza, Eccl. cathedr. n. 57 471 

flniola, Eccl. s. Laurentii u. G 168 

Umola, Mon. s. Mariae in Regula n. 5 169 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 109 359 

Forli, Civ. n. 2 144 

Reggio, Eccl. cathedr. n. 14 374 

Ravenna, Archiepisc. n. 272 73 

Ravenna, Archiepisc. n.[273 78 

Forlimpopoli, Mon s. Rufilli n. 4 134 

fForli, Episc. n. 5 143 

^Forli, Mon. s. Mercurialis n. 2 144 

Faenza, Domus leprosorum de Missino n. 1 154 

|lmola, Episc. n. 12 165 

hmola, Eccl. cathedr. n. 8 166 

EccL s. Michaelis de Revere Scriniolo n. 2 199 

fBologna, Episc. n. 45 254 

^San Giovanni in Persiceto, Eccl s. loh. n. 1 296 

/Bologna, Eccl. s. Agathae n. 7 262 

^Eccl. de Pastino n. 2 288 

Monteveglio, EccL s. Mariae n. 10 295 

Reggio, Episc. n. 22 371 

Reggio, EccL cathedr. n. 15 374 

Piacenza, EccL s. Mariae de Gariverto n. 2 485 

Cadeo, Domus hosp. s. Petri n. 10 519 

Rufinus s. Praxedis presb. card., 

Ariminensis e p., apost. sedis 

legatus. 

Imola, Eccl.^cathedr. n. 4 166 

Guido s. M ariae Transtiberim tit. 
Calixti presb. card. 

{Piacenza, Eccl. cathedr. n. 44 469 

Rottofreno, Domus hosp. de Cavazzolo n. 1 531 

{Piacenza, Eccl. cathedr. n. 45 469 

Rottofreno, Domus hosp. de Cavazzolo n. 2 531 

Petrus Diani tit. s. Caeciliae presb. 

card., apost. sedis legatus. 

Parma, Eccl. cathedr. n. 7 422 

Piacenza, Episc. n. 90 459 

fFiorenzuola, Eccl. s. Florentii n. 2 520 

^Domus hosp. de Madonara n. 1 520 

Piacenza, Mon. s. Sixti n. 44 499 

Parma, Mon. s. Alexandri n. 3 425 

Petrus 3. Mariae in Via lata diac. 
card., apost. sedis legatus. 

{Imola, Eccl. s. Laurentii n. 5 168 

Imola, Mon. s. Mariae in Regula n. 4 169 



LIV 



ELENCHVS PONTIFICVM ROMANORVM. 



*1470 
*1471 
*1472 

1473 

^1474 



(1194 feb. 24) JL. 

(1194) JL. 

(1194) JL. 

(1194) I .TL. 

(1195 iun. 14) i JL. 



Pidantius tit. s. Marcelli presb. 

card. et legatus Celestini III in 

Longobardia. pag- 

Nonantola, Mon. s. Silvestri n. 105 358 

Piacenza, Eccl. cathedr. n. 52 470 

Piacenza, Eccl. cathedr. n. 53 470 

fPiacenza, Episc. n. 91 460 

IPiacenza, EccL cathedr. n. 54 470 

Parma, Eccl. cathedr. n. 8 422 



AEMILIA SIVE 
PROVINCIA RAVENNAS 



AEMILIA 

EXARCHATUS RAVENNAS-ROMANDIOLA 



Descriptio Romaudiolae, ms. a. 1371, Roma Arch. Vat. Arm. XXXV t. 59 (olim 
Arm. III c. II n. 87); edd. Fantuzzi Mon. Rav. V 1 n. 1 et Theiner Cod. dipl. dom. temp. 
11490 n. 725; cf. Gott. Nachr. 1903 p. 514. 518. — Guillelmi Vallae Rhegiensis Italiae 
exarchatus, a. 1523, mss. Roma Arch.Vat. Arm. XXXII 1. 1 f. 168sq.; XXXV 1. 130; XXXV 
t. 131; Misc. Arm. 11 t. 27; II t. 38 f. 114sq.; II t. 54 f. 237 sq.; II t. 88 f. 345 sq.; II t. 95 
f. 522 sq.; III t. 42; Bibl. Pio t. 443 f 417 sq.; Borghese Ser. I t. 20; codd. Vat. lat. 6202; 
6206 f. 114 sq.; 7168 f. 247 sq.; codd. Ottob. 2521 f. 146 sq.; 2528 f. 233 sq.; codd. Urb. 813; 
864 f. 272 sq.; codd. Barb. 1499 (XXVII 5) f. 195 sq.; 2577 (XXXIII 97); Bibl. Vallicell. C 16 
f. 137 sq.; Bibl. Corsin. 35 G 24 (863) f. 227 sq.; Bibl. Chigi G VI 177; Bibl. Albani 70.') et 
Misc. 22 (perierunt) ; Firenze Bibl. naz. ms. Capponi XXXV; Venezia Bibl. di S. Michele di 
Murano cod. 88 (periisse videtur; cf. Mittarelli Bibl. codd. ms. mon. s. Michaelis Venetiarum 
p. 1177); Arezzo Bibl. della fraternita di S. Maria n. 112 (Misc. vol. III) f. 194 sq.; Napoli 
Bibl. Brancacciana Misc. IV C 4 et V F 4; Madrid Bibl. naz. P 95; cf. H. Sauer Die Schrift 
des Guillielmus Valla Rhegiensis uber den Exarchat von Italien (Gottingen 1905). — 
lohannis Petri Ferretti (Lavellin. ep.) De exarchatu Ravennatensi, a. 1.531, mss. Roma 
Arch. Vat. Arm. XXXV t. 132; codd. Vat. lat. 3752. 5834; cod. Barb. 2500 (XXXIII 20). — 
I. P. Ferretti Ravennatis exarchatus aliarumque Romanae ecclesiae ditionum historiarum 
libri 7, a. 1550, mss. Roma codd. Vat. lat. 3753; 4968; 5441 (autogr.); 5831; cod. Urb. 408 ; 
codd. Barb. (autogr.) 2479 (XXXII 270); 2746 (XXXIV 63); Firenze Bibl. naz. II IV 174 
(XXV 698) ; Excerpta ex libro VI, auctore Exsuperantio Ferretti, leguntur in cod. Miscell. 
s. XVIIT, Ravenna Bibl. Classense (III 5 Y). — Vincenzo Carrari Storia di Romagna, mss. 
s. XVI, Ravenna Bibl. Classense (III^ 2 B) et Forli Bibl. comunale; cf. Ginanni Mem. degli 
scrittori Ravennati I 127. — Alberico Buonfiglio La Romagna descritta, ms. s. XVI ; 
cf. Ginanni I 97. — Franc. Pera Ristretto della provincia di Romagna (Faenza 1616). — 
Pietro Coronelli La Romagna provincia dello Stato ecclesiastico in: BibJioteca uni- 
versale sacro-profana VII (1701—06). — Antonio Zirardini Sopra la origine dell' esarcato 
e della dignita degPesarchi in: Calogera Nuova raccolta IV (In Venezia 1758) 447 sq.; ^ (Ra- 
venna 1851). — Gio. Batt. Morgagni Epistolae Aemilianae XIV in eius Opp. V(1764). — 
Paolo Pavirani Memorie istoriche delFesarcato di Ravenna, ms.s. XVIII, Ravenna Bibl. 
Classense (III 2 D-). — Antonio Vesi Ragionamento intorno ai veri confini di Romagna 
(Faenza 1841). — A. Vesi Storia di Romagua I— III (Bologna 1845 — 48). — A. Vesi 
Documenti editi ed inediti che servono ad illustrare la storia di Romagna (Bologna 1845). — 
Tito Miserocchi La provincia di Ravenna (Torino 1888). — Ch. Diehl Etudes sur Tad- 
ministration byzantine dans Texarchat de Ravenne in: Bibliotheque des ecoles d'Athenes 
et de Rome LIII (Paris 1888). — Pietro Desiderio Pasolini I tiranni di Romagna e i papi 
nel medio evo (Imola 1888). — H. Cohn Die Stellung der byzantinischen Statthalter in 
Ober- und Mittelitalien (Berlin 1889). — L. M. Hartmann Untersuchungen zur Geschichte 
Kehr, Italia pontificia V. 1 



2 Aemilia. 

der byzantinischen Verwaltung in Italien (Leipzig 1889). — Emilio Rosetti La Romagna. 
GeograBa e storia (Milano 1894). — E. Rosetti Emilia e Romagna in: BoU. della Soc. 
geograf. ital. Ser. III t. XII (1899). — H. Gelzer Die Geuesis der byzantinischen Themeu- 
verfa.ssung in: Abbaudlungen der Kgl. Gesellschaft der Wissenschaften zu Leipzig XVIII 
(1899). — P. Fabre -Duchesne Le Liber censuum de 1' ^glise Romaine I (1905) 95 sq. — 
G. B. Comelli Dei confini naturali e politici della Romagna in: Atti e Mem. della R. 
Deputazione di storia patria per le provincie di Romagna Ser. III t. XXVI (1908) 1 sq. 

Conf. quoque Gius. Gaspare Bagli in: Atti e Memorie della R. Deputazione di 
storia patria per le provincie di Romagna Ser. III t. VII (1889) 320 sq. VIII (1890) 285 sq. 
XIII (1895) 82 sq. 220 sq. XIV (1896) 42 sq. 

Aemilia provincia antiqua. hodie Eniilia^ regionem continebat inter 
Padum fluvium et Apenninum sitam, a Placentia usque ad Ariminum (cf. 
Chr. Hiilsen Aemilia in: Pauli-Wissowa Realenzyklopadie I 540 sq.). Priscis 
iam temporibus Ravennatis archiepiscopi metropolitana erat provincia (cf. 
infra p. 15). Illa vero regio, cui caput ipsa Ravenna civitas, inde a saec. IV 
sub nomine provinciae Flaminiae nota erat (cf. L. Cantarelli La diocesi 
italiciana da Diocleziano alla fine dell' impero occidentale in : Studi e docu- 
menti di storia e diritto XXII (1901) 122sq. 133 sq.). Post Langobardorum 
autem invasionem parti, quae sub Romanorum ditione remansit, quia ab 
exarcho rccta erat, nomen Exarchatus Ravennatis inditum est, idque 
serva^dt longo tempore post Ravennam a Langobardis captam et a Pipino 
rege Francorum b. Petro et Romanae ecclesiae donatam. Neque enim mirum 
videtur, quod Cencius in Libro censuum S. R. E. (ed. Fabre-Duchesne I 95) 
provinciam Flaminiam et Exarchatum recensuerit aeque ac si eaedem fuissent. 
Praeterea iam saec.VI, ut videtur, nomen occurrit Romaniae sive Roman- 
diolae, hodie Uomagna^ „quae sic appellata est quasi altera Roma, eo quod 
sic fideliter Romano adhaesit imperio, ut ab eo nequiverit separari" (Hist. 
Langob. Florent. ed. Mon. Germ. Scr. rer. Langob. p. 600). Nos vero hunc 
ordinem sequemur, prout antiquae Aemiliae et Ravennatum archiepiscoporum 
metropolitanae provinciae episcopatus suffraganei in antiquis Ravennatis 
ecclesiae privilegiis et ab Albino recensentur: 

Ravenna — Cervia — Sarsina — Cesena — Forlimpopoli — Forli 
— Faenza — Imola — Comacchio — Adria — Ferrara — Bologna — 
Modena — Reggio — Parma — Piacenza. 

Quae sequuntur Romanorum pontificum epistolae, datae sunt exarchis 
eorumque officialibus, scholasticis, curatoribus, erogatoribus, notariis et prae- 
fecto praetorio Italiae. Accedunt litterae, quae ad provinciam Aemihae et 
Romandiolae pertinent. 

*1 (585—86) 

Pelagius II Smaragdo exarcho Italiae supplicat, ut Helias Aquileiensis 
aliique episcopi (schismatici), si pro suis adhuc deUctis aliquid inimicus ani- 
marum eis obstinationis aut dubietatis intulerit, instructas ad se personas, 
quibus facilius reddenda recipiendaque sit ratio, destinent, ut nulla deinceps 
consensus eorum dubietas supersit. 



Aemilia. 3 

Laud. in Pelagii II epistola ad Heliam Aquileiensem ep. missa J. 687. JK. 1055. — 
Beg. JK. — . 

Pelagius I se Constantinopoli, tunc apocrisiarium , epistolam ad Aemiliae 
episcopos misisse, negavit in epistola ad Symeonem ill. virum directa JK. 972. ' — 
De Smaragdo exarcho (a. 585—89) cf. Diehl p. 173 et Hartmann p. 10. 12. 

2 (591 feh.) 

Oregorius I Georgio praefecto praetorio Italiae: Deum deprecatur, ut sua 

€um protectione custodiat eique apud se gratiam et apud principes largiatur. 

— Bonitatem vestrac. 

Beg. Gregm-ii 1 lib. I ep. 22. — Edd. S. Gregwii M. Opp. ed. Maur. lib. I n. 23. Mansi 

IX 1040 n. 22. Migm LXXVII 467 n. 23. Mon. Germ. Epp. I 26. — Begg. J. 726. 

JE. 1090. 

De Georgio praefecto praetorio cf. Reg. Gregorii I lib. I epp. 35. 36 JE. 110-5. 

1106. Praefectum praetorio per Italiam tunc Ravennae resedisse, Ewald recte ex 

Reg. Gregorii I lib. V ep. 11 JE. 1326 evicit; cf. quoque Hartmann p. 146. 

3 (691 feb.) 

Gregorius I Romano patricio et exarcho Italiae: scribit de Blando 

Hortonen. civ. episcopo, longo iam tempore in civ. Ravennae ab ipso detento. 

V. Ortona, Episc. n. 1 (vol. IV p. 276). — De Romano exarcho (a. 589—96) cf. 
Diehl p. 173 et Hartmann p. 10 sq. 

4 (593 april.) 
Gregorius I [Gregorio] praefecto praetorio per Italiam." insinuat, ut Arme- 
nio magnifico, filio qd. Aptonii, locum vel actionem provideat, ex qua quo- 
tidianis stipendiis valeat sustentari. — Quicquid misericorditer. 

Beg. Gregorii I lib. III ep. 28. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. lib. III n. 28. Mansi 
IX 1129 n. 28. Migne LXXVII625 n. 28. Mon. Germ. Epp. 1185. — Regg. J. 868. JE. 1232. 
De Gregorio praefecto praetorio (Ev?ald legit perperam ^Georgio") cf. Hartmann 
in Mon. Germ. Epp. I 320 not. 2. 

5 (593 april.) 
Gregorius I Romano patricio et exarcho Italiae: petit, ut, Laurentio eccl. 
Mediolanen. ep. mortuo, Constantio diacono eiusdem eccl. , seu fuerit con- 
secratus necne, suum dignetur impendere solatium. — Obitum Laurentii. 

Beg. Gregorii I lib. III ep. 31. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. lib. III n. 31. 
Mansi IX 1131 n. 31. Troya Cod. dipl Longob. I 290 n. 104. Migne LXXVII 628 n. 31. 
Mon. Oci-m. Epp. 1 189. — Begg. J. 871. JE. 1235. 

Conf. quoque Gregorii I epistolas de obitu Laurentii ep. Mediolanen. JE. 

1233. 1234. 
€ (594 dec.) 

Oregorius I Romano exarcho per Italiam, residenti Ravennae: admonet 
eum, ut Speciosum presb., qui causa poscente in monasterio a lohanne ep. 
fuerat deputatus, contra illius exinde voluntatem egressum et, ecclesiasticae 
constitutionis vigore despecto, antedicto ep. ipsius fretum tuitione resistentem, 
ab eius tuitione se suspendat; petit, ut quasdam muHeres, nunc usque in 
monachico habitu permanentes, veste deposita et coniugibus sociatas, nuUa- 
tenus defendat. — Apud excellentiam. 

Beg. Gregorii I lib. V ep. 19. — Edd. S. Gregoi-ii M. Opp. ed. Maur. lib. V n. 24. Mansi 
IX 1197 n. 18. Migne LXXVII 752 n. 24. Mon. Germ. Epp. I 301. — Begg. J. 967. 
JE. 1333. 

P 



4 Aemilia. 

7 (595 mai.) 

Gregorius I Severo scholastico exarchi: scribit, Agilulfo Langobardorum 
rege generalem pacem facere non recusante, agat, ut exarchus ad hoc sine 
mora consentiat; si consentire noluerit, secum specialem pacem facere illum 
repromittere. — Qui adsistunt. 

R^. Gregorii I lib. V ep. 34. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. lib. V n. 36. 
Mansi IX 1202 n. 29. Troya Cod. dipl. Longob. I 352 n. 137. Migne LXXVII 760 n. 36, 
Mon. Germ. Epp. I 314. — Regg. J. 986. JE. 1349. 

De scholasticis exarchorum cf. Diehl p. 152 sq. et Hartmann p. 32 sq. 140. 

*8 (595 feh.— iul.) 

Gregorius I scribit (Romano exarcho et) patricio de persona Donati 
archidiaconi in ep. Ravennatem eligendi. 

Laud. in n. 9. — Beg. JE. — . 
.9 (595 iul) 

Gregorius I Andreae scholastico: scribit, nec Donatum archidiac, de quo- 

patricio scripsit (n. 8), nec lohannem presb. psalmorum nescium, immo 

Marinianum presb., diu secum in monasterio conversatum, in episcopum se 

ordinasse. — Excellentissimi viri. 

Reg. Gregorii I lib. V ep. 51. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maw. lib. V n. 48. Mansi 
IX 1229 n. 45. Amadesi Chronot. I 264 n. 24. Migne LXXVII 777 n. 48. Mon. Germ. 
Epp. I 350. — Regg. J. 999. JE. 1367. 

Conf. Ravenna, Archiepisc. n. 36. 37. — De Andrea scholastico exarchi cf. 
n. 16. 20. 

*10 (597 iul.) 

Gregorius I scribit Theodoro curatori, ut (Dominicam) coniugem lohannis 

praefecti Urbis deducendam Romam tueatur. 

Laud. in n. 17. — Reg. JE. — . 

De tempore cf. J. 1115. JE. 1480. — Ad Theodorum curatorem Gregorius I 
scripsit epistolas n. 13. 14. 17. 18. — Ex n. 13 deducitur, Theodorum tunc Ravennae 
fuisse, unde Hegel Geschichte der Stadteverfassung von Italien I 184 false coniecit, 
de curatore Ravennae civitatis agi. Sed eius munus ad huius civitatis curam minime^ 
spectare, ego quidem cum L. M. Hartmann p. 47. 150 convictus sum. 

■^ll (598) 

Gregorius I scribit (Callinico) exarcho Italiae, qui sibi Maximum ep. 

Salonitanum studet commendare, de pravitate ipsius. 

Laud. in Gregoiii 1 epistola ad Sabinianum ep. ladertinum missa J. 1145. JE. 1513, 
— Reg. JE. —. 

Callinici exarchi scripta in favorem Maximi ep. Salonitani laudantur etiam 
in Gregorii I epistola ad Marinianum ep. Ravennatem missa J. 1166. JE. 1681. — 
De Callinico exarcho (a. 596—603) cf. Diehl p. 173 et Hartmann p. 11. 

*J2 (598) 

Gregorius I scribit (Callinico) exarcho per Timarcum excubitorem, ad eum 
proficiscentem, ut cautiones agentium vices Tohannis praefecti simul et pala- 
tini Romam transmittere debeat. 

Laud. in Gregorii I epistola ad Amandinum domesticum inissa J. 1337. JE. 1529. — 
Reg. JE. — . 



Aemilia. 5 

13 (598 oct.) 

Gregorius I Theodoro curatori Ravennae: gratias agit de eius studio iii 

ordinanda pace. — Licet multa. 

Ueg. Gregorii I lib. IX ep. 44. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. lib. IX n, 98. 
Mansi X 176 n. 103. Troya Cod. dipl. Longob. I 443 n. 206. Migne LXXVII 1022 n. 98. 
Mon. Germ. Epp. II 70. — Rcgg. J. 1255 ad a. 599 iul. JE. 1568. 

14 (599 ian.) 
Gregorius I Theodoro curatori: petit eum, ut Petro viro magnifico atque 
matri ipsius patrocinii sui gratiam ostendat cosque et illic positos tuitionis 
suae reraedio foveat. — Postquam sic. 

IU:g. Gregorii I lib. IX ep. 92. — Edd. S. Gregorii 31. Oirp. ed. Maur. lib. XIII n. 47. 
Mansi X 379 n. 57. Migne LXXVII 1.302 n. 47. Mon. Germ. Epp. II 104. — Regg. 
J. 1532 ad a. 603 aug. JE. 1617. 

15 (599 ian.) 
Gregorius I [....]: scribit de (Callinico) exarcho „quanta necessitas et 
quae nos mala constringant, et praesentis responsaUs nostri relatione et ex 
epistolis Mariniani ep. (Rav.) potestis agnoscere". — Quia gloriam. 

Reg. Gregorii I lib. IX ep. 95. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. lib. XIV n. 15. 
Mansi X 401 n. 28 (ubi perperam inscribiUir Anthemio subdiacono^. Troya Cod. dipl. 
Longob. 1 503 n. 240. Migne LXXVIl 1319 n. 15. Mmi. Gmn. Epp. II 106. — Regg. J. 1547 
ad a. 604. JE. 1620. 

Epistolam hanc aut ad Andream scholasticum exarchi (cf. n. 9), aut ad Theo- 

dorum curatorem (cf. n. 10). aut ad Domnellum erogatorem (cf. n. 22) missam fuisse puto. 

16 (599 ian.) 

Gregorius I Andreae: consolatur eum, luctu et aegritudine afflictum; eius 

coniugem salutat. — Audiens quod. 

Reg, Gregoi-ii I lib. IX ep. 101. — Edd. S. Gregorii 31. Opp. ed. Maur. lib. IX n. 33. 
Mansi X 129 n. 32. 3Iigne LXXVII 969 n. 33. Mon. Geiin. Epp. II 109. — Regg. 
J. 1192. JE. 1626. 

De Andrea scholastico exarchi cf. n. 9. 

17 (599 feb.—april.) 

Gregorius I Theodoro curatori: itcrum (n. 10) eum petit, ut (Dominicae) 
coniugi lohannis praefecti Urbis Romam deducendae patrocinii sui opem ferat 
et iure ad Perusinam civ. militari eam solatio fulciri disponat. — Quamvis 

gloriae. 

Ref/. Gregoi-ii I lih. IX ep. 116. — Edd. S. Gi-egoni M. Opp. ed. Maur. lib. X n. 6. 
3Iansi X 214 n. 7. Troya Cod. dipl. Longob. I 472 n. 218. Migne LXXVII 1070 n. 6. 
Mon. Germ. Epp. II 121. — Regg. J. 1289 ad a. 599 oet. JE. 1642. 

De eadem re Gregorius I scripsit ad Marinianum ep. Rav. J. 1290. JE. 164:3 

(Ravenna, Archiepisc. n. 52). 

18 (599 april.) 

Gregorius I Theodoro curatori: petit eum, ut praesentium portitoribus, a 
Maurentio magistro militum ad precarium suum accipiendum transmissis, 
suam tuitionem impertire dignetur. — Quia de gloria. 

Reg. Gregorii I lib. IX ep. 133. — Edd. S. Grego^ii 31. Opp. ed. Mawr. lib. XII n. 6. 
Mansi X 313 n. 6. Mignc LXXVII 1222 n. 6. 3ion. Gmn. Epp. II 182. — Regg. J. 1436 
ad a. 601 sept. JE. 1659. 

Conf. Ravenna, Archiepisc. n. 53. 



Q Aeiuilia. 

19 (599 mai.) 

Gregorius I Callinico exarcho Italiae: petit eum, ut latores praesentium de 

Histriae partibus venientes habeat commendatos, quatenus ad propria remeantes 

nulHs perversorum inquietudinibus perturbentur. — Apud excellentiam. 

Beg. Gregcyrii 1 lib. IX ep. 141. — Edd. S. Chegorii M. Ojyp. ed. Maur. lib. IX n. 95. 
Mmisi X 173 n. 98. Troya Cod. dipl. Longoh. 1 441 n. 203. Migne LXXVII 1020 n. 95. 
Mon. Germ. Epp. II 138. — Regg. J. 1253 ad a. 599 iul. JE. 1666. 

20 (599 mai.) 

Gregorius I Andreae scholastico: petit eum, ut latorem praesentium Casto- 

rium chartularium , pro necessariis causis (Ravennam) transmissum, sua in 

omnibus ope adiuvet. — Qualiter de gloriae. 

Reg. Gregorii I lib. IX ep. 151. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. lib. V n. 45. 
Mansi X 112 n. 4. Migne L XXVII 775 n. 45. Mon. Germ. Epp. II 151. — Begg. J. 1161 
ad u. 598 oct. JE. 1677. 
' De Andrea scholastico exarchi cf. u. 9. ' 

21 (599 mai.) 
Gregorius I Callinico exarcho Italiae: scribit de insulae Capritanae ordi- 
natione; exarchi maiorem domus accusat venalitatis; de lustino (consiliario 
exarchi) queritur; ipsum s. Petri natalicium diem (iun. 29) in Romana civ. 
facere velle laetatur; addit de causa Maximi (ep. Salonitani), ipsi Castorio 
notario suggerente cognita. — Inter hoc quod. 

Reg. Gregorii I lib. IX ep. 154. — Edd. S. Giegwii M. Opp. ed. Maur. lib. IX n. 9. 
Mansi X 117 n. 9. Troya Cod. dipl. Longob. I 405 n. 171. Migne LXXVII 948 n. 9. Mon. 
Germ. Epp. U 154. — Begg. J. 1165 ad a. 598 oct. JE. 1680. 
Conf. Ravenna, Archiepisc. n. 56. 

22 (599 iul.) 

Gregorius I Domnello erogatori: optat, ut ad limina Apostolorum feliciter 

veniat. — In nostra mente. 

Reg. Gregorii I lib. IX ep. 173. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. lib. IX n. 74. 
Mansi X 164 n. 78. Migne LXXVII 1009 n. 74. Mon. Germ. Epp. II 169. — Regg. 
J. 1230. JE. 1700. 

De Doranello erogatore cf. Hartmann p. 100. 173. 

23 (599 aug.) 

Gregorius I Domnello erogatori: scribit de militari roga, quam contra volim- 

tatem principali iussione iterum susceperit, de sex centenariis, quos exarchus 

ex cimiliarchio Rav. ecclesiae in quotidiana militum praefecturae mutuatus sit; 

petit, ut cum pecuniis competentibus Romam veniat, quia Romana civ. 

diversis est attrita languoribus, ut neque in murorum custodia idonei per- 

sistant. — Epistolam gloriae. 

Reg. Gregorii I lib. IX ep. 240. — Edd. S. Gregoni M. Opp. ed. Maur. lib. IX n. 124. 
Munsi X 204 n. 129. Troya Cod. dipl. Longoh. I 462 n. 215. Migne LXXVII 1057 n. 124. 
Mon. Germ. Epp. II 234. — Regg. J. 1281. JE. 1767. 

24 (600 mart.) 
Gregorius I lohanni praefecto praetorio Italiae: scribit, nulla occasione 
annonas atquc consuetudines diaconiae, quae Neapolim exhibetur, subtrahere 
cum decuisse etc. — Quicquid tribuitur. 



Aemilia. 7 

Reg. Gregorii I lib. X ep. 8. — Edd. S. Gi-egorii M. Opp. ed. Maur. lib. X n. 21. 
Mansi X 221 n. 20. Migne LXXVII 1080 n. 21. Mon. Gertn. Epp. II 242. — Begg. 
J. 1304. JE. 1775. 

25 (603 feb.) 
Gregorius I Bonifatio notario: mandat, ut hortetur lohannem Ravennatem 
clerieum, ut ad se venire festinet, quatenus in praesenti mores et personam 
ipsius iudicet. — Ea quae nobib. 

Reg. Gregorii I lib. XIII ep. 27. — Edd. S. Gregoiii M. Opp. ed. Maur. lib. XIII n. 23. 
Mansi X 358 n. 27. Migne LXXVII 1276 n. 23. Mon. Germ. Epp. II 392. — Begg. 
J. 1507. JE. 1892. 

26 ■ (603 iun.) 
Gregorius I Smaragdo patricio et exarcho: petit eum, quatenus Firminum 
ep. Tregestine eccl. , ab schismate ad unitatem ecclesiae reversum, contra 
quem Severus Gradensis ep., caput schismatis, seditionem civium excitavit, ab 
inlatis defenset molestiis; nuntiat, Cillanem de pace ab eo in 30 diebus facta 
rescripsisse, eam se servaturum, si a reipublicae partibus fuerit custodita; ad 
Pisanos hominem a.se transmissum nihil obtinuisse, dromones eorum paratos 
ad egregiendum nuntiatos esse. — Olim novimus. 

Reg. Gregorii I lib. XIII ep. .36. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. lib. XIII n. 33. 
Mansi X 364 n. 40. Troya Cod. dipl. Longob. I 545 n. 272. Migne LXX VII 1283 n. 33. 
Mon. Germ. Epp. II 398. — Regg. J. 1518. JE. 1901. 

27 (625 nov.—dec.) 
Honorius I Hysatio patricio et exarcho Italiae: rogat, ut episcopos Trans- 
padanos, qui Petro, Pauli filio, ut non Adulubaldo regi, sed potius Ariopalto 
tyranno consentiret suaserint, in Romanas partes destinare dignetur, quia 
huiusmodi scelus nulla patietur ratione inultum. — Quorumdam scriptis. 

Coll. Britt. (cod. Mus. Britt. Add. 8873 f. 172). Ivonis Dea: XII c. 25 (cod. Paris. lat. 
14315 f. 237'). — Edd. Sigonius De regno Italiae hist. II 57 (qui tno^-e suo textum emendavit) 
= Mansi X 577 = Migne LXXX 469 n. 1 = Mon. Germ. Epp. III 694 not. Baronius Ann. 
ecel. ad a. 626 c. 29. Mansi X 586. Troya Cod. dipl. Jjongob. 1 591 n. 296. Migne LXXX 
482 n. 16. Mon. Germ. Epp. Ill 694 n. 2. — Begg. Eivald in N. Archiv V 583. J. 1559. 
JE. 2012. 

De Isacio exarcho cf. Diehl p. 173 et Hartmaiin p. 14. 

28 (686?) 
Exconsuli patricio et exarcho Italiae archipresbyter, archidiaconus et primi- 
cerius notariorum, servantes locum s. sedis apost. : notescunt, ab hac luce 
fuisse subtractunj s. pontificem. — Quamvis non sine. 

Formula epistolae legitur in Diurno Bomanorum pontificum n. .59 (ed. SicJcel p. 49). — 
Beg. JE. — . 

29 (686?) 
Exarcho Italiae presbyteri, diaconi et familiaris universus clerus, axiomatici 
etiam seu exercitus et populus Romanae urbis supplices: nuntiant, in personam 
archidiaconi concurrisse atque consensisse electionem; supplicant, ut celerius 



8 Aemilia. 

apost. sedem de perfecta electi ordinatione adornare praecipiat. — Novit 

humanis. 

Fonnula epistolae legitur in Diurno Bomanorum pontificum n. 60 (ed. Sickel p. 50). — 

Reg. JE. —. 

Sickel Prolegomena zum Liber Diurnus II (Wiener SB. CXVII 51 sq.) formulas 
59 — 63 de electione Romani pontificis ad a. cr. 625, i. e. Honorii I tempora, referri 
iubet. Quum vero epistola ipsa cum Vita Cononis (Lib. pontif. ed. Duchesne I 368) 
accuratius concordet, eam ad a. 686 spectare pro certo habemus. 

*30 (687) 

Paschalis archidiaconus 8. R. E. scribit Ravennam lohanni novo exarcho. 
promittens dationes, ut persona sua ad pontificatum eligatur. 

Vita Cononis (Lih. pontif. ed. Duchesne I 369). — Regg- J- p. 170. JE. I p. 243. 
De lohanue Platyn exarcho cf. Diebl p. 173 et Hartmann p. 19. 
*31 (687) 

Paschalis (antipapa) mittit clanculo Ravennam missos, promissaque pecunia 
vel aliis diversis donis lohannem patricium et exarchum cognomento Platyn 
cum suis iudicibus nemine sciente Romam venire persuadet. 

Vita Sergii I (lAb. pontif. ed. Duchesne I 372). — Eegg. J. p. 171. JE. T p. 243. 

*32 (756) 

Stephanus 11 distribuit cunctas actiones exarchatus Ravennantium ad per- 

agendum et dirigit iudices ad faciendas iustitias in Ravennantium urbem, 
Philippum presb. et Eustachium ducem. 

Laud. in Hadriani I epistola ad Carolum M. regem a. 774 ex. missa J. 1844. JE. 240S. 
— Reg. JE. -. 

*33 (787—91) 

Hadrianus I, iussu Caroli M. regis, praecipit, ut a partibus Ravennae seu 
Pentapolis Venetici ad negotiandum expellantur. 

Laud. in Hadriani 1 epistola ad Carolum M. regem missa J. 1881. JE. 2480. — 
Beg. JE. — . 

*34 Ravenna (861) 

Ificolaus I, Aemiliensibus ac senatoribus urbis Ravennae rogantibus, Ra- 
vennam proficiscens, omnibus Ravennensibus. AemiUensibus ct Pentapolitanis 
res, quas lohanne archiep. Rav. et Gregorio fratre eius rapientibus amiserant, 
restituit et praeceptionis suae decreto confirmat. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 105. 
35 Laterano 861 nov. 18 

Nicolaus I in concilio statuit, ut lohannes archiep. Ravennas episcopos per 
Aemiliam non consecret, nisi post electionem cleri et populi, per epistolam 
apost. sedis percepta licentia; ut eosdem, quotiens ad apost. sedem venire 
voluerint, nequaquam prohibeat; ut nullam dationem contra canonicam 
auctoritatem ab eis exigat; ut eosdem illam malam consuetudinem q. d. trice- 
simalis nullo modo Ravennati exhibere aut exercere compellat ecclesiae etc. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 108. 



Aemilia. 9 

36 Laterano 861 nov. 
Nicolaus I episcopis Aemiliae regionis, in concilio lohanne archiepisc. Rav. 
praesente, de iniuriis ab eo illatis lamentantibus: praecipit, ut nuUus amodo 
et deinceps archiepiscopus Rav. ad eorum episcopia sine voluntate eorum 
accedere temptet vel aliquam pecuniara ab eis exigere vel res ecclesiae 
eorum aut monasteria sive plebes aut titulos sive praedia diripere audeat 
neque vocare Ravennam praeter tempora a patribus definita; decernit, ut 
nihil exhibeant archiopiscopo Rav. , nisi quod canones praecipiunt, quodque 
ceteri episcopi per Liguriam et Venetiam atque Istriam suis metropolitanis 
exhibere probantur. — Sollicitudinem omnium ecclesiarum. Scr. p. m. Leonis 
scrin. S. R. E. in m. nov., ind. 10. 

Privilegium hoc legitur in cod. capit. Modoetien. , uhi Petro ep. (Imolensi ?) inscribitwr, 
et in cod. capit. Mutinen. inter acta concilii Roviani a. 861 nov. 18 (n. 35). — Edd. Bacchini 
Agnelli Lib. pontif. Bav. II App. p. 80 = Ughelli ^ II 347, = Muratori Scr. II'» 204, = 
Labbe-Coleti Conc. X 189, — Mansi XV 598, = Speronius De Akarottis Adriensium epp. series 
p.20, = Cappelletti J184, = Migne CVI787. — Re/)p. J. p. 238. 240 et JE.Ip. 343. 345 ad a. 862. 
Conf. Ravenna, Arcliiepisc. u. 108 et Imola, Episc. n. 2. 

37 (877 mai. 27) 
lohannes VIII (lohanni) archiep. Rav. : mandat, ut occurrat cum suffraganeis 
suis 8 kal. iul. (iun. 24) ad concilium Ravennae celebrandum. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 118. 

38 877 (iun.) 

lohannesVIII lohanni archiep. Rav. : mandat, ut cum omnibus suffraganeis 

suis episcopis 12 kal. aug. (iul. 21) Ravennae concilii celebrandi causa adesse 

procuret. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 119. 

*55 Ravenna 877 aug. 

lohannes VIII in concilio statuit, ut nemo monasteria, curtes, massas 
et salas tam per Ravennam et Pentapolim et Aemiliam etc. praesumat 
beneficiali more aut scripto aut alio quolibet modo petere, recipere vel 
conferre. 

Acta concilii Rav. c. XVII apud Densdedit Coll. can. lib. III c. 57 [54]. — Edd. Holste 
Coll. Rom. II 149. Labbe-Cossart Conc. IX 299. Mansi XVII 340. Watta-ich Pontif. Rmn. 
vitae I 642. Martinucci p. 262. Wolf v. Glanvell p. 292. — Regy. Werminghoff in N. Archiv 
XXVI 651. J.p.269. JE.Ip.394. 

40 (878) 
lohannes VIII tam Mediolanensi archiep. cum suis suffraganeis quam 
Ravennati cum suffraganeis suis: iubet, ut, quotiens lohannes ep. Ticinensis 
et post eum eius successores eos vocaverint pro emergentibus quaestionibus 
eximendis, continuo simul convenire non differant. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 122. 

41 879 mart. 5 
lohannes VIII Romano archiep. s. Rav. eccl.: iubet, ut cum omnibus 
suffraganeis suis episcopis 8 kal. mai. (april. 24) Romam ad synodum cele- 
brandam venire studeat. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 125. 



\ Aemilia. 

42 879 sept. 21 
lohannes VIII Romano archiep. s. eccl. Rav.: iterato iubet, ut ad synodum 
4 id. oct. (oct. 12) celebrandam in eccl. b. Petri cum suffraganeis suis epi- 
scopis occurrere nullatenus praetermittat. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 130. 

43 881 iul. 27 
lohannes VIII Romano archiep. (Rav.): eum, quem iam pridem per Del- 
touem ep. apostolatus sui litteris ad synodale collegium occurrere iussit, nunc 
per lohannem Callensem ep. ad synodum 8 kal. oct. (sept. 24) futurae 15 ind. 
una cum omnibus suffraganeis suis episcopis venire iubet. 

V. Raveuna, Archiepisc. n. 137. 

44 (881 aug.) 
lohannesVIII Romano archiep. (Rav.): eum per lohannem ep. Montefere- 
tranum iterum ad synodum 8 kal. oct. (sept. 24) futurao 15 ind. una cum 
omnibus suffraganeis suis episcopis venire iubet. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 138. 

45 Boma 1078 ian. 28 
GregoriusVIl Guiberto Ravennati archiep. omnibusque suffraganeis eius et 
universis epp. et abbatibus in marchia Firmana et Camerina et in Pentapoli 
et Aemiliae et Lougobardiae partibus constitutis: monet, ut ad synodum in 
proximo venturae quadragesimae prima hebdomada (feh. 25 — mart. 3) cele- 
brandam conveniant. 

V. Raveuna, Archiepisc. n. 178. 

46 (1080) oct. 15 
Grregorius VII omnibus epp., abbatibus, clericis atque laicis in marchia 
Tuscana, Firmana et in exarchatu Ravennate constitutis: praecipit, ut in 
restauratione Rav. eccl. omnes unanimiter consensum et pro posse adiutorium 
tribuentes, in reperiendo idoneam illi regimini personam summopere laboran- 
tes invigilent. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 184. 

47 (1080) dec. 11 
Gregorius VII omnibus epp., abbatibus, comitibus atque militibus in 
parochia Ravennate et in Pentapoli nec non et in marchia Firmana et in 
ducatu Spoletino commorantibus : praecipit, ut iuxta consilium legati sui 
R(ichardo) archiep. Rav. consilium et auxilium firmiter promittant. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 186. 

48 Guastalla 1106 oct. 22 
Paschalis II in concilio apud villam Guardastallum, a. d. inc. 1106, 11 kal. 
nov. celebrato, constituit, ut AemiUa tota cum suis urbibus, id est Placentia, 
Parma, Regio, Mutina, Bononia, nunquam ulterius Ravennati archiep. sub- 
iaceat. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 188. — Sed Aemiliae episcopatus a Gelasio II a. 1118 
aug. 7 Gualterio archiep. Ravennati restituti sunt. 



Aemilia. 1 1 

49 Laterano 1123 mart. 27 
Calixtus II in synodo, in eccl. Lateranensi celebrata, damnat alienationes, 
quae specialiter per Ottonem, Guidonem, Hieremiam seu forte Philippum 
ubilibet de possessionibus Ravcnnatis exarchatus factae sunt. 

Acla coiiciUi e. XXII ap. Mansi XXI 286. Robert Histoirc du pape Calixte II p. 170. 
— Begg. J. p. 543. JL. I p. 810. 

De hoc concilio cf. Mou. Germ. Const. I 574 n. 401. 

50 Anagni (1159) dec. 13 

Alexander III archiepp., epp., abbatibus, prioribus et universis eccl. praelatis 

per Liguriam, Aemiliam, Histriam et ducatum Venetiae constitutis: scribit de 

sua electione. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 223. 
*51 (Veroli 1170 mart.) 

Alexander IH mandat Aquileiensi patriarchae, Mediolanensi archiep. et 

Odoni s. Nicholai in carcere Tulliano diac. card., apost. sedis legatis, nee 

non et universis epp. per civitates Lombardiae, Marchiae et Romagnolae 

constitutis, ut, si aliqui homines Lombardiae sive civitates quamlibet absque 

consilio communium consulum fecerint coniurationem, ipsi civitatem, in qua 

facta fuerit, interdicto subiciant et tam consules quam eos, qui coniurationem 

illam fecerint, sententia excommunicationis percellant. 

Laud. in n. 52. — Reg. JL. — . 

52 Veroli (1170) mart. 2i 

Alexander III universis consulibus civitatum Lombardiae, Marchiae et 

Romagnolae et aliis hominibus tam maioribus quam minoribus in societate 

et coniunctione Lombardorum exsistentibus: scribit de legatione Pavembcrgensis 

ep. ex parte Friderici imp., de praeceptis legatis suis datis (n. 51); mandat, 

quod, si civitas quaelibet vel homines aliquam offensam incurrerint et recto- 

rum mandato parere neglexerint, in civitate, quae hoc attemptaverit, divina 

prohibeantur officia celebrari et principales illius offensae fautores anathe- 

matis gladio feriantur; iniungit, ut mercatores de Tuscia in terris ipsorum 

nec manere nec mercari neque venire sinant nec suos seu ultramontanos 

negotiatores ad eos transire quomodolibet permittant. 

V. Piacenza, Civ. (JL. 11747). 
*53 (1178) 

Alexander III rectoribus Lombardiae, Marchiae et Romaniae scribit de in- 
iuriis, quae monachi s. Benedicti super Padum a consulibus Mantuanis 
patiuntm*. 

Latid. in Alexandri III ejnstola abbuti ct fratribus Padilironensibits a. 1178 data 
JL. 13131. — Beg. JL. — . 

54 Tusculanum (1180) iul. 8 

Alexander HI Ravennatensi archiep. et suffraganeis eius: mandat, quatenus 
rectores et consules et alios prudentes viros civitatum Lombardiae moneant, 
ut quicquid contra treguam inter F(ridericum) imp. et Lombardos firmatam 
fecerint, emendent et treguam firmiter observent et ad pacem componendam 
intendant, ne violatores treguae periurii et excommunicationis reatum in- 



12 Aemilia. 

ciuTant; rogat, ut A(lbertum) de Summa subdiae.. apost. sedis nuntium, 
benigne curent recipere. 

V. Ravenna, Archiepisc. u. 235. 

55 VeVetri (1182-83) iun. 4 
LuciusIII rectoribus Lombardiae, Marchiae et Romagnolae: iniungit, quate- 
nus ecclesias et personas ecclesiasticas in libertate pristina conservantes, 
potestatem, consules et populum Laudensem et populum Mutinensem com- 
pescant, ut a persecutionibus ecclesiarum desistant etc. 

V. Modena, Civ. (JL. 14801). 

56 Vei-ona (1186—87) iun. 13 
Urbanus III universis Christi fidelibus per Ravennatem provinciam constitutis 
et omnibus per pontem s, Mariae de Reno Bononien. transeuntibus: iniungit, 
quatenus, cum nuntii s. Mariae de Reno ad eos pro eleemosynis ad ipsum 
pontem instaurandum accesserint, manum misericordiae porrigant etc. 

V. Bologna, Mon. s. Mariae de Reno (JL. 15874). 

57 Laterano 1196 nov. 14 
Celestinus III Rav. archiep. et sufFraganeis eius: mandat, quatenus cives 
Mutinenses moneant, ut quae nequiter ecclesiis mon. Nonantulani abstulerunt, 
restituant etc. 

V. Modena, Mon. s. Silvestri Nonantulanum (JL. 17443). 



RAVE N NA 



Agnelli, qui et Andreas, Liber pontificalis sive Vitae pontificum Ravenuatum ed. 
B. Bacchini I. II (Mutinae 1708) = Muratori lier. Ital. Scr. II p. I 1 sq. = Migne 
CVI 431 sq.; 0. Holder-Egger in Mon. Germ. Scr. rer. Langob. p. 265 sq.; cf. L. A. Ferrai 
in Arch. stor. Lomb. XXII (1895) 277 sq.; Duilio Giani in 6tudi storici VIl (1898) 399 sq. 
461 sq.; L. Duchesne in Miscellanea di storia e cultura ecclesiastica III (1904) 65 sq.; 
Fr. Lanzoni in Rivista di scienze storicbe VI (1909) 345 sq. 425 sq. 571 sq. ; A. Testi-Raspoui 
Note marginali al Liber pontificalis di Agnello Ravennate iu: Atti e Mem. della R. Deput. 
per la Romagna Ser. [II t. XXVII (1909) 86 sq. — Desiderii Spreti De amplitudine, 
vastatione et instauratione urbis Ravennae ' (Venetiis 1489); ^ (In Pesaro 1574); * (Venetiis 
1588); * De amplitudine, eversione et restauratione urbis Ravennae I — III (Ravennae 
1793 — 96). — Guillelmi Vallae Rhegieusis Italiae exarchatus, a. 1523, mss.; cf. supra 
p. 1. — loh. Petri Ferretti Ravennatum archiepiscoporum descriptio et eorum vitae. 
Excerpsit Exsuperantius Ferretti a. 1589. De eo cf. Ginanni I 228 sq. — I. P. Ferretti 
De exarchatu Raveunatensi , a. 1531, mss. : cf. supra p. 1. — I. P. Ferretti Ravennatis 
exarchatus aliarumque Romanae ecclesiae ditionum historiarum libri 7, a. 1550, mss. ; 
cf. supra p. 1. — Vinc. Carrari Cronografia della chiesa metropoli di Ravenna, ms. 
s. XVI; cf. Ginanni I 125. — Hieronymi Rubei (Rossi) Historiarum Ravennatum libri 
10 » (Venetiis 1572); ^ (Venetiis 1590); cf. Ginanni II 322. — Tomaso Tomai Historia di 
Ravenna * (In Pesaro 1574); - (In Ravenna 1580). — Girolamo Rossi Catalogo delle chiese 
della citta di Ravenna con 1' indulgenze et sante reliquie, ms. a. 1606, Ravenua Bibl. 
Classense (IH 1 G^). — Dom. Valeriani Dell' antichita di Ravenna ^ (In Ravenna 1638); 
- (1640). — Aurelio Maretti Vita di S. Apollinare arcivescovo, martire e protettore di 
Ravenna (Ravenna 1644). — Sancta metropolitana ecclesia Ravenna, ms. s. XVII, cod. 
Vat. Barb. 3217 (XL 14) f. 107 sq. — Ughelli ' II 323 sq.; ^ II 323 sq. — Girolamo Fabri 
Le sagre memorie di Ravenna antica (In Venetia 1664). — G. Fabri EfFemeride sagra et 
istorica di Ravenna antica (In Ravenna 1675). — (G. Fabri) Compendio istorico del dominio 
e governo della citta di Ravenna (In Ravenna 1675). — G. Fabri Ravenna ricercata overo 
Compendio istorico delle cose piii notabili dell' antica citta di Ravenna (In Bologna 1678). — 
Serafino Pasolino Lustri Ravennati dall' a. 600 dopo 1' universal diluvio etc. I — VI (In 
Bologna 1678—89). — Carlo Scuttelari Miscellanea di documenti e memorie istoriche 
della citta di Ravenna vol. VII, ms. s. XVIII, Ravenna Bibl. Classeuse (III 1 P). — Vinc. 
Coronelli Ravenna ricercata antico-moderna (1700). — Benedicti Bacchinii De eccle- 
siasticae hierarchiae originibus dissertatio (Mutinae 1703) p. 376 sq. — Teseo Franc. Dal 
Corno Raveuna dominante, sede d' imperatori, re et esarchi (In Ravenna 1715). — Privi- 
legia aliquorum summorum pontificum Ravennati ecclesiae concessa, s. XVIII, in vol. 
XXXVI Diversorum; cf infra p. 17. — Spicilegium Ravennatis historiae sive Monumenta 
historica ad ecclesiam et urbem Ravennatem spectantia ap. L. A. Muratori Rer. Ital. 
Scr. I p. II 527 sq. — Sacra congregatione particulari . . pro archiepiscopo Ravennae 
contra episcopum Ferrariae a. 1725 in vol. XXXVI Diversorum f. 126 sq.; cf. infra p. 17. — 



j 4 Ravenna. 

losephi Aloysii Amadesii De iurisdictioue Ravennatum archiepiscoporum in civitate et 
dioecesi Ferrariensi dissertatio (Ravennae 1747). — losephi Antonii Pintii De nummis 
Ravennatibus dissertatio singularis (Venetiis 1750). — losephi Aloysii Amadesii Disser- 
tatio de metropoli ecclesiastica Ravennatensi in editione Opp. s. Petri Chrysologi ' 
(Venetiis 1750); * (Augustae Vindelicorum 1758) = Migne Lll 91 sq. — G. L. A(madesi) 
Difesa del diploma di S. Gregorio Magno a Mariniano arcivescovo di Ravenna in: Calogera 
Raccolta XLVI (In Venezia 1751). — L. Amadesi Intorno la vantata maggioranza della 
chiesa Pavese sopra la Ravennate in: Saggi della Societa letteraria Ravennate I (In 
Cesena 1755) 40 sq. — Antonio Zirardini Degli antichi edifizi profani di Ravenna (In 
Faenza 1762). — A. Zirardini De antiquis sacris Ravennae aedificiis liber posthumus, 
ms. s. XVIII, Ravenna Bibl. Classense; ed. in: Ravenna antica I (Ravenna 1908 sq.) — 
I.A. Amadesii De comitatu Argentano numquam diviso . . dissertatio (Romae 1763). — 
I. A. Amadesii De iure fundiario uuiversali ecclesiae Ravennatis in comitatu Argentano 
numquam diviso dissertatio posthuma (Romae 1778). — D. Franc. Azedo Ravennateu. 
decimarum super utroque contra possessores in Argentano. Summarium (Romae 1778) in 
Atti giudiziali vol. VIII; cf. infra p. 17. — I. A. Amadesii Schedae in Historiam 
Ravennatem Hierouymi Rubei, ms. s. XVIII, Raveuna Bibl. Classense (111* 1 C). — (G. M. 
Ouastucci) Notizie storiche della vita e del martirio di S. Apollinare, primo vescovo e prin- 
cipal protettore di Ravenna, dell' invenzione e translazione del di lui sacro corpo e del- 
r antichissima basilica di Classe (In Forli 1781). — I. A. Amadesii In antistitum Ravenna- 
tum chronotaxim ab antiquissimae eius ecclesiae exordiis ad haec usque tempora perductam 
disquisitiones perpetuae. Opus posthumum I — III (Faventiae 1783). — Franc. Beltrami 
II forestiere instruito delle cose notabili della citta di Ravenna ^ (In Ravenna 1783); 
^ (1791). — Marcus Elephantutius (Fantuzzi) De gente Honestia (Caesenae 1786) et in 
eiusdem auctoris Memorie di vario argomento (1804). — D. Franc. Azedo Ravennaten. 
decimarum pro ven. mensa archiepiscopali Raveunae. Summarium (Romae 1787) in Atti 
giudiziali vol. IX; cf. infra p. 17. — Franc. Leopoldo Bertoldi Memorie storiche d'Argenta 
I— III p. I. II (In Ferrara 1787—1821); p. III ed. Dom. Taddei (In Ferrara 1864). — Bene- 
detto Fiandrini Annali Ravenuati dalla fondazione della citta sino alla fine del secolo 
XVIII, vol. I — III, ms. a. 1794, Ravenna Bibl. Classense (III 4). — (Marco Fantuzzi) 
Monumenti Ravennati de' secoli di mezzo I — VI (Venezia 1801 — 04). — (F. Nanni) 11 
forestiere in Ravenna (Ravenna 1821). — (Camillo Spreti) Memorie storiche intorno i 
domini e govemi della citta di Ravenna (In Faenza 1822). — Gaspare Ribuffi Guida di 
Ravenna * (Ravenna 1835); ^ (1877); ^ (1879). — Leonardo Orioli Descrizione storica di 
Ravenna (Ravenna 1836). — Cappelletti Le chiese d'Italia II 9 sq. — Antonio Tarlazzi 
Memorie sacre di Ravenna in continuazione di quelle pubblicate da Girolamo Fabri 
(Ravenna 1852). — Primo Uccellini Dizionario storico di Ravenna e di altri luoghi di 
Romagna (Ravenna 1855). — Hermann Dapper Der h. Petrus Chrysologus, der erste 
Erzbischof von Ravenna (Koln-Neuss 1867). — A. Tarlazzi Appendice ai Monumenti 
Ravennati dei secoli di mezzo del conte Marco Fantuzzi I. II in: Monumenti istorici pubbl. 
dalla R. Deputazione per le provincie della Romagna Ser. II 1. 1. II (Ravenna 1869 — 84). — 
Pietro Desiderio Pasolini Delle antiche relazioni fra Venezia e Ravenna in: Arch. 
stor. itaLSer. HI t. XII» (1870) 37 sq. Xllb 3sq. XIII (1871) 72 sq. 222 sq. 405 sq. XVI 
(1872) 307 sq. XVH (1873) 101 sq. XVIII 91 sq. 266 sq. XIX (1874) 333 sq. — Gaspare 
Martinetti Cardoni Ravenna antica. Lettere I — XVII (Ravenna 1873—75. Faenza 
1876 — 79). Alcune note e aggiunte e alcuni schiaramenti e documenti alle 17 lettere su 
Ravenna antica (Faenza 1879). — David Farabulini Storia della vita e del culto di 
S. ApoUinare, primo vescovo di Ravenna e apostolo dell' Emilia I. II (Roma 1874). — 
Giuliano Berti Ravenna nei primi tre secoli della sua fondazione con un' appendice sui 
rapporti delle origini di Roma con Ravenna (Ravenna 1877). — A. Tarlazzi Memorie 
sugli arcivescovi Colombini di Ravenna (Ravenna 1880). — Silvio Busmanti Guida breve 
per Ravenna antica e moderna e per le adiacenze ' (Ravenna 1883); ^ (1888). — A. Tar- 
lazzi Le gesta gloriose di S.ApoUinare e dei santi arcivescovi Colombini (Ravenna 1885). — 
A. Tarlazzi Serie cronologica dei monumenti storici riguardanti la citta di Ravenna, ms. 



Archiepiscopatus Ravennas. 15 

s. XIX, Ravenna Arch. arcivescovile. — Paul Luther Rom und Ravenna bis zum 9. Jahr- 
iiundert (Berlin 1889). — A. Riccardi L' antica dipendenza dei vescovadi della provincia 
<1' Emilia e dell' esarcato di Ravenna dalla chiesa Ravennate in : Arch. stor. Lodigiano 
VIII (1889) 159 sq. — L. A. Ferrai I patrimonii delle chiese di Ravenna e di Milano in 
Sicilia (Messina 1894). — Ch.Diehl Ravenna (Paris 1903). — Girolamo Zattoni II diritto 
fitorico degli arcivescovi Ravennati di sedere alla destra del papa (secolo XI) e la bolla 
di Clemente II (Ravenna 1904). — 6. Zattoni Origine e giurisdizione della metropoli 
ecclesiastica di Ravenna in: Rivista di scienze storiche I» (1904) 343 sq. 469 sq. — 
G. Zattoni II valore storico della Passio di S. Apollinare e la fondazione dell' episcopato 
a Ravenna e iu Romagna in: Rivista stor. critica delle scienze teologiche I (1904) 662 sq. — 
G. Zattoni Indipendenza del vescovado di Bobbio dalla giuri.sdizione metropolitica di 
Ravenna in: Rivista di scienze storiche 11" (1905) 345 sq. — G. Zattoni BoUe ponti- 
ficie inedite dell' archivio arcivescovile di Ravenna in: Atti e Mem. delia R. Deputazione 
di storia patria per le provincie di Romagna Ser. III t. XXV (1907) 378 sq. — Silvio 
Bernicoli Regesti Ravennati, ms. s. XIX, Ravennae penes auctorem. 

De scriptoribus, qui de historia Ravennate egerunt, cf. Serafino Pasolino Huomini 
illustri di Ravenya antica ed altri degni professori di lettere ed arti (In Bologna 1703); 
Pietro Paolo Ginanni Memorie storico-critiche degli scrittoriRavennatiI.il (In Faenza 
1769); Filippo Mordani Vite di Ravegnani illustri (Ravenna 1837); G. G. Bagli in Atti 
€ Mem. della R. Deput. per le prov. di Romagna Ser. III t. XIII (1895) 220 sq. 



Archiepiscopatus Ravennas. 

Ravenna , olim Flaminiac provinciao caput et postea Exarchatus 
Ravennatensis, s. Apollinarem patronum singularem colit. Quando Ravennates 
episcopi iurisdictionem metropoliticam super totam Aemiliae provinciam 
obtinuerint, aliis denuo exquirendum relinquimus (cf. L. Duchesne Origines 
du cultc chretion * (Paris 1908); C. CipoUa La giurisdizione metropolitica 
della sede Milanese nella rcgione X in: Ambrosiana (Milano 1897), et 
O. Zattoni Origine e giurisdizionc della motropoli ecclesiastica di Ravenna 
in: Rivista di scienze storiche I* 343 sq. 469 sq.). Certe saec. V ex. 
Ravennas ecclesia AcmiHae metropolis habebatur, ut ex Simplicii pp. epistola 
(n. 7) evincitur, ubi plane loquitur de Ravennate vel Aemiliensi ecclesia. 
Inde a saec. VII Ravennates praesules — in Gregorii I nempe regestis 
semper episcopi appellantur — archiepiscopalis quoque tituli honore gaudebant. 
Tres itaque metropolitanos archiepiscopos praeter Romanum pontificem tunc 
in Italia exstitisse constat, Mediolanensem, Aquileiensem et Ravennatem, qui 
saepius de iure sedendi ad dexteram papae inter se litigarunt (cf. n. 170). 
Neque mirum est, Ravennatem archiepiscopum iterum iterumque Romani 
pontificis iurisdictionem detrectasse et, privilegio autocephaliae a Constante II 
imperatore a. 666 impetrato (cf. n. 66) confisum, oboediontiam ei renuntiasse. 

Ravennatum archiepiscoporum provincia metropolitana olim, ut iani 
-diximus, totam Aemiliae regionem comprehendebat. In Valentiniani III 
imperatoris privilegio, quod, licet spurium, ad saec. VIII certe pertinet, sedes 
enumerantur Ravennati metropoHtano subicctae, quae sequuntur (edd. Rubeus^ 
p. 97; Bacchini De eccl. hierarchiae orig. diss. p. 379; Marini Pap. dipl. 
p. 94; Zattoni in Rivista di scienze stor. I* 344): Sarsena, Caesena, Forum 
Populi, Forum Livii, Faventia, Forum Cornelii, Bononia, Mutina, Regium, 



\Q Ravenna. 

Parma, Placentia, Brisillus, Yicohabentia, Adria (cf. Agnelli Lib. pontif. c. 40). 
Eaedem fere leguntur in Gregorii I privilegio spurio (n. 162), ubi tamen 
adduntur episcopatus Comaclensis et Ficoclensis (sive Cerviensis). Brixillensis 
episcopatus. (hodie Brescello), mox defecit; Vicohabentino successit Ferrariensis; 
Ficoclensem sive Cerviensem episcopatum Agapitus II a. 948 Ravcnnatensi 
archiepiscopo subiecit (n. 156). Gregorius V insuper concessit episcopatum 
Montem Feretranum (3IontefeUro), qui tamen paullo post ad Romani ponti- 
ficis provinciam peculiarem rediit (cf. vol. IV p. 227); confirmavit Reginum 
episcopatum, ab Ottone imperatore Ravennati attributum; restituit Placentinum 
episcopatum, a lohanne XV ei ablatum et contra canones sub nomine archi- 
episcopatus locatum (n. 165 — 166). Ecclesiae Ravennati, schismate Wiberti 
pollutae, Paschalis II a. 1106 episcopatus Placentinum, Parmensem, Reginum, 
Mutinensem et Bononiensem ademit (n. 18S), quos tamen restituit Gelasius II 
a. 1118 (n. 189). In privilegiis Gelasii II (n. 189), Calixti II (n. 190), 
Honorii II (n. 194) et Innocentii II (n. 198) leguntur XV episcopatus Ravennati 
archiepiscopo subiecti, prout sequitur; Placentia, Parma, Regium, Mutina, 
Bononia, Ferraria, Adria, Comaclum, Imola, Faventia, Forum Livii, Forum 
Populi, Bobium (sive Sarsina), Caesena, Ficoclum (sive Cervia). lidem 
referuntur ab Albino in Libro censuum S. R. E. (ed. Fabre-Duchesne II 102). 
Sed Calixti II iam temporibus Ferrariensis episcopus, Eugenii III temporibus 
Placentinus Ravennati archiepiscopo deesse coeperunt, et reapse apud Cen- 
cium (ed. Fabre-Duchesne I 95 sq.) neque Ferrariensis neque Placentinus inter 
Ravennatis provinciac suffraganeos, sed velut episcopi Romano pontifici 
immediate subiecti recensentur (1. c. I 115. 118). Alexander IV denique a. 
1255 dec. 2 (ed. Tarlazzi Append. I 245 n. 167) Ravennati archiepiscopo hos 
episcopatus confirmavit: Parmensem, Reginensem, Mutinensem, Bononiensem, 
Imolensem, Faventinum, Forohviensem, Foropopiliensem, Caesenatensem, 
Bobiensem, Cerviensem, Comaclensem et Adriensem. Postea Ravennas 
provincia metropolitana magis magisque deminuta est. A. 1582 Gregorius 
XIII ab ea segregavit Bononiensem episcopatum in archiepiscopatum erectum 
cum suffraganeis Imolensi, Cerviensi, Mutinensi, Regino, Parmensi, Placentino, 
Creraensi, Burgi s. Donnini. A. 1604 Clemens VIII, ut Ravennas archiepi- 
scopus benignius hanc Bononiensis sedis promotionem toleraret, ei Ariminensem 
et Ferrariensem episcopatus subdidit (ed. Ughelli ^ II 58; '^ II 46). Hodie vero 
Romano pontifici immediate parent Ferrariensis, a. 1735 archiepiscopali 
decoratus dignitate, et Parmensis et Placentinus episcopi; metropolitica autem 
iurisdictione gaudent Bononiensis archiepiscopus in suffraganeos suos Faven- 
tinum otlmolensem; Mutinensis archicpiscopus in Carpensem, Guastallensem, 
Massanum et Reginum. Adria adscribitur nunc provinciae Venetae. Rema- 
nent itaque Ravennati archicpiscopo Bertinorensis (olim Foropopuliensis), 
Cerviensis, Caesenas, Comaclensis, Foroliviensis, Ariminensis et Sarsinas 
episcopatus. 

Insignc Ravennatum archicpiscoporum tabularium, quod etiam appel- 
latur Ursianum, inter Italiae archiva praefulget eiusque fama longe lateque 



Archiepiscopatus Ravennas. ^7 

diffunditur prae numero chartarum et monumentorum antiquitate, — inter 
quae nonnuUa instrumenta in papyro conscripta supersunt — , quamquam 
tam hominum incuria quam rerum calamitatibus maxima damna passum est. 
lam Damiani archiepiscopi temporibus (a. 092 — 708) Ravennatis ecclesiae 
archivum incendio devastatum est, multaque munimina et flammis consumpta et 
a malignis hominibus rapta sunt, teste Agnello in Libro pontificali Ravennat. 
c. 134. Principum antiqua privilegia, a Gregorio archiepiscopo a. 840 in Galliam 
ablata, in proeHo Fontanetensi periisse idem Agnellus c. 173. 174 narrat. Quot 
privilegia Ravennas ecclesia olim possederit, bullae Romanorum pontificum 
plumbeae hodie in Ravennae civitatis Museo superstites probant, Benedicti I(?), 
Honorii I, Zachariae, Stephani II et III, Bonifatii VII(?), Benedicti YIII, Cle- 
mentis II, Honorii II, Innocentii II, aliorumque; probant Rubeus et Bacchinius, 
qui multis summorum pontificum privilegiis usi sunt, a nobis frustra requisitis 

Maxima archivi Ursiani pars saec. XVI, ut videtur, dissipata est, et 
praecipue antiquissimae chartae in papyro conscriptae abductae sunt, quae 
hodie in bibliothecis Vaticana, Vindobonensi, Parisiensi — ut dicam maximas 
— , adservantur. Sixtus V permultas chartas easque pretiosas Romam depor- 
tari iussit, ut in archivo castri s. Angeli una cum aliis chartis ex Aemiliae 
et marchiae Anconitanac civitatibus in Urbem translatis deponerentur. 
Earum indicem a. 1594 composuit Dominicus Raynaldus archivi custos. 
Clemente VIII vero a. 1604 iubente, ut card. Aldobrandino archiepiscopo 
Ravennati restituerentur , idem Dominicus Raynahlus chartas et scripturas 
Ravennates Constantino Caictano abbati Casinensi, Ursiani tabularii tunc 
praefecto, a. 1605 ian. 21 exhibuit, quibusdam tamen in archivo Vaticano 
remanentibus, quae adhuc exstant in Arm. XV capsa VIII. 

Tamen in tot iacturis et malis locupletissimum remansit usque hodie 
tabularium Ursianum, chartarum copia abundans. Adnotamus praeter mem- 
branas numero plus minus 11000 volumina 8 Catastici^ mb. s. XIV, volumina 
200 Diversorum sive ProtocoUorum ^ ch. s. XVI sq., et volumina 12 Atti 
giudidali, ch. s. XVIII; cf. Gott. Nachr. 1897 p. 187. 

Alia privilegiorum Ravennatis ecclesiae pars olim in possessione Boni- 
fatii marchionis Rangonii Mutinensis fuit, qui antiquas Ravennates et Camal- 
dulenses chartas in uno volumine collectas Camaldulensibus in monasterio 
s. Michaelis de Muriano degentibus dono dedit; cf. Mittarelli Bibl. mss. cod. s. 
Michaelis Venetiarum p. 992, ubi index chartarum legitur. Codex iste maximi 
momenti (olim cod. 398) hodie Parisiis in bibliotheca reipublicae adservatur 
(Nouv. acquis. 2573); cf. vol. III p. 174. — Quae vero remanserant chartae 
Mutinae in archivo Rangoniano, hodie inspici nequeunt, archivo prorsus, ut 
ita dicam, in tenebris relicto. 

Aliam antiqui Ursiani tabularii partem nuper Mediolani in archivo Con- 
gregationis caritatis invenimus, ex archivo Leonelli Pii de Carpis, qui a. 1530 
praeses fuit exarchatus Ravennatis, huc, ut credimus, translatam; cf. Gott. 
Nachr. 1902 p. 74. 

Mutinae quoque in archivo reipublicae ex Estensium ducum tabulario 
magnam Ravennatum chartarum copiam etiamnunc adservari, ab Instituti 

£ehr, Italia pontificia V. 2 



jg Ravenna. 

historici italici sodalibus edendam. satis notum est: quippe cum Mutinae in 
bibliotheca Estensi Agnelli quoque codex unicus supersit. 

Non pauca dcnique monumenta Ravennatensia dispersa sunt, ut codex 
ille saec. X traditiones ecclesiae Ravennatis continens, vulgo codex Bavarus 
(edd. Fantuzzi Mon. Rav. I 1 sq. ; lo. Bapt. Bernhart (Monachii 1810); v. Aretin 
Beytriige VIII 1 sq.). iam saec. XVII in bibliothecam Monacensem translatus. 
Peculiari quoquc memoria dignum est codicis Ravennatis fragmentum saec. X, 
a lulio Porro in archivo Antonii Pii principis de Sabaudia repertum, in quo 8 
epistolae leguntur (cf. n. 151 — 153), fortasse, ut putat Cipolla, regesti lohan- 
nis XI archiepiscopi Ravennatis pars superstes. De hoc codice cf. Ant. Ceriani 
e G. Porro II rotolo opistografo del principe Antonio Pio di Savoia (1883) 
= Arch. stor. Lombardo XI (1884) 1 sq.; C. Cipolla in Archivio Veneto XXVI 
(1883) 56 sq. 307 sq. et S. Loewenfeld in N. Archiv IX (1884) 515 sq. 

Quibus adnotatis, restat, ut de indicibus archivi Ravennatis loquamur. 
Primum, ut sciam. archivi Ursiani inventarium Benedictus card. Accolti archi- 
episcopus per Sixtum Zucchellum protonotarium a. cr. 1530 confici iussit, 
quod exstat in Diversorum vol. LVII f. 7sq. (ed. Amadesi Chronot. I 231 n. 7; 
cf. p. LXXX). Eodem loco f. 33 sq. et in cod. Vat. Urb. 1262 legitur 
Registtum archivi s. Ravennatis ecclesiae sub luho Feltrio de Ruvere archiep. 
a. 1570 confectum (cf. Amadesi 1. c. I p. LXXXIII et Gott. Nachr. 1903 p. 54). 
Conf. quoque lo. Petr. Ferretti Privilegia apost. sedis, quae ipse reperit in 
archivo Ravennatensi, s. XVI, cod. Vat. lat. 3751 (cf. Gott. Nachr. 1903 
p. 8). Paulo post Sixtus V archi\i Ravennatis chartas fere omnes Romam 
deportari iussit, quarum inventarium congessit Dominicus Raynaldus: Arch. 
Vat. Arm. XV c. VIII n. 13 (olim Arm. IX ord. inf.) et n. 13a (olim Arm. LVI 
t. 39), vulgatum a Montfaucon Bibl. bibl. I 435 sq. (cf. Gott. Nachr. 1900 
p. 378 et 1903 p. 515). Eiusdem inventarii exemplaria s. XVII exstant in 
ms. lat. 13065 et 13081 bibliothecae Parisiensis. Alium indicem scripturarum, 
quae in tabulario Romano habentur, spectantium ad archiepiscopatum eccle- 
siamque Ravennatem ed.Rubeus Hist. Rav. in calce editionis prioris; ^ p. 81 2sq. 
Conf. quoque Vol. primum additorum ad scripta Ravennae Diversorum, s. XVII, 
Arch. Vat. Arm. XV c. VIII n. 11 (olim Melanges 43 a) et Vol. secundum 
additorum ad Arm. XV c. VIII (Indice 17), s. XVII, ubi aliud inventarium 
legitur. Chartas et scripturas a. 1605 restitutas denuo recensuerunt Nicolaus 
Mercati notarius temporibus Petri card. Aldobrandini a. cr. 1606, Albertus 
Gambi notarius temporibus Aloysii card. Capponi a. 1621, quorum inven- 
taria leguntur in Diversorum vol, LVII f. 259 sq. f. 325 sq. Ex rehquis 
inventariis adnotamus „Nota di bolle, privilegi et cessioni e vescovadi 
sufFraganei della metropoli di Ravenna", s. XVII, Arch. Vat. Arm. XV 
c. VIII n. 10, et indicem „Ex tabulario s. metropolis Ravennatis ecclesiae", 
8. XVII, ib. Insti-. monastica (cf. Gott. Nachr. 1900 p. 391). Omnium autem 
locupletissimus est Index archivi Ravcnnatis ecclesiae auctore Petro Paulo 
Ginanni, s. XVII I, cuius alterum exemplar est Ravennae, alterum Romae iii 
bibl. Vaticana cod. 8159—66 (cf. Gott. Nachr. 1903 p. 26). 



Archiepiscopatus Ravenuas. 19 

De tabulario Ursiano et de reliquis Ravennatis civitatis archivis cf. 
Amadesi Chronot. I p. LXIII sq. ; Blume Iter II 219 sq. IV 251 sq.; Bethmann 
in Archiv XII 581 sq.; Bonaini Gli archivi delF Emilia in: Giornale storico 
degli archivi Toscani V (1861) 28 sq.; W. Schum in N. Archiv I 135; 
H. Bresslau ib. III 109; E. Winkelmann ib. V 17; v. Pflugk-Harttung Iter 
p. 772 sq.; Gott. Nachr. 1897 p. 185 sq. 

A = Orig. Ravenna Arch. arcivescovile. 

A^ = Orig. Roma Bibl. Vaticana. 

J.2 = Orig. Milano Arch. della Congregazione di carita. 

A^ = Orig. Paris Bibl. nat. Nouv. Acquis. 2573. 

B = Cop. Ravenna Ai-ch. arcivescovile. 

B^ = Cop. Ravenna Arch. capitolare. 

B"^ = Cop. Ravenna Bibl. Classense (S. Vitale). 

J5* = Cop. Milano Arch. della Congregazione di carita. 

£* = Cop. Paris Bibl. nat. Nouv. Acquis. 2573. 

JS^ = Cop. Roma Arch. Vat. Arm. XV c. VIII n. 7. 

C = Transsumptum quorumdam privilegiorum ex archivo Ravennaten. ad corro- 

borandas sedis apost. partes super compromisso inter Clementem VII et 

Alfonsum ducem Ferrariae, Carolo V imp. arbitro a. 1580, ms. s. XVI sq.. 

Roma Arch. Vat. Arm. IV c. VIII n. 7. — Ed. (Antonelli) Ragioni della Sede 

apost. sopra il ducato di Parma e Piacenza VII 221 n. 5; cf. Gott. Nachr. 1903 

p. 514. — Eiusdem processus alterum exemplar est 
C^ = Liber parvus sive Diversa iura tangentia Rev. Cameram apost. in provincia 

Romandiolae, s. XVI, ib.Arm.XXXV t. 60 ^olim 3206). — Ed. P. Balan Monu- 

menta saec. XVI historiam illustrantia I (Oenipoute 1885) p. 446sq. ; cf. Gott. 

Nachr. 1900 p. 370. — Eadem documenta leguntur in 
C^ = lo. Petri Ferretti Liber de exarchatu Ravennatensi a. 1531, mss. s. XVI sq., 

Roma Arch. Vat. Arm. XXXV t. 132 (olim 2617); codd. Vat. lat. 3752. 5834; 

cod. Barb. 2500 (XXXIII 20); cf. supra p. 1. 
J> = Guilielmi Vallae Italiae exarchatus a. 1523, mss. s. XVI sq.; cf. supra p. 1. 
.E = De patrimonio s. Petri etc, s. XVI sq., Roma Arch. Vat. Misc. Arm. XI t. 77 

[ex C]; cf. Gott. Nachr. 1900 p. 388. 
E^ = Volumen I additorum ad scripta Ravennae Diversorum, s. XVII, ib. Arm. XV 

c. VIII n. 11; cf. G6tt. Nachr. 1900 p. 119. 
F = Ravennatensis archiepiscopatus tom. I. II, coll. a Dominico Raynaldo, s. XVI 

ex., ib. Arm. XXXII t. 14. 15; cf. Gott. Nachr. 1900 p. 368. 
G = Diversorum sive Protocollorum vol. I. XVIII. XXXVI. XXXVIII. XLIX. LXIV. 

LXX. XCI, s. XVI sq., Ravenna Arch. arcivescovile. 
<T* = Diversorum vol. I, s. XVI sq., Ravenna Arch. capitolare. 
H = Antiquissimarum scripturarum copia, quae in arborum cortice exaratae in 

Vaticana bibliotheca adservantur, a lacobo Grimaldo descriptae, s. XVII, cod. 

Vat. lat. 6064; cf. Gott. Nachr. 1903 p. 14. 
li^ = Instrumenta antiquissima in corticibus arborum et membranis descripta. 

a. 1617 a lacobo Grimaldo exemplata, s. XVII, cod. Vat. lat. 6438; cf. Gott. 

Nachr. 1903 p. 17. 
I = Fel. Contelori Miscellanea, s. XVII, Roma Arch. Vat. Misc. Arm. VII 1. 130. 
K = Brevia ss. pontificum, s. XVII, cod. Vat. Barb. 2072 (XXX 145); cf. Gott. Nachr. 

1903 p. 83. 
L = Cornelii Margarini Thesaurus historicus sacrae et politicae veritatis vol. I, 

s. XVII, Roma Arch. Vat. Arm. LIV t. 1 ; cf Gott. Nachr. 1900 p. 377. 
M= Quamplurimae ss. pontificum epistolae, s. XVIIsq., cod. Vat. lat. 7157; cf. 

Gott. Nachr. 1903 p. 21. 

2* 



20 Ravenna. 

N = Miscellaneu, s. XVII, cod. Vat. Reg. 378; cf. GOtt. Nachr. 1903 p. 56. 

= Anecdota vol. VII, s. XVII, Paris Bibl. uat. Ms. lat. 11892. 

P = St. Baluze Coll. t. 269, s. XVII, Paris Bibl. nat. 

Q = Scipione MafFei Miscellanea, s. XVIII in., Verona Bibl. capitolare (DCCCCXLV 

fasc. 5). 
M = h. A. Muratori Carte, s. XVIII in., Modena Arch. di stato; cf. G6tt. Nachr. 

1897 p. 245. 
S = Paolo Luigi Gozzi Miscellanea storica, s. XVIII, Parma Bibl, Palatina cod. 426; 

cf. Gott. Nachr. 1900 p. 5 sq. 
T = Constantini Ruggieri Manuscripta miscellanea, s. XVIII, Bologna Bibl. della 

R, Universita cod. 1616 (olim 3664); cf. L. Frati Indice dei codici latini 

conservati nella R. Biblioteca Universitaria di Bologna p. 569. 

V = Annibale degli Abati Olivieri Spogli darchivi vol. III, s. XVIII, Pesaro Bibl. 

Olivieri cod. 376; cf. Ital. pontif. IV p. 179. 
W = Carlo Scutellari Miscellanea di documenti e memorie istoriche della citta di 

Ravenna vol. VII, s. XVIII, Ravenna Bibl. Classense (III 1 P). 
X = Copie di due papiri donati alla bibl.Vaticana dal marchese Gualterio d'Orvieto 

r a. 1821, s. XIX, cod. Vat. lat. 9474; cf. Gott. Nachr. 1903 p. 29. 

Y = Onuphrii Panvinii Excerpta, s. XVI, Roma Arch, Vat, Misc. Arm. XV t. 128; 

cf. Gott. Nachr. 1901 p. 4. 
Z = (Angeli Massarelli) Collectanea de pontificibus et cardinalibus vol, I, s. XVI, ib. 
MLsc. Arm. XI t. 40; cf, Gott. Nachr. 1900 p, 386. 
t*i (402—17) 

Innocentius I concedit privilegium. 

Laud. in n. f 62. — Reg. JK. — . 

In Gregorii I privilegio spurio (n. 1 62) laudantur praecepta Innocentii, Leonis, 

Gelasii, Agapiti et Pelagii. De fide eorum, nulla alia notitia superstite, merito 

est dubitandum. 
2 418 ocf. 3 

Zosimus presbyteris et diaconibus suis Ravennae constitutis : sancit, eos, qui 
contra canones adversum se ad comitatum ire voluerint, ab apost, sedis com- 
munione alienos esse. — Ex relatione. Dat, 5 non, oct., Honorio 12 et Theo- 
dosio 8 aug, conss, 

Edd. Carafa Epp. decr. J* 109 n. 2. Voelli et Justelli Bihl. I 212 n. 4. Coustant Epp. 
Bom. pontif. I 979 n. 14. Leonis M. Opp. ed. Ballerini III 267 n. 33 = Migne LVl 573 
n. 33. Rubeus - p. S9. Mansi IV 349 n. 2. Migne XX 678 n. 14. Hinschius Decr. 
Pseudo-Isidor. p.5o4 (5 kal. oct.). Tarlazzi Append. I 1 n. 1. — Begg. Maassen I 250 n. 13. 
J. 137. JK. 345. 

*3 (449) 

Leo I scribit Peti-o (Chrysologo) Rav. pontifici de Eutychis haeresi. 

Agnelli Lib. pontif. c. 48. — Reg. JK. — . 

Quae Agnellus I. c. de Eutychis haeresi et Leonis I atque Petri Chrysologi 

epistolis narrat, valde confusa sunt. ~ S. Petrum Chrysologum a Xysto III conse- 

cratum fuisse Agnellus c. 49 affirmat. 
■\4 (440—50) 

Leo I Peti'0 ep. Ravennae: scribit, potestatem ligandi solvendique b. Petro 

a Domino traditam, ab ipso b. Clementi eiusque successoribus aeterno dono 

esse collatam, — Prius enim. 

Coll. Taurin. (cod. Taur. s. XIII E V 44 f. 93). — Ed. PflagkH. Acta II 11 n. 29. — 
Megg. PflugkH. Ittr p. 173 n. 17. JK. 446 a. 
Epistola valde suspecta. 



Archiepiscopatus Ravennas. 2t 

5 458 oct. 24 

Leo I Neoni ep. Ravennati: scribit de parvulis, qui in captivitatem devenerunt 
et baptismi gratiam non reminiscuntur ; statuit, ut ab haereticis baptizatus J)er 
manus episcopalem impositionem accipiat spiritum sanctum. — Frequenter 
quidem. Dat. 9 kal. nov,, cons. Maioriani aug. 

Edd. Carafa Ej)p. deer. I^ 198 n. 39. Leonis M. Opp. ed. Ballerini 1 1405 n. 166 = 
Bull. Rotn. ed. Cocquelines 1 43 n. 15 = Btill. Rom. ed. Taur. I 74 n. 15, = Atnadesi Chronot. 
I 252 n. 16, = Mansi VI 387 n. 166, = Migne LIV 1191 n. 166. Hinschius Dea: Pi-eudo- 
Isidor. p. 626 (8 kal. nov.). — Regg. J. 319. JK. 543. 

Excerptum legitur in Gratiani Decr. III D. 4 c. 112. 
i*6 (440-61) 

Leo I concedit privilegium. 

Laud. in n. f 62. — Reg. JK. — . 

Conf. n. t 1. 

7 482 nmi. 30 
Simplicius lohanni ep. Ravennati: reprehendit eum, quod Gregorium ep. 
Mutinensem consecraverit invitum; iubet, eidem ti'adi possessionem in Bono- 
niensi 30 sol. reddituum liberorum, salvo proprietatis iui'e Ravennatis eccl. ; 
denuntiat, quod, si posthac quidquam tale praesumpserit et aliquem seu 
episcopum seu presbyterum seu diaconum invitum facere forte crediderit, 
ordinationes ipsi Ravennatis eccl. vel Aemiliensis noverit auferendas. — Si 
quis. Dat. 3 kal. iun., Severino v. cl. cons. 

Edd. Carafa Epp. decr. I'> 323 n. 16. Vodli et Justelli Bibl. I 254 n. 1. BuU. Rom. 
ed. Cocqiielines I 52 n. 3 = Bull. Rom. ed. Taur. I 89 n. 3. Mansi VII 972 n. 2 = Migne 
LVIII 35 n. 2. Thiel Epp. I 201 n. 14 (4 kal. iun.). Cappelletti II 38. Tarlazzi Append. 
I 2 n. 2. — Regg. Baronius Ann. eccl. ad a. 482 c. 44 (10 kal. iul.). Rubeus * p. 122. 
Maassen I 276 n. 12. J. 351. JK. 583 ad mai. 29. 

Excerptum legitur iu Gratiani Decr. I D. 74 c. 7 et C. XXV qu. 2 c. 23. 

8 (495—96) 
Gelasius I Gerontio et Petro epp.: scribit, viduarum et orphanorum causas 
impensius exsequendas esse. — Licet omnibus. 

Coll. Britt. Gelasii I ep. 32. Gratiani I)ecr. I D. 87 c. 1. — Edd. Mansi VIII 1B6. 
Migne LIX 150. Bull. Rom. ed. Taur. App. I 309 n. 12. Thiel Epp. I 500 n. 31. Eried- 
berg I 304. — Regg. Etcald in N. Archiv V 517 n. 32. J. 409. JK. 707. 

Gerontium Ficoclensem, Petrum Ravennatem epp. fuisse, Thiel et Ewald 
opinantur. 

9 (496) 
Gelasius I locondo ep.: mandat, ut Stephanus, contra regulas ecclesiae 
factus alibi diaconus, ad ecclesiam, in qua fuisset ordinatus, remearet; si hoc 
mallet, Petrus ep. (Ravennas) eum a proprio posceret sacerdote. — Certe dixi. 

Coll. Britt. Gelasii I ep. 39. — Ed. Loetvenfeld Epp. p. 10 n. 19. — Begg. Eioald in 
N. Arcfdv V 519 n. 39. JK. 714. 

locundus ep. ignotus est. — Conf. quoque Gelasii I rescriptum ad episcopos 
per Lucaniam et Brutios et Siciliam constitutos a. 494 mart. 11 J. 391. JK. 636, 
ubi relationis lohannis Ravennatis ep. mentio fit. 



22 Ravenna. 

10 (496) 

Gelasius I Gerontio, lohanni, Germano et Petro epp. : scribit de Stephani 
satisfactione. — Si illic. 

CoU. Britt. Gelasii I ep. 62. Gratiani Dea: C. XXIII qu. 4 c. 29 et II D. 4 
c. 24. — Edd. Bull. Rom. ed. Taur. App. 1 318 n. 28. Thid I 507 n. 44. Friedberg 1 912. — 
Regg. Excald in N. Archiv V 525 n. 62. J. 424. JK. 739. 

Gerontium Ficocleusem, lohannem Ariminensem, Germanum Pisaurensem. 
Petrum Ravennatem epp. fuisse, Ewald recte autumat. 

j*ll (492—96) 

Gelasius I concedit privilegium. 

Laud. in n. f62. — Beg. JK. — . 
Conf. n. fl. 
j*12 (523—26) 

lohannes I privilegium concedit, ut dextera papae Romani semper iure 
debeatur archiep. Ravennati, nisi praesente imperatore ad sinistram eum 
transmigrare debeat. 

Laud. in n. 170. — Reg. JK. — . 

13 Roma (526-30) 

Felix IV, recensens capitula ab Ecclesio ep. et a presbyteris, diaconibus, 
clero et notariis eccl. Ravennatis sibi oblata, censet, eos clericatus officium 
debere suscipere, quorum vitam et conversationem sacrorum canonum non 
possit impugnare auctoritas; statuit, ut de Ravennatum et Classitana ecclesia 
antiqua consuetudo servetur; ut quarta patrimonii Ravennensis eccl., hoc est 
3000 sol., solitis erogationibus clericis omnibus, vel quibus erogari est solitum, 
compleatur etc. — Laudanda est. Celius recogn. Felix ep. eccl. cath. urbis 
Romae ss. 

Agnelli Lib. pontif. c. 60. — Edd. Bacchini II 41 = Mtiratori Scr. II<^ 95 = Mignc 
CVI 585, = Mansi Suppl. I 407 = Mansi VIII 667 = Migne LXV 12, = Bull. Rom. ed. 
Taur. App. I 468 n. 2. Mon. Germ. Sa: rer. Langoh. p. 319. — Regg. J. 567. JK. 877. 

■\*li (535—36) 

Agapitus I concedit privilegium. 
Laud. in n. f62. — Reg. JK. — . 
Conf. n. 1 1. 

*15 Patras 546 oct 14 

Vigilius (in civ. Patras apud Achaiam, 2 id. oct., ind. 10), iussu (lustiniani) 
imp., Maximianum ex Polensi diac. in ep. Ravennatem consecratum, pallio 
ornat. 

Agnelli Lib. pontif. c. 70. — Regg. J. p. 78. JK. I p. 120. 

16 (558-60) 

Pelagius I Agnello ep. : mandat, ut schismatis reum, in catholicam com- 
munionem revertentem, ad ccclesiae saepta pastorem suscipiat. — Licet 
schismatis. , 

Coll. Brilt. Fdagii I ep. 24. — Ed. Ewald in N. Archiv V 547 n. 24. — Reg. JK. 996. 



Archiepiscopatus Ravennas. 23 

17 (558—60) 

Pelagius I Agnello ep.: scribit, sic gubernatores animarum necesse esse 

agere, ut duplici benignitate et sanari perveniant et per affectum solidari. — 

Nosti enim. 

Coll Btitt. Pelagii I ep. 35. — Ed. Loewenfeld Epp. p. 17 n. 32. — Beffg. Eivald in 
N. Archiv V 549 n. 35. JK. 1007. 

18 (558—60) 

Pelagius I [Agnello Ravennati]: iniungit, ut eligat talem virum in pres- 

byterum, qui fixus in religione et bonus in moribus et in resistendo adversariis 

efficax possit exsistere, et dirigat ad lohannem patricium, praecipiens, ut 

nullum aliud praeter suum et eius nominet nomen inter s. mysteria. — Fra- 

ternitati tuae. 

Coll. Britt. Pelagii I ep. 37 (nbi deest inscriptioj. — Ed. Baluze Misc. > V464; - III 2 
ex cod. Colbert. — Re(jg. Ewald in N. Archiv V 5.50 n. 37. J. 672. JK. 1009. 

19 (558—60) 

Pelagius I Agnello ep.: Augusto sedis apost. notario sibi ex eius apicibus 

suggerente, quosdam de clero eius et maxime parochiarum ad eum pertinen- 

tium non pauca sacrata vasa vel ministeria distraxisse, mandat, ut quicquid 

de sacratis vasis vel ministeriis distractum compererit, sine morae interventu 

non dimittat ecclesiasticis usibus reformare. — Augusto sedis nostrae. 

CoU. Britt. Pelagii I ep. 38. Gratiani I)ecr. C. XII qu. 2 c. 2 et Coll. trium part. I 
t. 52 c. 20 (ubi Hostilio ep. inscribitur). — Ed. Friedherg 1 687. — Begg. EicaJd in N. Ardiiv 
V 550 n. 38. J. 653. JK. 1010. 

20 (558—60) 
Pelagius I Agnello ep.: scribit, errantium et in errorem mittentium spiritus 
tradendos esse Sathanae, ut blasphemare dediscant; si vero in schismate 
perdurare voluerint, ab ecclesia abscissionis poena multentur. — Apostolicae 
auctoritatis, 

Coll. Britt. Pelagii I ep. 60. Gratiani Decr. C. XXIV qu. 3 c. 13 (fragmentum). — 
Ed. Loewenfeld Epp. p. 19 n. 37. — Regg. Eicald in N. Archiv V 558 n. 60. J. 673. JK. 1032. 

i*21 (555—60) 

Pelagius I concedit privilegium. 

Latid. in n. ^62. — Reg. JK. — . 
Conf. n. 1 1. 
22 (569) sept. 22 

lohannes III Petro: concedit usum pallii, sicut decessores eius habuisse 
noscuntur. — Convenire novimus. Dat. 10 kal. oct., imp. d. lustino aug. 

Reg. Gregorii I (in appendice ad indidionem V) Ub. III ep. 67. — Edd. S. Gregoi'ii 
M. Opp. ed. Maur. lib. III n. 57 not. h et App. n. XI (uhi perperam Greyorio I attribuitur). 
Mansi X 339 n. 56. Migne LXXVII 655 not.h et 1348 n.ll. Baluze Misc. » V464; -III 2 
ex cod. s. Remigii Remen. = Bacchini I 24 =^ Muratori Scr. II<^ 12 = Migne CVI 444. 
Mon. Germ. Epp. I 230. — Regg. J. 682 et JK. 1041 ad a. 568. 

De re cf. Ewald in N. Archiv III 601. — lohannes III consecravit Petrum 

ep. Romae 17 kal. oct. (a. 569 sept. 15), ut narrat Agnellus c. 93; cf. J. p. 89 et 

JK. I p. 136 ad a. 568; Mon. Germ. Epp. I 230 not. 1. 



24 Ravenna. 

23 (591) 

Gregorius I lohanni ep. : mittit librum inscriptum Regula pastoralis. — 

Pastoralis curae. 

Gregorii 1 Regiilae paxtcyralis hber (edd. S. Gregwii M. Opp. ed. Maur. II 1. Migne 
LXXVII 13. Mon. Geri». Epp. I 37 n. 24 a). — Reg. JE. 1094. 

Aut lohanni Ravennati ep. aut lohanni Constantinopolitano ep. epistolam hanc 
missam fuisse alii contendunt. Acrnellus c. 99 perperam ad Marinianum ep., lohannis 
successorem, eam directam esse affirmat. 

24 (591 mart.) 
Gregorius I lohanni ep. Ravennati: niandat, ut glorioso viro Maurilioni 
expraefecto in Fossa Sconii residenti, in quantum possibilitas subest, opem 
ferre festinet. — Si professionem ordinis. 

Beg. Ghegcyrii 1 lib. I ep. 35. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Manr. lib. I n. 37. Mansi 
IX 1056 n. 35. Migne LXXVII 492 n. 37. Mon. Germ. Epp. 1 48. — Regg. J. 741. JE. 1105. 

Series epistolanim, quas Gregorius I ad lohannem et Marinianum archiepp. 
misit, recensetur apud Bacchinium II 209 sq. 

25 (592 april.) 
Gregorius I lohanni ep. Ravennati: gratias agit, quod Castorium ep. (Ari- 
minensem) studuerit visitare et eum pro excrescenti molestia corporis in 
Ravennate urbe suscipere; si fieri possit, eum ad se vel per Siciliam 
transmittat; de episcopis vero ad se pertinentibus, qui pro interpositione 
hostium Romam venire non possint. ille curam gerat, ita ut pro causis suis 
ad Ravennatem urbem nullatenus revocentur; sin vero graviora contigerint, 
haec ad se subtiliter referat. — Dominicis mandatis. 

i?«7. Gregorii I lib. II ep. 28. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Manr. lib. II n. 35. 
Mansi IX 1096 n. 22. Troya Cod. dipl. Longob. 1 273 n. 92. Tonini Storia di Rimini II 458 
n. 23. Cappellefti II 378. Migm L XXV II 573 n. 35. Mon. Germ. Epp. I 124. — Regg. 
J. 822. JE. 1181. 

Conf. Rimini, Episc. n. 4 (vol. IV p. 160). 

26 (592 iul.) 
Gregorius I lohanni ep. Ravennae: mandat, ut amota dilatione causam 
Wilandi latoris praesentium contra diac. Gavinianum definiat. — lurgantium 
controversias. 

Reg. Grego^-ii I lib. II ep. 41. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. lib. II n. 40. 
Mansi IX 1099 n. 28. Migm LXXVII 577 n. 40. Mon. Germ. Epp. I 141. — Regg. J. 829. 
JE. 1194. 

Decreti huius excerptum legitur in Comp. I lib. II 1. 19 c. 3 et in Gregorii IX 

Decr. lib. II t. 27 c. 2 (Augustini Tarraconen. Opp. IV 119; Friedberg II 393). 

27 (592 iul.) 
Gregorius I lohanni ep. Ravennae: scribit de pace cum Ariulfo (duce 
Spoletino) ineunda ctc. — Quod multis scriptis. 

Reg. Gregorii I lib. II ep. 45. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. Ub. 11 n. 46. 
Mansi IX 1101 n. 32. Campello Historie di Spolcti I 349. Troya Cod. dipl. Longob. I 267 
n. 90. Mignc LXXVII 583 n. 46. Mon. Germ. Epp. I 143. — Regg. J 833. JK. 1198. 

Excerptum legitur in Gratiani Decr. 1 D. 68 c. 1. 



Archiepiscopatus Ravennas. 25 

*^8 (593) 

Gregorius I scribit per Castorium notarium lohanni ep. de pallii usu. 
Laud. in n. 29. — Reg. JE. — . 

Praeceptum hoc a Gregorio I lohanni ep. viva voce per Castorium relatum 
putat Ewald (Mon. Germ. Epp. I 211 not. 2). — lohannis ep. epistola, ad cuius finem 
appositum erat lohannis III privilegium (supra n. 22), non pervenit usque ad nos. 

29 (593 iul.) 
Oregorius I lohanni ep. Ravennati: respondet cius epistolis, quibus prae- 
ceptum lohannis III (n. 22) in subditis sibi transmisit adnexum ; admonet 
eum, ut in plateis pallio ulterius uti non praesumat; conquerenti de quibus- 
dam sacerdotibus Ravennatis civ., gravibus criminibus involutis, mandat, ut 
causam eorum vel illic discutiat vel Romam eos ad ipsa discutienda trans- 
mittat; si venire despexerint, eis post secundam et tertiam admonitionem 
ministerium sacri interdicat officii; permittit usum mappularum, licet contra 
voluntatem cleri Romani, primis diaconibus eius. — Non multum temporis. 

Heg. Gregwii I lib. III ep. 54. — Edd. S. Greijorii M. Opp. ed. Maur. lib. III n. 56. 

Mansi IX 1145 n. 54. Migne LXXVII 650 n. 56. Mon. Germ. Epp. I 210. — Regg. 

J. 896. JE. 1259. 

Excerptum legitur in Deusdedit CoU. can. lib. I c. 214 [168] (edd. Martinucci 
p. 116; Wolf v. Glanvell p. 124), in Gratiani Decr. I D. 93 c. 22 et I D. 100 c. 7. 8, in 
Comp. I lib. V t. 37 c. 4, et in Gregorii IX Decr. lib. V t. 41 c. 5 (ubi tamen Gre- 
gorio VII adscribitur). — Huic decreto Iohanne.s ep. respondit epistola, quae legitur 
in Appendice ad indictionem V in Gregorii I regesto (lib. III ep. 66; edd. S. Gre- 
gorii M. Opp. ed. Maur. lib. III n. 57; Mansi IX 1147 n. 55; Migne LXXVII 654 
n. 57; Mon. Germ. Epp. I 228). 

30 (594 sept.) 
Oregorius I lohanni ep. Ravennati: mandat, ut emendet, ne loca dudum 
monasteriis consecrata, nunc habitacula clericorum aut etiam laicorum facta, 
per clericorum ambitum desti-uantur. — Pervenit ad me. 

Reg. Gregorii I lib. V ep. 1. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. lih. V n. 1. Mansi 

IX 1186 n. 1. Migne LXXVII721 n. 1. Mon. Germ. Epp. I 281. — Regg. J. 952. JE. 1317. 

Excerptum legitur in Gratiani Decr. C. XVI qu. 1 c. 2 et C. XVIII qu. 2 c. 26. 

31 (594 ocf.) 

Gregorius I lohanni ep. Ravennati: concedit usum pallii in laetaniis sollem- 

nibus, id est die natalicio b. lohannis bapt. (iun. 24)^ b. Petri apost. (feh. 22) 

et b. Apollinaris (iul. 23) atque in ordinationis eius celebratione ; in secretario 

vero secundum morem pristinum, susceptis ac dimissis ecclesiae filiis, induere 

pallium debeat atque ad missarum sollemnia proficisci. — Fraternitatem 

vestram. 

Reg. Gregoi-ii I lib. V ep. 11. — Edd. S. Grego^ii M. Opp. ed. Idaur. Ub. V n. 11. Mansi 
IX 1190 n. 11. Migtie LXXVII 732 n. 11. Mon. Germ. Epp. I 291. — Regg. J. 960. 
JE. 1326. 

32 (594 nov.) 
Gregorius 1 lohanni ep. Ravennati: scribit, se conti-istari, quia ille duplici 
corde scribat et alia blandimenta in epistolis suis exhibeat, alia in lingua sua 



2g Ravenna. 

saecularitcr ostendat; mandat, ut emendet mores notarii; reprehendit eum^ 
quia servis suis turpia erimiua imponat; addit de usu pallii. — Primum me. 

Reg. Gregorii 1 lib. V ep. 15. — Edd. S. Gregorii 31. Opp. ed. Maur. Jib. V n. 15. Mansi 
JX 1192 n. 15. Troya Cod. dipl. Longob. I 334 n. 129. Migne LXXVIl 735 n. 15. Mm. 
Germ. Epp. I 295. — Regg. J. 964. JE. 1330. 

Praetermittimus decretum ad lohannem ep. Ravennatem in Gratiani Decr. C. 
XXXIII qu. 1 c. 1 aliisque collectionibus Gregorio I adscriptum JE. tl938, quod 
sumptum est ex Hrabani Mauri epistola ad Heribaldum Autissiodorensem ep. c. 29. 

33 (595 feb. 10) 

Gregorius I Castorio notario: lohanne ep. mortuo, praecipit, quatenus clerum 
et popuhim (Ravennatem) omni instantia studeat adhortari, ut consecrandum 
sibi non differant eligere sacerdotem. 

V. Apocrisiarii S. R. E. n. 1. 
3i (595 feh.) 

Gregorius I Severo ep. Ficuclino, visitatori eccl. Ravennae : delegat sollem- 
niter post obitum lohannis ep. (Rav.) visitationis destitutae ecclesiae operam. — 
Obitum lohannis. 

Reg. Grego)-ii 1 lib. V ep. 21. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. lib. V n. 25. 
Mansi IX 119S n. 20. Amadesi Chronot. I 263 n. 22. Migne LXXVII 753 n. 25. Mon. 
Germ. Epp. I 303. — Reqg. J. 975 ad a. 594. JE. 1336. 

Conf. Cervia, Episc. n. 4. 
^5 (595 feh.) 

Gregorius I clero, ordini et plebi consistenti Ravennae : nuntiat, destitutae 
ecclesiae visitationem (Severo Ficuclino) ep. se delegasse. 

v. Ravenna, Civ. n. 4. 
*.36 (595 feh.— iul.) 

Gregorius I scribit (Romano exarcho et) patricio, se in persona Donati 
archidiac. in ep. Ravennatem eligendi ipsius voluntatem implere voluisse, sed 
(juoniam multa inventa sint, quae eum procul ab episcopatu removeant, in 
ordinando eo se non praesumpsisse consentire. 
Laud. in n. 37. — Reg. JE. — . 

37 (595 iid.) 
Gregorius I Andreae scholastico (exarchi): scribit, nec Donatum archidiac. 
(cf. n. 36) nec lohanncm presb., psalmorum nescium, in episcopum (Rav.) 
se praevidisse ordinare, sed Marinianum presb., diu secum in monasterio con- 
versatum, in episcopum se ordinasse nullamque in ordinatione ipsius moram 
attulisse. 

v. Aemilia n. 9. , 

38 (595 aug.) 

Gregorius I Mariniano ep. Ravennae: concedit, ut pallio in propria, dimissis 
iam filiis, ecclesia utatur, procedens a salutatorio (i. c. secretario) ad sacra 
missarum sollemnia celebranda; extra ecclcsiam vero non amplius nisi quater 
in anno in hietaniis pallio uti permittit, sicut lohanni ep. concessit (n. 31). 
Omnia privilegia Ravennati pridem concessa ecclesiae illibata decernit per- 
manere. — ■ Apostolicae sedis. 



Archiepiscopatus Ravennas. 27 

Beg. Gregorii I lih. V n. 61. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. lih. V n. 56. Mansi 
IX 1237 n. 54. Amadesi Chronot. I 265 n. 25. Cappelletti II 56. Migne LXXVII 789 
n. 56. Mon. Gefrm. Epp. I 375. — Regg. J. 1007. JE. 1377. 

Marinianus ep. a Gregorio I Romae consecratus, ab eo Raveunam missus est 

(cf. Agnelli Lib. pontif. c. 99). 

39 (595 sept.) 
Gregorius I Mariniano ep. Ravennae: presbyteris ac diaconibus atque clero 
oblata petitione conquerentibus, lohannem decessorem eius condito testamento 
diversa in ecclesiae suae gravamine conscripsisae, hortatur eum, ut ea, quae 
de ecclesiae eius vel de acquisitis in episcopatu rebus contra legum fieri 
statuta disposuit, nec probet nec aliqua in his ratione consentiat; si quid 
autem de propriis rebus, quas ante episcopatum habuit, quod prius ecclesiae 
suae non contulit, fieri decrevit, firmum per omnia robur obtineat; monet, 
quatenus ea, quae in monasterio (ss. Marci, Marcellini et Feliculae), quod 
iuxta eccl. s. Apollinaris lohannes ep. construxerat, constituit, omnia firma 
studeat stabilitate servari. — Sicut iniusta poscentibus. 

Reg. Gregorii I lib. VI ep. 1. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Manr. lib. VI n. 1. 
Mansi X 1 n. 1. Migne LXX VII 793 n. 1. Mon. Germ. Epp. I .380. — Begg. Mittarelli 
Ann. Camald. I 13. J. 1011. JE. 1380. 

Excerptum legitur in Gratiani Decr. C. XII qu. 5 c. 3. — Conf. Mon. s. Apolli- 

naris in Classe n. 1. 

40 (595 sept.) 
Gregorius I clero et plebi eccl. Ravennae: testatur, Marinianum ep., a 
cunabulis in s. universalis ecclesiae gremio nutritum, rectam praedicationem 
fidei cum vitae suae attestatione tenuisse et s. Nicaenam, Constantinopolitanam, 
Ephesinam primam, Chalcedonensem synodos venerari; si quis contra harum 
quatuor synodorum fidem et contra s. mem. Leonis pp. tomum atque defini- 
tionem aliquid umquam loqui praesumat, anathema sit; monet eos, ut Mari- 
nianum caritate integra diligant. 

V. Ravenna, Civ. n. 6. 

41 (596 ian.) 

Gregorius I Mariniano ep. Ravennae: quibusdam de clero et populo (Rav.) 
clamitantibus, contra leges et canones esse, ut inter eccl. Ravennatem et 
Claudium abbatem (mon. ss. lohannis et Stephani in Classe) causa Romae 
examinari debeat ac iudicari, monet eum, ne stultorum verba eum moveant, 
nec credat aliquod ecclesiae Ravennati dispendium fieri; mandat, ut spatham, 
apud (lohannem) decessorem eius a Petro diac, tunc defensore suo, relictam, 
sibi per Secundum servum Dei atque Castorium notarium, praesentium porti- 
tores, transmittat. — Scripta fraternitatis. 

Reg. Gregorii I lib. VI ep. 24. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. lib. VI n. 24. 
Mansi X 16 n. 24. Migne LXXVII 814 n. 24. Rossi in Atti e Mem. della R. Deptit. delle 
Marche II 38 not. 2. Mon. Germ. Epp. I 401. — Regg. J. 1035. JE. 1404. 

Legitur quoque in Deusdedit CoU. can. lib. I c. 209 [165] (edd. Martinucci 

p. 115; Wolf v. Glanvell p. 123). — Conf. Mon. ss. lohannis et Stephani in Classe n. 2. 

42 (596 mart.) 
Gregorius I Mariniano ep. Ravennae: vituperat eum, quod, sicut litterae 
eius testantur, cum suo consensu monasterium (ss. Marci, Marcellini et Feli- 



28 Ravenna. 

culae), a (lohanne) decessore eius conditum. cupit sub curandarum rerum 
atque causarum nomine praegravare ; instanter eum admonet, ne plus pecuniae 
quam animabus studeat, neque monasteria clericorum importunitatibus et 
diversis eorum molestiis praegraventur; Romanum atque Dominicum clericos, 
qui de Urbe sine sua praesumpserunt benedictione decedere, ut ad suum 
officium remeent, benignitatis studio relaxet. — Miramur cur. 

Beg. Gregorii 1 lib. VI ep. 28. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. hb. VI n. 29. 

Mansi X 20 n. 28. Migne LXXVII 820 n. 29. Mon. Germ. Ej)p. I 406. — liegg. J. 1040. 

JE. 1408. 

Conf. Moo. s. Apollinaris in Classe n. 2. 

43 (596 april.) 

Gregorius I Castorio notario: mandat, ut quantas antiquiores et graviores 
personas invenerit, requirat et Ravennatis eccl. archidiaconum, eosque ante 
corpus 8. ApoUinaris venire et tacto eius sepulcro iurare faciat, quae con- 
suetudo ante lohannis ep. tempora fuerit in usu pallii, ut neque quod usus 
fuerit antiquior, eidem ecclesiae denegetur, neque quod novo ausu appetitum 
est, concedatur; mandat, ut spatham revocet (n. 41); transmittit indiculum 
iuramenti. 

V. Apocrisiarii S. B. E. n. 3. 

*U (596) 

Gregorius 1 scribit Mariniano ep. in epistola sua, quae in causis terrenis 
consiliarius dictare potuerit. 

Laud. in n. 45. — Beg. JE. — . 

45 (596 april.) 
Gregorius I Secundo servo Dei etc: scribit de pace cum Agilulfo rego 
ineunda; mandat, utMarinianum ep. verbis excitet, ut largam manum habeat, 
necessitatem patientibus concurrat, alienam inopiara suam credat. — Postquam 
revertens. 

Reg. Gregorii I lih. VI ep. 63. — Edd. S. Gregorii M. Opp. cd. Maur. lib. V n. 30. 
Mansi X 21 n. 29. Troya Cod. dipl. Longoh. I 379 n. 150. Bli/pie LXXVII 821 n. 30. 
Mon. Geim. Epp. I 439. — Eegg. J. 1041. JE. 1413. 

Excerptum legitur in Gratiani Decr. I D. 86 c. 6. — Pe Secundo, quem Muralt 
Essai de chronogr. byzantine p. 256 exarclium fuisse haud nierito conteudit, cf. Hart- 
mann Untersuchungen p. 112. 

46 (597 aug.) 
Gregorius I Mariniano ep. Ravennati: mandat, ut deprecationi Corneliensis 
eccl. filiorum consentiat et in loco lapsi episcopi debeat alium ordinare. 

V. Imola, Episc. n. 1. 

47 (597 aug.) 
Gregorius I Mariniano ep. Ravennae: hortatur eum. sicut antea (lohanni) 
decessori eius eique scripserat (n. 30. 42)., ut monasteria in Ravennatibus 
partibus constituta a gravamine clericorum suoruni relevet, quatenus nullam 
deinceps in eis clerici vel hi, qui in sacro sunt ordine constituti, ob aliud 
habeant, niai orandi tantummodo causa, accedendi licentiam aut si ad per- 
agenda sacra missarum fuerint invitati mysteria. — Dudum ad nos. 



Archiepiscopatus Ravennas. 29 

Reg. Grcyorii I Uh. VII ep. 40. — Edd. S. Gregwii M. Opp. ed. Maur. lib. VII n. 43. 
Mansi X 81 n. 40. Miyne LXX VII 902 n. 43. Mon. Germ. Epp. I 488. — Regg. J. 1121. 
JE. 1486. 

Excerpta leguntur in Gratiani Decr. C. XVI qu. 1 c. 37 et C. XVIII qu. 2 c. 27 

aliisque coUectionibus. 

48 (597 nov.) 
Gregorius I Mariniano Kavennati aliisque epp.: transmittit legem ab impera- 
tore datam, ne hi, qui militiae vel rationibus sunt publicis obligati, dum 
causarura suarum periculum fugiunt, ad ecclesiasticum habitum veniant vel 
in monasteriis convertantur; exhortans, quod hi, qui saeculi actionibus impli- 
cati sunt, in clero ecclesiae suscipiendi non sint. — Legem quam. 

Beg. Grc/jorii 1 lib. VIII ep. 10. — Edd. S. Grcgorii M. OpTp. ed. Maur. lib. VIII n. 5. 
Mansi X 92 n. 11. Migne LXXVII 909 n. 5. Galante Fontes iuris can. p. 342. Man. 
Germ. Epp. II 12. — Regg. J. 1131. JE. 1497. 

Legitur quoque in Gratiani Decr. I D. 53 c. 1 et in aliis collectionibus. 

49 (598 april.J 
Gregorius I Mariniano ep. Ravennae: scribit de privilegiis et iuribus mon. 
b. lohannis et Stephani in Ciassitana civ. constituti servandis. 

V. Mon. ss. lohannis et Stephani in Classe n. 3. 

50 (598 april.) 

Gregorius I Mariniano ep. Ravennae: commendat Claudium abbatem (mon. 
88. lohannis et Stephani in Classe) , latorem praesentium , apud se hactenus 
retentum, nunc ad suum monasterium redeuntem; hortatur eum, ut paternam 
illi monasteriisque ipsius caritatem impendat, benignitatis suae eum con- 
solatione refoveat, in eius se tuitionem instanter accommodet. — Quod com- 
munem. 

Rcg. Gregorii I lih. VIII ep. 18. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. lih. VIII n. 16. 
Mansi X 98 n. 19. Migne LXXVII 920 n. 16. Rossi in Aiti e Mem. delle Marche II 40. 
Mon. Germ. Epp. II 20. — Regg. J. 1139. JE. 1505. 

Conf. Mon. ss. lohannis et Stephani in Classe n. 4. 

51 (598 april.) 

Gregorius I Mariniano ep. Ravennae: hortatur eum, ut lohannis, praesentium 
portitoris, uxori, molestias Georgii cuiusdam refugienti et diu in saeptis 
venerabilibus residenti, servata aequitate tuitionem impendat; si de statu eius 
quaestio perseveret, sine oppressione aliqua legali modo ad iudicium veniatur. 
— lohannes praesentium. 

Reg. Gregorii I lib. VIII ep. 20. — Edd. S. Gregm-ii M. Opp. ed. Maur. lib. VIII n. 20. 
Mansi X 99 n. 21. Migne LXXVII 922 n. 20. Mon. Germ. Epp. 11 21. — Regg. J. 1141. 
JE. 1508. 

62 (599 feb.—april.) 

Gregorius I Mariniano ep. Ravennae: mandat, ut studiose concurrat, ne 
(Dominica) coniux lohannis praefecti Urbis ad Romam veniendum impedi- 
mentum sustineat. — Gloriosissimus filius. 

Reg. Gregorii I lih. IX ep. 117. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. lib. X n. 7. 
Mansi X 215 n. 8. Migne L XXVII 1071 n. 7. Mon. Germ. Epp. II 121. — Regg. J. 1290 
ad m. oct. JE. 1643. 

Conf. Gregorii I rescriptum de eadem re ad Theodorum curatorem (v. Aemi- 

lia n. 17). 



30 Ravenna. 

oS (599 april.) 

Gregorius I Mariniano ep. Ravennae: latores praesentium. a Maurentio (ma- 
gistro militum) missos, commendans, hortatur eum, ut, quia eos pro per- 
cipiendo precario suo illic transmisit. ipsius ope in omnibus fulciatur; mandat, 
ut Menara notarium deputet. — Postquam gloriosissimo. 

Reg. Giegorii I lib. IX ep. 131. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. lih. XII n. o. 
Mansi X 312 n. ;,. Migne LXXVII 1222 n. 5. Mon. Germ. Epp. II l3o. — Begg. J. 1435 
ad a. 601 sept. JE. 1658. 

De eadem re Gregorius I scripsit ad Theodorum curatorem (v. Aemilia n. 18). 

54 (599 mai.) 
Gregorius I Mariniano ep. Ravennae: (Castorio) ep. Ariminensis eccl., qui 
capitis detinebatur molestia et datis indutiis in quadriennio est exspectatus, ut 
ad suam revertatur ecclesiam, supplicatione petente, ut ecclesiae suae ordinare 
episcopum debeat, hortatur, ut eum, quem uno consensu omnes Ariminenses 
elegerint, ad se faciat evocari; quem cauta examinatione discutiat et Romam 
cum decreti pagina destinet, quatenus a sese consecretur antistes. — Qualiter 
ordinati. 

Reg. Gregorii I Uh. IX ep. 138. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Matir. lib. VII n. 19. 
Mansi X 140 n. 50. Tonini Storia di Eimini II 461 n. 28. Mignc LXXVII 873 n. 19. 
Mon. Geiin. Epp. II 136. — Begg. J. 1097 ad a. 597. JE. 1663. 

Conf. Rimini, Episc. n. 12. 13 (vol. IV p. 161). — Legitur quoque in Gratiani 

Decr. C. VII qu. 1 c. 13 aliisque coUectionibus. 

55 (599 mai.) 

Gregorius I Mariniano ep. Ravennae: mandat, ut latores praesentium de 
Histriae partibus ad se venientes et unitati se ecclesiae subdi cupientes 
gratanter excipiat eisque opem libenter impendat et apud (Callinicum 
exarchum) studiosius peragat, ut suis illos iussionibus securos in omnibus 
reddat. — Latores praesentium. 

Reg. Gregorii I lih. IX ep. 148. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. 3Iaur. lib. IX n. 96. 
Mansi X 174 n. 99. Troya Cod. dipl Longob. 1 442 n. 204. Migne LXXVII 1021 n. 96. 
Mon. Gemi. Epp. II 149. — Begg. J. 1254 ad m. itil. JE. 1674. 

De eadem re Gregorius 1 scripsit ad Callinicum exarchum (v. Aemilia n. 19). 

56 (599 mai.) 
Gregorius I Mariniano ep. Ravennae: ordinat, ut lohannem de Pannoniis 
in castello q. d. Novas episcopum constitutum et expulsum, alio illic ordinato, 
qui in errore se schismatis detinere nolens, cum omni plebe sua a Callinico 
exarcho petiit, ut catholicae ecclesiae cum omnibus, qui cum ipso erant, 
uniri debuisset, a schismaticis vero persuasus post semetipsum rediit, reverti 
ad ecclesiae catholicae unitatem et ad propriam plebem admoneat; si redire 
contempserit, illic episcopum ordinet, insulamque Capritanam in sua dioecesi 
habeat, quousque ad fidem catholicam Histrici episcopi revertantur; exarchum 
vero petere studeat, ut haec ipsa imperatoribus innotescat; causam Maximi 
(Salonitanae eccl.) ep., pro quo Callinici exarchi scripta suscepit, ei com- 
mittit. — Latores ad nos. 

Rey. Gregorii I lib. IX ep. 155. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. lib. IX n. 10. 
Mansi X 118 n. 10. Troya Cod. dipl. Longoh. I 406 n. 172. Migne LXXVII 950 n. 10. 
Mon. Germ. Epp. II 155. — Regg. J. 1166 ad a. 598 oct. JE. 1681. 



Archiepiscopatus Raveunas. 31 

De Maximo Salouitano ep. Gregorius I scripsit ad Constantium Mediolanen. 
ep. J. 1168. JE. 1675, item ad habitatores insulae Capreae J. 1167. JE. 1678, et ad 
Callinicum exarchum J. 1165. JE. 1680 (v. Aemilia n. 21). 

57 (599 iun.) 
Oregorius I Castorio notario Ravennae : mandat, ut diligenter invigilet et 
cum omni sollicitudine requirat, quot laetaniao sollemnos in eccl. Ravennate 
ab antiquitate fuerint, in quibus Ravennas ep. pallio utebatur. 

V. Apocrisiarii S. R E. n. 9. 

58 (599 iul.) 
Oregorius I Mariniano ep. Ravennae: scribit de Maximo (Salonitano ep.). 
<^ui coram eo et Castorio chartulario de simoniaca haeresi praestito se sacra- 
mento purgaverit; committit eius iudicio causam de eo, quod excommunicatus 
missas agere praesumpsit, qua debeat poenitentia talis culpa purgari ; nuntiat, 
se Castorium portitorem in praesenti, quid cura ipso sit agendum, instruxisse. 
— Quae de causa. 

Beg. Gregorii 1 lib. JX ep. 177. — Edd. S. Giegaiii M. Opp. ed. Maur. lib. IX n. 7i). 
Mansi X 165 n. 80. Migne LXXVII 1012 n. 79. Mon. Genn. Ejip. II 172. — Eegg. 
J. 1235. JE. 1704. 

Excerptum legitur in Gratiani Decr. C. II qu. 5 c. 9. — De eadem re Gre- 
gorius I scripsit ad Castorium notarium (v. Ravenna, Apociusiarii S. R. E. n. 11). 

59 (599 iul.) 
Gregorius I Mariniano ep. Ravennam: respondet, se Florentinum diac, quem 
pro utilitatibus eccl. Ravennatis ad urbem regiam transmittere velit, Anatolio 
diac. (et apocrisiario) scriptis suis (JE. 1716) se commendasse; de persona, 
ab eo in sacro ordine promovendo, quod ei visum fuerit, faciat. — Frater- 
nitatis vestrae. 

Reg. Gregm-ii I lib. IX ep. 188. — Edd. S. Gregoiii M. Opp. ed. Manr. lih. XI n. 6. 
Mansi X 252 n. 2. Migne L XXVII 112S n. 6. Mon. Genn. Epp. II 179. — Eegg. J. 1354 
ud a. 600 oct. JE. 1715. 

Omittimus Gregorii I epistolam ad Marinianum ep. (Turritanum), quae legitur 

in Reg. Gregorii I lib. X ep. 3 J. 1291. JE. 1770, ab editoribus perperam Mariniano 

ep. Ravennati adscriptam. 

€0 (601 feb.) 

Gregoriusl Mariniano ep. Ravennati: adhortatui- eum, de vomitu sanguinis 
aegrotantem, ut, ordinata illic ecclesia, ad se ante aestivum tempus debeat 
venire; praecipit, ut ieiunare minime praesumat, a vigiliis se temperet, preces 
vel expositiones evangelii per alium dicantur. — Venientes quidam. 

Eeg. Grefforii I lib. XI ep. 21. — Edd. S. Gregoi-ii M. Opp. ed. Maur. lib. XI n. 33. 
Mansi X 267 n. 28. Troya Cod. dipl. Longob. I 502 n. 239 Exc. Migne LXXVII 1145 
n. 33. Mon. Germ. Epp. II 281. — Regg. J. 1384. JE. 1810. 

Praetermittimus Gregorii I epistolam ad Marinianum ep. Arabiae missam 
(Reg. Gregorii I lib. XI ep. 20 J. 1383. JE. 1809), ab aliis Mariniano ep. Ravennati 
adscriptam. 



p,2 Ravenna. 

61 (601-02) 

Gregorius I Mariniano ep.: transmittit homilias in b. Ezechielem prophetam, 
post annos 8 notariorum schedis requisitis, emendatas. — Homilias quae. 

Epistola haec praecedit libro 1 Greyorii 1 Homiliarum in Ezechielem prophetam. — 
Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. I 1173 = Migne LXXVI 785. Mon. Germ. Epp. II 
862. — Reg. JE. 1401 ad a. 595—96. 

■\62 Boma (595—602) mart. 24 

Gregorius I Mariniano Ravennati archiep. etc: Mauritii (imp.) et filiorum 
eius iussionibus annuens, confirmat omnia praecepta, ab imperatoribus Valen- 
tiniano, Theodosio, Arcadio et Honorio nec non lustiniano, Tiberio et Mauritio 
Ravennati eccl. facta et omnia per eadem praecepta eidem ecclesiae attri- 
buta et omnia privilegia a praedecessoribus suis Innocentio (n. f l^, Leone 
(n. ^6). Gelasio (n. flljj Agapito (n. ■\14) et Pelagio (n. ^21) eidem 
ecclesiae data, maxime quod in privilegio Leonis I reperit; confirmat epi- 
scopatum totius Aemiliae provinciae, id est Sasenatis, Caesenatis, Foripopuli, 
Forilivii, Faventiae, Fori Cornelii, Bononiae, Mutinae. Regii, Parmae, Pla- 
centiae, Brixilli, Vicohabcntiae, Hadriensis, Comaclensis, Ficoclensis; confert 
honorem pallii seu omnem pontificalem decoris usum, sicut in epistola ei 
transmissa confirmavit (n. 38); sancit secundum consuetudines Longobardorum 
regum et aliorum Romanorum imperatorum, ut decesso quoquam episcopo 
totius Aemiliae nemo praedationem ibi faciat; praecipit, ut nulli suorum 
successorum hceat ad episcopatum pro descriptione facienda sive electione 
legatum transmittere. — Cum omnis ecclesia. Dat. 9 kal. april., Romae, p. 
m. lohannis levitae et S. R. E. bibliothecarii. 

B s. XV. G f. 22. C» f. 20. C\ [E Exc. G XVIII f 40; XXXVI f 93. G' f. 25. 
S /; 16. TJ. — Edd. Rubeus ^ p. 164 Exc; ^ p. 189 ex B = Ughelli » II 338; * II 339 = 
Gi-egorii M. Opp. ed. Gallicciolli IX 71 n. 9, = Bull. Rotn. ed. Coequelines I 97 n. 7 — Bull. 
Rom. ed. Taur. 1 161 n. 7, = Cappelletti II 54. Summ. a. 1725 n. 2. PrimJegia aliquorum ss. 
pontificum n. l. Amadesi De iurisdictione Rav. archiepp. diss. p. 45 n. 1. Balan Mon. s. XVI 
p. 472 ex C\ — Regg. Antonelli Ragioni VII 226 ex C. J. CCXXXV. JE. il883a ad 
a. 595—603. 

Spurium; cf. Baronius Ann. eccl. ad a. 595 c. 78; Muratori Annali d'Italia 
ad a. 595; Amadesi Difesa del diploma di S. Gregorio Magno a Mariniano arcives- 
covo di Ravenna in: Calogera Raccolta XLVI (In Venezia 1751). 

63 (603 ian.) 
Gregorius I lohanni subdiac. Ravennae: mandat, ut Marinianum ep. ad- 
hortetur, quatenus cum lohanne ep. de causis ecclesiae suae in capitulari 
subter adnexo intimatis inter se tranquillitate decidant; addit de oratorio ab 
Exsupcrantio cp. ausu temcrario in dioecesi ipsius constructo. 

V. Apocrisiarii S. R. E. n. 15. 

64 (603 mart.) 

Gregorius I Mariniano ep. Ravennati: hortatur eum, eruptionem sanguinis 
patientem, ut ieiunandi sibi laborcm minimc imponat. — Multa nos. 

Reg. Gregorii I lib. XIII ep. 30. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. lib. XI n. 40. 
Mansi X 361 n. 34. Migne LXXVII 1151 n. 40. Mon. Germ. Epp. II 394. — Regg. 
J. 1512. JE. 1895. 



Archiepiscopatus Ravennas. 33 

^5 (603 oct.) 

Gregorius I Mariniano ep. Ravennae: mandat, ut causam Fortunati, latoris 
praesentium, asserentis in mon. ss. Laurentii atque Zenonis in Caescnate 
castro a Natale qd. ep. officium sibi abbatis esse commissum, nunc se a 
successore eius Concordio remotum atque alium in loco suo esse ordinatum, 
terminet. 

V. Cesena, Mon. ss. Laurentii et Zenonis n. 1. — Notamus denique Gregorii I 

epistolam spuriam JE. tl938 Venerio Caralitano ep. missam, ab aliis perperam 

lohanni Ravenuati ep. attributam (cf. supra p. 26 n. 32). 

*^^ (649) 

Martinus I admonet Maurum ep. praeceptionibus, ut ad synodum Romam 
veniat. 

Lmdd. in Mauri ep. epistola ail MaHinum papam (in actis concilii Lateranensis a. 649 
ap. Mansi X 883 = Migne LXXXVII 103). — Regy. J. 1593. JE. 2057. 

Sed Maurus ep., iurisdictioni apost. sedis se subducere volens. Romam venire 
renuit, immo a. 666 a Constante II imp, notissimum illud autocephaliae privilegium 
impetravit (edd. Bacchini II 285 = Mon. Germ. Scr. rer. Langob. p. 350 not. 8) ; cf. 
Duchesne Lib. pontif. I 349 not. 
*67 (666?) 

[Vitalianus] concedit Mauro archiop. chyrographum, s^cramento confirmatum 
et suis manibus roboratum, ut neque ipse neque sui posteri eum eiusque 
successores inquietent. 

Agnelli Lib. pontif. c. 112. — Reg. JE. — . 
*68 ' (666—71) 

[Vitalianus] mittit ad Maurum archiep. legationem, ut Romam pergat. 

Agnelli Lib. pontif. c. 112. — Reg. JE. 2096. 
*69 {666—71) 

[Vitalianus] praecipit Mauro archiep. epistola obligationis, anatheraatis 
vinculis innodata, ipse manu propria subscribens, ut, si non ad apost. sedem 
veniat, non habeat licentiam missas canere, nec ullus homo ad eius com- 
municationem accedat. 

Agnelli Lib. pontif. c. 112. — Reg. JE. 2097. 

Maurus e contra ad instar Romanae epistolae iisdem verbis papae respondit. 
Unde Ravennas Romani pontificis iurisdictionem minime recognovit. 
*70 (680) 

Agatho scribit Theodoro archiep., ut pro sancta et intemerata fide Romam 
properet. 

Agnelli Lib. pontif. c. 124. — Regg. J. 1623. JE. 2107. 

Teste Agnello, Theodorus archiep. clericorum Ravennantium rebellione victus, 
occulte Romam ad Agathonem papam misit et primus post Maurum archiep. 
auctoritatem Romanae ecclesiae denuo recognovit. Nam praedecessor eius Reparatus 
„non sub Romana se subiugavit sede" (c. 116). E contra Liber pontif. Rom. pontif. 
(ed. Duchesne I 848) narrat, iam Donum papam (a. 676— 78) ecclesiam Ravennatem, 
quae se ab ecclesia Romana segregaverat causa autocephaliae, denuo pristinae sedis 
apostolicae ditioni subiugasse, Reparato praesule. In Vita Agathonis (1. c. I 350) 
legimus, Reparato mortuo, Theodorum archiep. semetipsum sedi apostolicae post 
multorum annorum curriculum se praesentasse. Revera Theodorus Romam venit, 
concilii a. 680 particeps. Unus ex eius presbyteris nomine Theodorus una cum papae 
legatis tunc Constantinopolim missus est (1. c. I 350). De re cf. Luther p. 43 sq. 
Eehr, Italia pontificia V. " 



34 



Ravenna. 



*7i (083—83) 

Leo II constitiiit, qualem electum ex Ravenna sacerdotes Romam deporta- 
verint. eum ipse consecret, neque amplius in tempore consecrationis Romae 
maneat nisi 8 diebus; ultra illuc non veniat, nisi die natalis Apostolorum 
(iun. 29) legatum ex sacerdotibus mittat; qui ordinatus fuerit archiepiscopus, 
nullam consuetudinem pro usu pallii aut diversis officiis ecclesiae persolvere 
debeat, nec Mauri qd. episcopi anniversitas aut agenda celebretur. Con- 
firmatum est per manum Leonis pp. cum presbyteris. 

Agmlli Lib. pontif. c. 124. Viia Leonis II (Lih. pontificalis Rom. pontif. ed. Duchestic 
I 360). — Bepfj. J. 1635. JE. -2123. 

Leonis II coustitutum olim in ecclesiae Romanae scrinio adservabatur. Raven- 
nates insuper typum autocephaliae (i. e. Constantis II imp. privilegium; cf. supra 
' n. 66) apostolicae sedi restituerunt. — Notanius praeterea, Leonis II constitutum 
de Mauri anniversario minime peragendo a Hubeo * p. 207 et Ughello '-II 341 
perperam Adeodato papae adscriptum e.s.se. — Theodoro archiep. mortuo, eius 
successor Damianus a. 692 feb. 25 a Sergio I Komae consecratur (cf. Lib. pontif. 
Rom. pontif. ed. Uuche.sne I 376 et Agnelli Lib. pontif. c. 125). 

72 (686?) 

Archiepiscopo Raveniiae archipresbyter, archidiaconus et primicerius nota- 
riorum, servantes locum s. sedis apost. : eum de electione novi pontificis 
certiorem faciunt, petentes, ut una cum legatis Romanis apud exarchum 
impigrius interveniat, ut optatae ordinationis acceleretur negotium. — Inter 
cetera. 

Formula epistolae legitur in Diurno Romanomm pontificum c. 61 (ed. Sickel p. 55). — 
Beg. JE. — . 

Ad Conouem papam epistola haec referenda esse videtur. de cuius electione 

Liber poutif. Rom. pontif. (ed. Duchesne I 368) similibus verbis loquitur; cf. supra 

p. 8 n. 29. 

*73 (708) 

Constantinus ordinat Felicem archiep., qui tamen secundum priorum suorura 
solitas in scrinio noluit facere cautiones. Cuius cautionem ipse pontifex in 
sacratissima confessione b. Petri apost. ponit. 

Vita Constantini (Lib. pontif. ed. Duchesne I 389). — Begg. J. p. 173. JE. I p. 247. 
De re cf. Duchesne 1. c. I 393 not. 2. — Postea Felix, ex exilio redux, solita, 

quae ab universis in scrinio episcopis fiunt, indicula et fidei expositiones fecit . . 

sicque reconciliationis promeruit absolutionem (1. c. I 391). 

*74 (731) 

Gregorius III invitat lohannem archiep. ad synodum. 

Chron. patr. Graden. c. 12 (ed. Mon. Germ. Scr. rer. Langob. p. 396) et lohannis diac. 
Chron. Gradense (ed. Mon. Germ. Scr. VII 46). — Regg. J. 1721. JE. 2233. 

Conf. quoque Gregorii III litteras ad Antoniuum Gradensem patriarcham de 

eadem re missas J. 1720. JE. 2232. — Acta concilii perierunt (cf. Lib. pontif. ed. 

Duchesne I 416. 421 not. 6). 

*75 (cr. 757) 

[Stephanus II], congregatis episcopis, Sergium archiep. contra canones 
cathedram invasisse obiurgat eumque de gradu pontificali proicere studet. 
Agnelli Lib. pontif. c. 157. — Reg. JE. I p. 276. 



I 



Archiepiscopatus Ravennas. 35 

Sergius archiep. Romae consecratus fuit (cf. Agnellus c. 154). Quae vero 
Agnellus de Paulo I pp. narrat, ea ad eius praedecessorem Stephanum II referenda 
certe sunt. — Praeterea Pflugk-Harttung Iter p.803 n. 1106 Stephani II privilegiuni 
ex archivo Ravennate (F 2071) laudat, sed est quaedani charta privata. 

76 (768) 

Paulus I Pipino regi Francorum et patricio Romanorum: inter cetera 

asserit, se Sergium archiep. iuxta id, quod ille innotuit, indesinenter immi- 

nere, ut eius restituatur ecclesiae. — Lator praesentium. 

Cod, Carol. ep. 27. — Edd. Muratori Scr. III'' 149. Cenni Mon. dom. pontif. I loj 
n. 13. Mansi XII 639 n. 6. Troya Cod. dipl. Longob. IV 647 n. 713. Migne LXXXIX 
1183 n. 6 et XCVIII 149 n. 13. Jaffe Bibl. rer. Germ. IV 72 n. 14. Mon. Germ. Epp. 111 
511 n. 14. — Begg. J. 1786 ad a. 757. JE. 2338. 

77 759 feb. 5 
Paulus I statuit monasterium b. Ylari, a Stephano II b. m. Anscauso ep. 
Populiensi diebus vitae suae concessum atque a sese confirmatum, sub iuris- 
dictione Ravennatis eccl. perpetuis temporibus permanendum. — Integritatem 
pio studio. Dat. non. feb., imp. d. pp. aug. Constantino a Deo coronato magno 
imp. a. 40 et pc. eius a. 20, sed et Leone maiore imp. eius filio a. 7, ind. 12. 

B s. XI. fB^ s. XI Exc.J. — Edd. Rvheus " p. 225 Exc. = Baronius Ann. eccl. ad 
a. 759 c. 1, = Vecchiazzani Hist. di FoiiimpopoK p. 80, = Bull. Rom. ed. Cocquelines 1 153 
n. 1 = Bull. Rom. ed. Taur. I 247 n. 1, = Mansi XII 644 n. 11 = Migne LXXXIX 1189 
n. 11. Mittarelli Ann. Camald. II App. c. 1 n. 1 ex B = Fantuzzi Mon. V 214 n. 11, = 
Troya Cod. dipl. Longob. V 50 n. 732, = Vesi Doe. I 15. — Regg. J. 1793. JE. 2342. 

*78 (769) 

Stephanus III Michaelio (scriniario eccl. Rav.), brachio forti a Mauricio 

duce Ariminensi in episcopio Ravennatis eccl. introducto, una cum eodem 

Mauricio et iudicibus Ravennantium consecrationem a se postulanti, obtestationis 

ac praedicationis litteris atque missis praecipit, ut ab eodem iniusto proposito 

recedat. 

Vita Steplmni III (lAb. pontif. ed. Duchesne I 477). — Regg. J. 1824. 1825. JE. 

2378. 2379. 

Sergio archiep. Ravennate a. 769 aug. 25 mortuo, duo a Ravennatibus electi 

sunt, Michaelius scriniarius et Leo archidiaconus, qui, Michaelio in vinculis Romaui 

misso, a Stephano III consecratus est (1. c. I 478). — De re cf. quoque Cod. Carol. 

ep. 71 (Mon. Germ. Epp. III 621 n. 85). 

*79 (770—71) 

Stephanus III, dum (Hubaldus etc.) missi Caroli M. regis Francorum et 
patricii Romanorum Ravennae praeseutialiter adessent, missis directis tam 
Francorum missos quamque omnes Ravinianos admonet, ut insurgant super 
Michaelium et eum de episcopio proiciant. 

Vita Stephani III (Lib. pontif. ed. Duchesne 1 478). — Regg. J. p. 201. JE. 1 p. 287. 

*80 (772) 

Hadrianus I Leoni archiep. per lulianum tribunum clam nimisque secrete 
dirigit, ut, dum revertatur Paulus (Afiarta) superista a Desiderio rege (Lango- 
bardorum), eum sive Ravennae sive Arimini detineat. 

Vita Hadriani I (Lnb. pontif. ed. Duchesne I 489). — Regg. J. p. 203. JE. 1 p. 290. 

3* 



3g Ravenna. 

■*S1 (772) 

Hadrianus I Leoni aichiep.dirigit suggestionem (quam adscribi fecit Con- 
stantino et Leoni augustis, significans de Sergii secundicerii nece atque 
deprecans imperialem clementiam, ut pro emendatione tanti reatus Paulum 
superistam suscipi et in ipsis Graeciae partibus in exilio retineri praecipiant), 
ut ipsum Paulum Constantinopolim in exilio sive per Yenetias sive per aliunde 
(lirigat cum praefata apost. suggestione. 

Vita Eadriani I (Lib. pontif. ed. Duchesne 1 490). — Regg. J. p. 204. JE. I p. 290. 
Notamus quoque legationem Ravennam missam de Christophori et Sergii 

morte, „ut eidem Paulo omnia per ordinem redigerentur" (1. c. I 490). 

■■'82 (772) 

Hadrianus I Gregorio sacellario, ad Desiderium regem Langobardonim 
misso pro restituendis civitatibus, praecipit, ut constanter ac firmiter prae- 
textet Leonem archiep. et cunctos iudices Ravinianos, quatenus salvum atquc 
incolumem conservare studeant Paulum superistam, et a Ticino reversus eum 
secum Romam deducat. 

Vita Hadriani I (Lib. pontif. ed. Dnchesne 1 491). — Begg. J. p. 204. JE. I p. 290. 

*83 (772) 

Hadrianus I Leoni archiep. deprecanti, sibi dirigi litteras consolationis, 
quasi nuUa ei reputaretur culpa de Pauli ( Afiartae) morte, dirigit in responsis : 
quod ipse videat, quid in Paulo operatus sit, nam certe se animam illiu& 
cupientem salvare, poenitentiae eum submitti decrevisse. 

Vita Eadriani 1 (Lib. pontif ed. Duchesne I 491). — Begg. J. 1839. JE. 2399. 

84 (774 ex.) 

Hadrianus I Carolo regi Francorum et Langobardorum atque patricio Roma- 
norum: nuntiat, Leonem archiep.RavennantiumAemiliae civitates, scil.Faventias, 
Forumpopuli, Forolivi, Cesinas, Bobio, Comiaclum, ducatum Ferrariae seu 
Imulas atque Bononias occupasse et universam Pentapolim, ibidemque actores 
constituisse et cunctas actiones in civ. Ravennae ipsum ordinasse. — Pervenit 
ad nos. 

Cod. Caroh ep. 54. — Edd. Mnratori Scr. III'' 205. Cenni Mon. dotn. pontif. I 320 
n. 51 = Fantuzzi Mon. V 226 n. 17. 3Iansi XII 821 n. 2. Savioli Ann. Bolognesi J* 18 
n. 8. Vesi Doc. 1 .59. Migne XCVIII 283 n. 52. Jaffe Bibl. rer. Germ. IV 170 n. 51. Mon. 
Genn. Epp. Ill 567 n. 49. — Regg. J. 1844. JE. 2408. 

*85 (774—75) 

Hadrianus I mandat Leoni archiep., ut apostolicis obtemperet mandatis de 
accipiendis actionum praeceptis. 
Laud. in n. 86. — Reg. JE. — . 

86 (775 oct. 27) 

Hadrianus I Carolo regi Francorum et Langobardorum atque patricio 
Romanorum: scribit de Leonis archiep. fraudulenta fide. — Dum tanta amoris. 
Cod. Carol. ep. .'i2. — Edd. Muratori Scr. III'' 202. Cenni Mon. dom. pontif. I 327 
». 53. Mansi XII 767. Sarioli Ann. Bolognesi I>> 16 n. 7. Migne XCVIII 288 n. 54. 
Jaffe Bibl. rer. Germ. TV 182 n. 55. Mon. Germ. Epp. III 576 n. 54. — Begg. J. 1848. JE. 2415. 



Archiepiscopatus Ravennas. 37 

S7 (775 nov.) 

Hadrianus I Carolo regi Francorum et Langobardorum atque patricio 
Romanorum: (in embolio) scribit de protervia Leonis archiep. — Dum in 
tanta. 

Cod. Carol. ep. 51. — Edd. Muratoi-i Scr. III (> 199. Cenni Mon. dom. pontif. I 3-'ll 
n. 54 = Fantuzzi Mon. V 229 n. 18. Mansi XII 765. Vesi Doc. 1 62. Migne XCVIII 2<)1 
n. 55. Jaffe Bibl. rer. Germ. IV 185 n. 56. Mon. Germ. Epp. III 578 n. 55. — Begg. J. 1849. 
JE. 2416. 

88 (788—89) 

Hadrianus I Carolo regi Francorum et Langobardorum ac patricio Roma- 
norum : respondet de electione episcoporum Ravennatis ecclesiae. — Directus 
a vestra. 

Cod. Carol. ep. 71. — Edd. Murato7-i Sa: IW' 227. Cenni Mon. dom. pontif. 1 498 
n. 93. Mansi XII 835 n. 10. Amadesi Chronot. II 205 n. 1. Migne XCVIII 416 n. 94. 
Jaffe Bihl. rer. Germ. IV 266 n. 88. Mon. Germ. Epp. III 621 n. 85. — Regg. J. 1895. 
JE. 2467. 

Epistolani hanc post obitum Gratiosi archiep. Rav. (a. 788 vel 789) scriptam 

esse manifestum est (cf. Holder-Egger in Mon. Germ. Scr. rer. Langob. p. 386 not. 2). 

*89 (787—91) 

Hadrianus I praecipit Ravennati archiep., ut ex quolibet territorio Raven- 
natis ecclesiae Veneticos, praesidia atque possessiones habentes, omnino exinde 
expellat. 

Laud. in Hadriani I epistola ad Carolum M. regem missa J. 1881. JE. 2480 (n. 91). 
— Reg. JE. — . 

Conf. Aemilia n. 33. 

*50 (787—91) 

Hadrianus I adhortatur Garamannum ducem, ut possessiones occupatas 

prorsus reddat, quia et iuris ecclesiae Ravennantium seu et aliorum piorum 

locorum esse videntur et in apost. sedis territoriis sitae exsistunt. 

Laud. in n. 91. — Reg. JE. — . 

91 (787—91) 

Hadrianus I Carolo regi Francorum et Langobardorum atque patricio 
Romanorum: inter alia petit, ut per regalem praeceptionem Garamannum 
ducem, piorum locorum eccl. Ravennatis invasorem, exinde expellere dignetur 
(cf. nr. 90). — Ad aures. 

Cod. Carol. ep. 84. — Edd. Muratori Scr. III ^ 246. Cenni Mon. dom. pontif. I 459 
n. 83. Mansi XII 799. Migne XCVIII 386 n. 84. Jaffe Bibl. re): Germ. IV 276 n. 94. 
Mm. Germ. Epp. III 622 n. 86. — Regg. J. 1881 ad a. 785. JE. 2480. 

*92 (780-95) 

Hadrianus I confirmat privilegia Leonis qd. imp., facta ab Epiphanio qd. 
religioso notario et scriniario et apocrisiario s. Rav. eccl., qui directus fuit a 
b. m. Damiano archiep. 

Laud. in n. 94. 187. — Beg. JE. 2490. 

De Damiano archiep. (a. 692—708) cf. supra n. 71 not. 



38 



Ravenna. 



*93 (795-816) 

Leo III concedit privilegium, (et concedit massam Firminianam cum plebe 
et ecclesiis atque cum omni divino et humano iure), 
Laud. in n. 94. 213. — Reg. JE. — . 

Leonis pp. privilegium laudatur in Paschalis I buUa (n. 94). In eodem Leonis 
privilegio de massa Firminiana quoque agi, ex Eugenii III sententia a. 1152 iun. 2 
colligitur (n. 213), ubi Caroli imp. privilegii insuper mentio fit. Haec Leonis et Caroli 
privilegia a. 1152 Griffo ep. Ferrariensis ut spuria impugnavit „tum quia in serie 
privilegii et bulla Leoni pro Leonis scriptum erat, tum quia in ipsa buUa quae- 
dam tunsiones apparebant". Quum Leonis et Caroli privilegia perirent, de eorum 
authenticitate nullam possumus proferre sententiam. — Leonis III privilegium utrum 
"Valerio archiepiscopo (cr. 789—810) concessum fuerit au Martino, quem ipse Leo III 
Romae consecravit (cf. Agnelli Lib. pontif. c. 167), in medio relinquimus. De Leone III 
et Martino archiepiscopo cf. quae narrat Agnellus c. 169 et Leonis III epistolam ad 
Carolum M. imp. missam JE. 2516. 

94 819 iul. 11 

Paschalis I Petronacio archiep. etc. : ad exemplar privilegii Hadriani 
(n. 92) confirmat omnia privilegia tam pontificum, scil. Hadriani (n. 92) et 
Leonis (n. 93) seu praedecessorum illorum, quamque imperatorum, tam prisci 
lustiniani quamque ceterorum, vel dona regum aut christianorum hominum 
donationes; praecipit, ut nullus locus aut ius ecclesiae eius subtrahatur; statuit, 
ut mon. s. Stephani, quod reiacet iuxta palatium, et omnia oracula vel mona- 
steria sub parochia eius exsistentia sub ditione et potestate eius subiaceant; 
sub poena auri obrizi libr. 5 componenda. — Cum piae desideriis. Scr. a 
Timotheo not. et scrin. sedis apost., in m. iul. , ind. 12. Dat. 5 id. iul. p. 
m. Sergii bibl. s. sedis apost., imp. d. n. piiss. pp. aug. Hludowico a Deo coro- 
nato magno pacifico imp. a. 6 et pc. eius a. 6, sed et Hlothario novo imp. 
eius filio a. [3], ind. 12. 

A. [E' f. 32. G XLIX f. 643; LXIV f. 14; LXX f 1. f. 90. QJ. — Edd. 
Eubeus - p. 236 ex A = VghelU ^- ^ II 344 = Bull. Rom. ed. Cocquelines I 167 n. 2 = 
Bull. Rom. ed. Taur. I 267 n. 2, = 3Iansi Suppl. I 800 = Mansi XIV 375, = Fabri Mem. 
p. 452 Exc. , = Migne CII 1089 n. 4. Muratori Sa: II<^ 220 = Amadesi De iurisdictione 
Rav. archiepp. diss. p. 46 n. 2, = Migne CVI 831, = CappeUetti II 78. Marini Pap. dipl. 
p. 12 n. 11 ex A. Gloria Compendio delle lezioni di paleogr. p. 632. — Regg. Montfaucort 
Bihl. I 436. Nouveau traitc de dipl. V 180. J. 1939. JE. 2551. 

De hoc privilegio autographo in papyro conscripto cf. Bresslau in Mitth. des 
osterr. Instituts IX 7; H. Omont in Bibl. de 1' ecole des chartes LXV 577 n. 1; 
Melampo in Miscellanea di storia e cultura eccl. III 555 n. 1. Autographi specimen 
delineavit A. Saxius in cod. Ambros. B 50 inf. ; unde vulgarunt Muratori fScr. II* 
220; Nouveau traite V pl. 78; Gloria 1. c. t. 22 et v. Pflugk-Harttung Specimina t. 1. 
— Notamus denique Petronacium aixhiep. actis synodi Romanae a. 826 nov. 15 
subscripsisse. 

*95 (824-27) 

Eugenius II concedit privilegium. 

Laud. in n. 187. — Reg. JE. — . 
90 Rovigo 838 apnl. 22 

Placitum Theodori ep. et missi s. sedis apost. et Witgerii ep. [s. Taurin. eccl., 
missi] d. imp., in finibus civ. Gavelli in villa q. v. Rodigo, in causa s. eccl. 



Arcbiepiscopatus Raveunas. 39 

Ravennatis scu s. Apollinaris adversus Bruningum vassum d. imp. super fundis 

in terr. Adriensi. 

Edd. Fantuzzi Mon. 11 5 n. 2 ad mai. 8 (ex autogr.) = Vesi Doc. 1 86. — Begg. Fan- 
tuzzi De gente Honestia p. 3 n. 5. Huhner Gerichtsurkundeti, n. 724 ad a. 838 mai. 10. JE. — . 

Tunc sedit in cathedra Ravennatensi Georgius archiep., a Gregorio IV con- 
secratus (cf. Agnelli Lib. pontif. c. 171). 

*97 (846-47) 

[Sergius II] concedit Deusdedit archiep. mon. s. Hilarii in Gallicata. 

B^ s. XI Exc. (ubi tamen Stephano pp. adscribitur). — Eeg. Gott. Nachr. 1902 p. 81 
n. 1. JE. —. 

Sergii II privilegiuni laudatur etiam in n. 187. 

*9S (847—50) 

Leo IV concedit Deusdedit archiep. mon. s. Hilarii in Gallicata. 

B^ s. XI Exc. — Reg. Gott. Nachr. 1902 p. 81 n. 1. JE. — . 

99 850 aug. 31 (sept. 5) 
Leo IV concedit privilegium. — Scr. a Stephano scrin. sedis apost. , in 
m. sept., die 5, ind. 14. Dat. 2 kal. sept. p. m. Tiberii primicerii s. sedis 
apost., imp. d. n. piissimo pp. aug. Hlothario a Deo coronato magno imp. a. 33 
et pc. eius a. 33, sed et Hludowico novo imp. eius filio a. [l], ind. 13. 

A^ (fragmentum). [H f. 8. H^ f. 11. X f. Ij. — Edd. Gori in Donii Inscript. (1731) 
p. 467 n. 1 ex A^ = Fontanini Vindiciae p. 9, = Nouveau traite dc dipl. V 183. Marini 
Pap. dipl. p. 14 n. 12 ex A^ = Migne CXV 665 n. 6. Marucchi Mon. papyr. lat. hibl. Vat. 
(1895) p. 25 ex A\ — Begg. J. 1976. JE. 2606 ad m. sept. 

De autographi huius fragmento, quod ex dono Gualterii marchiouis Urbevetani 
ad Vaticanam bibliothecam pervenit, cf. Bresslau in Mitth. des osterr. Instituts IX 7; 
H. Omont in Bibl. de 1' ecole des chartes LXV 577 n. 2 et Melampo in Miscell. di 
storia e cultura eccL III 559 n. 2. Specimeu scripturae est in Marucchi Mon. pap. — 
Textus repetit Paschalis I privilegium (n.94), unde plane evincitur, privilegium 
pro ecclesia Ravennate datum esse. Laudatur quoque in n. 187. 

100 (853) 

Leo IV lohanni archiep. : reprehendit eum, quia multum contra iuramentum 

suum praesumpserit ; se numquam permissurum esse, suos ab eo opprimi 

homines atque subiectos; si huius monitionis dicta neglexerit, se praesen- 

tialiter suos vindicaturvim esse; inanem sancit promissionem Hilarii. — 

Videte quia. 

Coll. Britt. Leonis IV ep. 8. Ivonis Decr. X c. 85. — Edd. Mansi XIV 888 = Migne 
CXV669 n. 11. Mon. Germ. Epp. V 588 n. 8 — Regg. Eivald in N. Archiv V 379 n. 8. 
J. 1983 ad a. 852. JE. 2628. 

Conf. Leonis IV epistolam ad Georgium ducem (Ravenna, Civ. n. 21). 

*101 (860—61) 

Nicolaus I legatis suis et litteris saepius commonet lohannem archiep., 
petentibus multis Ravennatibus, qui ab eodem in rebus et iuris sui pro- 
prietatibus incommoda sustinebant, quatenus talibus cedat actibus. 

Vita Nicolai 1 (Lib. pontif. ed. Duchesne 11 155). — Regg. J. 2025 et JE. 2687 
ad a. 861. 



40 Ravenna. 

*102 (860—61) 

Nicolaus I vocat suis litfceris lohannem aichiep. ter ad synodum. 

Vita Nicolai 1 (Lih. pontif. ed. Duchesne II 15.5). — Eegg. J. 2028 et JE. 2689 ad 
a. 861—62. 

103 (861 in.) 

Nicolaus I in synodo privat lohannem archiep. communione, quia pro qui- 
busdam necessitatibus ad synodum convocatus (n. 102), et quia a Nandeciso 
Polensi ep., contra eum libello porrecto, pessimo haereseos errore irretitus, 
venire contempsit. 

Acta ftynodi edd. Muratori Scr. II^ 127 ex cocl Amhros. B 76 (G 58 sup.) ad a. 863 
— Lahhe-Cokti Conc. X 1409 = Man.^i XV 658 = Migne CXIX 794 n. 14, = DiicJiesne 
Lih. pontif. II 168 not. 21 recte ad a. 861. — Regg. Werminghoff in N. Archiv XXVI 630 
ad a. 862 mart. J. p. 239 et JE. I p. 344 ad a. 862 mart. 

Circa ordinem temporum constituendum ego cum Duchesne auctorem Vitae 

Nicolai I (Lib. pontif. II 155) sequor. — „Deinde Papiam pergeus, (lohannes arcbiep.) 

imperatoris auribus Lodowiei caesaris molestiam intulit solameuque mundanum 

quaesivit" (1. c). 
*104 (861) 

Nicolaus I mittit lohanni archiep., ut in kal. nov. (nov. 1) ad synodum, a 
qua fuerat excommunicatus ('w. 10,9^, occurrat plenamque satisfactionem ostendat 
nec non et tantis praevaricationibus finem imponat. 

Vita Nicolai I (Lih. pontif. ed. Duchesnc II 155). — Reg. JE. 2694 ad a. 862. 
„Ille autem noluit, sed retrorsum abiens recessit" (1. c). 
*10.D Ravemta (861) 

Nicolaus I, Aemiliensibus ac senatoribus urbis Ravennae rogantibus, Ra- 
vennam proficiscens, omnibus Ravennensibus, Aemiliensibus et Pentapolitanis 
res, quas lohanne archiep. et Gregorio fratre eius rapientibus amiserant, 
restituit et praeceptionis suae decreto confirmat. 

Vita Nicolai I (Lih. pontif. ed. Duchesne II 156). — Regg. J. 2033 et JE. 2696 ad a. 862. 
lohannes vero archiep. iterum Papiam ad imperatorem proficiscitur, sed ab 

imperatore repulsus, cum eius legatis Romam pervenit (1. c). 
*106 (861) 

Nicolaus I dirigit lohanni archiep., ut coram veniens de se plenissimam 
satisfactionem ostendat et quae praevaricatus fuerat, satius emendet. 
Vita Nicolai I (Lib. pontif. ed. Duchesne II 156). — Reg. JE. — . 

*107 Laterano (861) nov. 17 

Nicolaus I lohannem archiep., qui de crimine haereseos, quo expetebatm- 

(n. 103), se expurgat, communioni restituit et, ut sacrarum missarum sollemnia 

celebret, licentiam ei indulget. 

Vita Ntcolai I (Lih. pontif. ed. Duchesne II 157). — Regg. J. p. 240 et JE. I p. 345 

ad a. 862. 

In prima synodi die lohannes archiep. „repromissionis et iuramenti sui 

scripturas, quas tempore consecrationis suae inperfectis confusisque, ut in eis vide- 

batur, repleverat dictionibus, propria manu scribens, iuxta consuetudiuem ante- 

cessorum suorum composuit . . et in domo q. d. Leoniana . . super crucem lesu 

Christi atque sandalia eius et super sacrum IIII sanctorum evangeliorum codicein 

posuit" (1. c). Secunda die se de crimine haereseos expurgat. Sequenti die consti- 

tutum n. 108 promulgatur. 



Archiepiscopatus Ravennas. 41 

108 Laterano 801 nov. 18 
Nicolaus I in concilio statuit, 1) ut lohannes archiep. Rav., remota omni 
excusatione praeter gravem corporis molestiam, semel in duobus [singulis V\ 
annis ad sedem apost. occurrere studeat [c. 1 om. MuJ; 2) ut episcopos per 
Aemiliam non consecret, nisi post electionem [ducis add. V\ cleri et populi, 
per epistolam apost. sedis percepta licentia [haec om. MuJ; 3) eosdem, quo- 
tiens ad apost. sedem venire voluerint, nequaquam prohibeat; ut nullam 
dationem contra canonicam auctoritatem ab eis exigat; 4) ut eosdem illam 
malam consuetudinem q. d. tricesimalis nullo modo Ravennati exhibere aut 
exercere compellat ecclesiae etc. [c. 4 add.VJ; 5) ut nuraquam res cuiuscumque 
personae qualicumque ingenio vel chartula acquisitas et possessas aliquo modo 
occupet aut titulum superimponat, donec in praesentia apostolici vel missi 
eius aut vestararii Ravennae legali ordine illas in iudicio convincat [c. 5 om. 
MuJ; 6) ut homines liberos tam de Ravenna quam de civitatibus Pentapoleos 
et Aemiliae tam nobiles quam ignobiles nullo modo a publica districtione 
excusare aut vindicare pertemptet, similiter autem et colonos, qui ingenui 
sunt, nullatenus publica districtionc excusare aut vindicare praesumat [c. 6 
om. Mu ct VJ; 7) ut praedia, quae praeceptis diruptis a iure s. Petri ad ius 
s. ApoUinaris transtulerit et per emphyteusim vel libcllum ex singulis hominibus 
contulerit, diligenter exquirat et restituat et tale ultra facere numquam prae- 
sumat [c. 7 om. VJ. — Pontif. Nicolai ss. pont. et univ. pp. a. 4, imp. pp. aug. 
Lodovici a. 11, die 18 m. nov., ind. 10. Subscr. 94 episcopi etc. 

Cnpilula haec leguntur in codd. bibl. capit. Modoetien. [MJ et capit. Mutinen. [Mu] 
€t in Vita Nicolai I (Lib. pontif. ed. Dnchesne II 157) [VJ. — Edd. Bncchni 11 App. p. 80 
ex Mu = Ughellt - II 347, = Muratori Scr. 11°' 204, — Labbe-CoJeti Conc. X 189, = 
Speronius de Alvarotfis Adriensium epp. series p. 20, = Cappelletti II 84, = Migne C VI 787. 
Mansi XV 598 ex M. — Begg. Werminghoff in N. Archiv XXVI 629. MHhlbachcr Eeg. 
Kar. * n. ]222a. J. p. 238. 240 et JE. I p. 343. 345 ad a. 861 et 862 nov. 

In codd. Modoetien. et Mutinen. sequitur Nicolai I privilegium Aemiliae 
episcopis coneessum (v. Aemilia n. 36). — De tempore huius concilii cf. quae 
Duchesne Lib. pontif. II 168 not. 17 contra Jaffe et Ewald recte animadvertit. — 
A. 863 lohannes archiep. eiusque frater Gregorius denuo contra sedera Romanam, 
ut nanat auctor Vitae Nicolai I (1. c. II 160 sq.), multa nefanda operati sunt, sed 
litterae papae de re perierunt. 

109 (862-67) 
Nicolaus I lohanni archiep. Ravennae: scribit de causa Oleoberti ep. Gra- 
vellen. (ttw Gavellen. auf Comaclen.?) necis diligenter investiganda; electionem 
differri iubet, quae celebretur, sicut in synodo deliberata est (n. 108). — De 
Oleoberti episcopi. 

Ironis Decr. X c. W. — Ed. Migne CXIX 1134 n. 144. — Regg. J. 2170. JE. 2868. 
cf. Gavello, Episc. u. 1. 

110 (858-67) 

Nicolaus I lohanni archiep. Ravennae : scribit, catechismos baptizandorum a 

sacerdotibus uniuscuiusque ecclesiae fieri posse, sicut in Romana eccl. sollem- 

niter fieri comprobentur. — Catechismi baptizandorum. 

Ivonis Dccr. I c. 87. Ivonis Panorm. I c. 40. Gratiani Decr. III D. 4 c. 57 de cons. — Edd. 
Migne CXIX 1124 n. 123 et CLXXXVI1 1818. Friedberg 11382. — Eegg. J. 2149. JE. 2841. 



42 Ravenna. 

111 (858—67) 
Nicolaus I (lohanni) archiep. Ravennati: scribit, rationeni minime patere, 
quomodo in die paschae creditam sibi episcopus ecclesiam deserat, ut alii 
ecclesiae ministret. — Certe nos. 

Deusdedit Coll. can. lib. I c. 259 [209]. — Edd, Martiuucci p. 137. Wolf v. Glanvell 
p. 148. — Beg. JE. 2842. 

112 (858—67) 
Nicolaus I (lohanni) archiep. Ravennae: praecipit, ut praesentia missi vel 
vicarii eius in vero examine praesente viro examinatio de senatoris coniuge, 
quam adulteram esse dicit, fiat; si iusta eorum causa apparuerit, maneat; si 
aliter, secundum Dei voluntatem atque timorem eorum definiatur causa. — 
De senatoris coniuge. 

leonis Decr. VIII c. 221. — Ed. Migne CXIX 1125 n. 124. — Begg. J. 2150. JE. 2843. 

*113 (858—67) 

Nicolaus I concedit lohanni archiep. mon. s. Hilarii in Gallicata cum omni 
pertinentia sua et districtione. 

JB^ s. XI Exc. — Reg. Gott. Naclir. 1902 p. 81 n. 2. JE. —. 

114 (872-73) 
lohannes VIII lohanni archiep. Ravennae: scribit „mortuos suscitasse 
Christum legimus, in scelerum obstinationem labefactos absolvisse non legi- 
mus". — Mortuos suscitasse. 

Coll. Britt. loliannis VIII ep. 8. — Regg. Ewald in N. Archiv V 300 n. 8. JE. 2963. 

Omittimus privilegium Hadriani II, a Pflugk-Harttung Iter p. 803 n. 1007 
laudatum; cf. Ferrara, Massa Firminiana n. 1. — Praeterimus iusuper lohannis VIII 
rescriptum ad Pleronen. (?) ep. missum, ubi cuiusdam archiepiscopi (Kavennatis?) 
mentio fit JE. 2984. 

115 874 ian. 29 
lohannesVIII Hludowico imp. : inter cetera scribit, mon. s. Mariae in Comaclo 
q. d. Pomposia et mon. s. Salvatoris in Monte Feretri, aliudque mon. q. v. s. 
Probo (Presbytero), atque colonos in terr. Ferrariensi et Adriensi et Gallicata 
et Faventilla Ravennati archiep. se non abstulisse, sed ea monasteria ct 
loca iure proprio retinere; quae hactenus habuit, habeat ecclesia Ravennas 
absque praedictis locis, quousque in praesentia sua et ipsa loca, quae sua 
esse putet, Romanae potius ecclesiae lege et ratione pertinere omnimodis 
cognoscat. — Nam monasterium. Dat. 4 kal. feb. ind. 7. 

Deusdedit Coll. can. lib. III c. 143 [122]. — Edd. Baluze Misc. ' V 489; * / 402 ex 
cod. Colbert. = Federici Ber. Fompos. hist. 1399 n. 1, = Mansi XVII 244 = Migne CXXVI 
653 n. 3. Martinucci p. 297. Wolf v. Glanvell p. 330. — Begg. J. 2245. JE. 2989. 

116 (873-76) 
lohannes VIII Angelbergac imperatrici: inmtiat, factione Ravcnnatis archiep. 
Maurinum cum suis complicibus iam excommunicatis et anathematizatis Ra- 
vennam ingressum esse et fidelium suorum res rapuisse ac devastasse, adeo 
ut claves civitatis Ravennae a vestarario suo violenter subtraheret et pro 



l 



Archiepiscopatus Ravennas. 43 

libito 8U0 ipsi archiepiscopo, quod numquam factura fuisse recolitur, potestative 
concederet. — Ad hoc usque. 

Deusdedit Coll. can. lib. III c. 142 [121]; lib. IV c. 181 [103] . — JEdd. Baluze Misc. 

> V489; - I 402 ex cod. Colbert. — Mansi XVII 243 = Migne CXXVI 939 n. 335. Marti- 

nucci p. 296. 419. Wolf v. Glanvell p. 329. 487. — Ecgg. J. 2582 ad a. 873—82. JE. 3028. 

Jaffe-Ewald opinatur, de lohanne ep. (Havennate) lohannem VIII ad Angil- 

bergaui imperatricem rescriptum J. 2584. JE. 3023 misisse. 

117 (877 april) 
lohannesYIII lohanniRavennati, Ansperto Mediolanen. etWalperto Aquileien. 
archiepp.: nuntiat, se Adelardum Veronen. ep. auctoritate scdis apost. privilegii 
communione privasse, quoniam coenobium Nonantulae subripuit suisque usibus 
applicavit, donec in praesentiam sedis apost. veniens, idoncam satisfactionem 

exhibuerit. 

V. Modena, Mon. s. Silvestri Nonantulanuni (JE. 3094). 

118 (877 mai. 27) 

lohannes VIII (lohanni) archiep. Ravennati: nuntiat, se Italici regni uni- 

versale, id est totius provinciae, advocaturum esse concilium apud Ravennam; 

raandat, ut occurrat cura suffraganeis suis 8 kal. iul. (iun. 24). — Quia iara. 

Beg. lohannis VIII ep. 58. — Edd. Carafa Epp. decr. III 335 n. 57 = Mansi X VII 
49 n. 57 = Migne CXXVI 731 n. 80. — Regg. Wmninghoff in N. Archiv XXVI 651. 
J. 2328. JE. 3102. 

119 877 (iun.) 
lohannes VIII lohanni archiep. Ravennati: nuntiat, se 16 kal. aug. (iul. 17) 
Ravennae fore, ubi cum oranibus suffraganeis suis episcopis 12 kal. aug. 
(iul. 21) adesse procuret. — Iter quod. Dat. [• . . .J ind. 10. 

Beg. lohannis Vlll ep. 60 (dat. ut supra. i. e. 6 kal. iun.). — Edd. Carafa Epp. decr. 
III 336 n. 59 = Mansi XVII 50 n. .59 = Migne CXXVI 736 n. 87. — Regg. J. 2336. 
JE. 3106 ad mai. 30. 

In editionibus sequitur epistola inscripta lohanni archiep. Ravennati (J. 2337. 

JE. 3108), sed ad Ursum ducem Venetiarum eam missam esse codex docet; cf. 

G. Levi in Arch. della Soc. Romana IV 169. — Notum est, lohannem VIII a. 877 

aug. concilium Ravenuae celebrasse (cf. Aemilia n. 39). 

120 (878) 

lohannes VIII lohanni archiep. Ravennati: hortatur eura. ut quae et qualia 

a Laraberto Spoletano coraite raala et multiplices passus sit iniurias, suifra- 

ganeis episcopis suis cognita faciat. — Alraitatis vestrae. 

Reg. lohannis VIII ep. 72. — Edd. Carafa Epp. dccr. III 359 n. 84 = Baronius Ann. 
eccl. ad a. 878 c. 11, = Mansi XVII 72 n. 84 = Amadesi Chronot. II 216 n. 4, = Watterich 
Pontif. Rom. vitae I 645, = Migne CXXVI 756 n. 107. — Regg. J. 2356. JE. 3122. 

121 (878) 

lohannes VIII Angelbergae iraperatrici: inter alia rogat, ut lohanni archiep. 

Ravennati raittat epistolas ex sua parte consolatorias, incitantes, ut suis fideli- 

bus Roraae legatos consolando transraittat ; ut Leoni ep., raisso et apocrisiario, 

et Petro superistae litteras raittat confortantes. — Cum erga. 

Reg. lohannis VIII ev. 92. — Edd. Carafa Epp. decr. III 368 n. 92. Mansi XVII 
80 n. 93 = Migne CXXVI 774 n. 121. — Regg. J. 2369. JE. 3146. 



44 Ravenna. 

122 (878) 
lohannes VIII tam Mediolanensi arehiep. cum suis suffraganeis quam 
Ravonnati cum suffraganeis suis: iubet, ut, quotiens lohannes ep. Ticinensis 
et post eum eius successores eos vocaverint pro emergentibus quaestionibus 
eximendis, continuo b. Petro apost. oboedientiam exhibentes, simul convenire 
non differant. — Scriptum etenim. Dat 

Beg. loliannis VIII qp. 145. — Edd. Carafa Epp. decr. III 395 n. 139 = Mansi XVJl 
102 n. 139 = Migne CXXVI 815 n. 183. L. Amadesi in Saggi della Societa htt. Rav. 1 44. 
— Eegg. J. 24.32. JE. 3192. 

123 (878) 
lohannes VIII Romano levitae, a Eavennatibus fidelibus suis electo: scribit, 
se de eius electione unanimiter facta gaudere; praecipit, ut epistolam Leoni 
ep., misso et apocrisiario, ceteris Romanis transmissam ipsis praesentialiter 
per legatum transmittat; hortatur eum, ut Deusdedit et lohannis gloriosorum 
ducum res defendat, occupatas hactenus integriter reddat. — Litterarum 
tuarum. Dat 

Reg. lohannis VIII cp. 132. — Edd. Carafa Epp. dccr. III .393 n. 134 = Munsi XVII 
100 n. 134, = Amadesi Chronot. II 218 n. 5, = Fantnzzi Mon. V 23'J n. 22, = Vesi Doc. I 
114, = 3Iigne CXXVI 812 n. 176. — Begg. J. 2425. JE. 3213. 

Romanum archiep. more solito sponsionem Romano pontifici fecisse, ex n. 135. 
141 constat. — De Deusdedit et lolianne ducibus cf. Ravenna, Civ. n. 26. 

124 (878) 
lohannesVIII sacerdotibus et senatui populoque Ravennati: hortatur eos, ut 
pro Ravennate antistite (lohanne) defuncto orent; iubet, ut (Romanum), quem 
unanimiter elegerint, unanimiter electura teneant, dihgant et de more honorent: 
praecipit, ut res Deusdedit et lohannis gloriosorum ducum defendant. 

V. Ravenna, Civ. n. 26. 

125 (879) mart. 5 
lohannes VIII Romano archiep. s. Ravennatis eccl. : iubet, ut cum omnibus 
suffraganeis suis episcopis 8 kal. mai. (aprU. 24) Romam ad synodum cele- 
brandam venire studeat. — Canonicis sanctorum. Dat. 3 non. mart. 

Reg. lohannis VIII ep. 162. — Edd. Carafa Ej^p. decr. III 401 n. 153 = Mansi X VII 
107 n. 153, = Amadesi Chronot. II 219 n. 6, = Migne CXXVI 820 n. 197. — Regg. J. 2446. 
JE. 3222. 

*126 (879) 

lohannes VIII mandat Romano archiep. s. Rav. eccl. , ut Luponem presb. 
ordinandum episcopum s. Sarsenati eccl. consccret. 
v. Sarsina, Episc. n. 1, 

127 (879) 

lohannes VIII Romano archiep. s. Rav. eccl. : monet eum, ut Luponem 
presb., quem postposiio suae voluntatis et iussionis mandato (n. 126) con- 
secrare postposuit, continuo ac praesentialiter Sarsenati eccl. antistitem ordinet. 
V. Sarsiua, Episc. n. 2. 



Archiepiscopatus Ravennas. 45 

*128 (879) 

lohannes VIII praecipit Romano aichiep., ut kal. oct. (oct. 1) pro celebranda 
synodo Romam veniat. 

Laud. in n. 129. — Eeg. JE. — . 

129 (879 aug. 16) 
lohannes VIII Romano archiep. s. Ravennatis eccl.: nuntiat, se pro eius 
causa missum direxisse Ravennam; praecipit, ut veniat kal. oct. (od. 1)^ sicut 
ei pro celebranda synodo iam praeceptum est (n. 128), ut in praesentia sua 
causa eius dcliberetur. — Audientes tales. Dat 

Reg. lohannis VUI ep. 227. — Edd. Carafa Epp. dca: III 450 n. 218 = Mansi XVII 

163 n. 218 = Mifine CXXVI 884 n. 262. — Regg. J. 2509. JE. 3290. 

130 879 sejit. 21 
lohannes VIII Romano archiep. s. eccl. Ravennatis: iterato (n. 129) iubet, 
ut ad synodum 4 id. oct. (oct. 12) celebrandam in eccl. b. Petri cum suffra- 
ganeis suis episcopis occurrere nuUatenus praetermittat. — Sicut iam olim. 
Dat. H kal. oct. ind. 13. 

Reg. lohannis VIII ep. 237. — Edd. Carafa Epp. deer. III 451 n. 220 = Mansi XVII 

164 n. 220 = Migne CXXVI 885 n. 264. — Eegg. J. 2511. JE. 3292. 

131 880 sept. 29 
lohannes VIII Romano archiep. Ravennati: hortatur eum, ut 6 id. nov. 
(nou. 8) Roraam ad synodum occurrat, ut negotium Deusdedit gloriosi ducis 
exsequatur; praecipit, Maioranum, qui et Maginpertus diac. dicitur, secum sibi 
omnimodis exhiberi. — Quia bellica. Dat. 3 kal. oct. ind. 14. 

Reg. lohannis VIII ep. 263. — Edd. Carafa Epp. decr. III 476 n. 253 = Mansi XVII 
188 n. 253 = Migne CXXVI 912 n. 299. Savioli Ann. Bolognesi I* 27 n. 12 ad a. 881. — 
Regg. J. 2546. JE. 3325. 

132 880 (nov. 8) 
lohannes VIII Romano archiep. Ravennati et Leoni ep., misso et apocrisiario 
s. sedis apost., nec non quibusvis missis imperatoris et omnibus iudicibus et 
populis Romani territorii constitutis cunctisque fidelibus : nuntiat, se 6 id. nov. 
(nov. 8) in synodo Deusdedit ducem absolvisse eumque communioni ecclesiae 
recepisse et Mariam coniugem eius uxorem esse legitimam firmasse. — Om- 
nium reverentiam. Dat ind. 14. 

Reg. lohannis VIII ep. 288 (da.i. ut supra, i. e. 16 kal. aug. ind. 14j. — Edd. Carafa 
Epp. decr. III 493 n. 276 = Mansi XVII 204 n. 276 = Migne CXXVI 915 n. 302. — 
Regg. J. 2549. JE. 3328. 

Loco ,16 kal. aug." legendum esse „6 id. nov." ex ipsius epistolae tenore plane 
evincitur. 

*133 (881) 

lohannes VIII Romano archiep. iussionem dirigit, ut, cum Neapoli fuerit 
reversus, Romam veniat. 

Laud. in n. 134. — Reg. JE. — . 



4g Ravenua. 

234 (881 april) 

lohannes YIII Romano archiep. Ravennati: reprehendit eum, quod Albericum 
comitem quasi ex parte imperiali Ravennam adsciscere et nobiles cives ipsius, 
se inconsulto, ausu temerario distringere enormiter coegerit; praecipit, ut, 
eccl. Faventinae episcopo defuncto, Dominicum archidiac. studeat secundum 
morem episcopum consecrare. — Ea quae. Dat. [m. april. ind. 14]. 

Bcg. lohannis VIII ep. 282. — Edd. Carafa Epp. decr. III 490 n. 271 = Mansi XVII 

201 n. 271 = MittareUi Access. hist. Faventin. p. 393, = Strocchi Serie de' vescovi Faentini 
p. 286 n. 6, = Migne CXXVl 931 n. .522. — Regg. J. 2569. JE. 3347. 

135 (881 april) 
lohannesVm Romano archiep. Ravennati: per Deltonem ep. (Ariminensem) 
praecipit, ut, quia uxorem Deusdcdit ducis alteri viro raptori in stupro tradi- 
derit et contra suae iuratoriae sponsionis tenorem (cf. n. 123) luculentissime 
agere nullatenus dubitaverit, nullam omnino sacerdotalem ordinationem pro 
talibus, quibus est irretitus, criminibus facere quoquo modo praesumat, donec 
8 kal. oct. (sept. 24) futurae 15 ind. ad synodum venire procuret. — Inter 
cetera. Dat. [m. april. ind. 14j. 

Reg. Idliannis VIII ep. 283. — Edd. Carafa Epp. decr. III 491 n. 272 = Mansi XVII 

202 n. 272 = Migne CXXVI 932 n. 323. — Begg. J. 2570. JE. 3348. 

136 881 iul. 
lohannes VIII Romano archiep. Ravennati: Paulo Placentinae eccl. antistite 
reclamante, iubet, ut eccl. Placentinae clericos, quos penes se contra sacra 
b. patrum statuta habere viderit, et praecipue Gausum diac. de praesenti suo 
reddere vel dirigere procuret episcopo; praecipit, ut sacerdotes et clericos 
Placentinae eccl., ab eo excommunicatos, ab eadem excommunicatione absol- 
vat, quousque tempore congruo cum eis Romam ad synodum pariter veniat. 
— Inter ceteras. Dat. m. iul. ind. 14. 

Reg. lohannis VIII ep. 284. — Edd. Carafa Epp. deei: III 492 n. 273 = Mansi XVII 

203 n. 273 = Migne CXXVI 933 n. 324. — Regg. J. 2571. JE. 3349. 

137 881 iul. 27 
lohannesVIII Romano archiep.: eum, quem iam pridem per Deltonem ep. 
(n. 135) apostolatus sui litteris ad synodale collegium pro ecclesiasticis dum- 
taxat utilitatibus secum pariter celebrandum occurrere iussit, nunc multis 
criminibus irretitum multoramque hominum accusationibus horrendis impetitum 
et praecipuc manifesto periurio pollutum, hac secundae vocationis auctoritate 
per lohannem Callensem ep. ad synodum 8 kal. oct. (sept. 24) futurae 1 5 ind. 
una cum omnibus suffraganeis suis episcopis venire iubet. — Quia iam pridem. 
Dat. 6 kal. aug. ind. 14. 

Rcg. lohannis VIII ep. 285. — Regg. J. 2574. JE. 3352. 

138 (881 aug.) 
lohannes VIII Roradno archiep.: eum per lohannem ep. Monteferetranum 
ad synodum 8 kal. oct. (sept. 24) futurae 15 ind. , ad quam ei primitus per 
Deltonem (n. 135) seu et modo per lohannem Callensem (n. 137) epp. voca- 



Archiepiscopatns Ravennas. 47 

tionem direxit. una cum omnibus suffraganeis suis episcopis venire iubet. — 
Quia iam pridem. Dat 

Reg. lohannia VIII ep.287 (dat. ut supra i. e. 16 kal. aug. ind. 14). — Edd. Carafa 
Epp. decr. III 493 n. 275 — Mansi XVII 204 n. 275 = Migne CXXVI 934 n. 327. — 
Rcgg. J. 2574 et JE. 3352 ad 881 iul. 27. 

De epp. n. 137. 138 cf. G. Levi in Arch. deUa Soc. Romana IV 174. — Notae 

chronologicae iu n. 138 minime congruunt. 

*139 (Roma 881 sept.) 

lohannes VIII privat Romanum archiep. pro periurii reatu omni com- 
munione. 

Latid. in n. 140. — Begg. J. p. 289. JE. I p. 419. 

140 881 oct. 4 
lohannes YIII sacerdotibus et clero atquc universis iudicibus populoque 
Ravennati: nuntiat, se Romanum archiep. pro periurii reatu manifeste pol- 
lutum aUisque nefandis criminibus impetitum et idcirco ad synodum pro sui 
purgatione vocatum occurrere contemnentem, omni ecclesiastica communione 
una cum s. synodi decreto privasse, quousque suam specialem studuerit sibi 
exhibere praesentiam; praecipit, ut omnes ab illius consortio et communione 
modis omnibus se separent. — Nosse volumus. Dat. m. oct., die 4, ind. 15. 

Reg. lohannis VIII ep. 291. — Edd. Carafa Epp. decr. III 495 n. 278 = Mansi XVII 
206 n. 278 == Migne CXXVI 935 n. 329. — Regg. J. 2576. JE. 3354. 

141 (881) 

lohannes YIII [Romano archiep. Ravennatij: nuntiat, se eius litteras per 

Deusdedit presb. recepisse; admonet eum, ut nulla inimicorum calliditas vel 

seductio amplius a sua fidelitatc quo[quo] modo valeat eum removere, sed 

secundum sponsionis eius tenorem (cf. n. 123) in ea devotissime permanere 

procuret; praecipit, ut et pro necessitate cccl. Rav. et pro eius causa utili- 

tatis Romae ad suam praesentiam praesentialiter venire indubitanter procuret, 

quia ipse statum Ravennatis eccl. incolumem conservare cupit. — Sicut nobis. 

Reg. lohannis VIII ep. 298. — Edd. Carafa Epp. decr. III 499 n. 285 = Mansi 
XVII 210 n. 285 = Migne CXXVI 946 n. 351. — Regg. J. 2598. JE. 3361. 

*142 (882) 

lohannes VIII admonet saepissime Romanum archiep. Rav. tam per episcopos 
quamque etiam suis apostolicis litteris, ut Maimbertum Bononien. clericum a 
sua superstitiosissima familiaritate separet et ad propriam ecclesiam remittat. 
Laud. in lohannis VIII epistola ad Martinum, lohannem, Demetrium et Romanum 
duces a. 882 aug. 28 missa J. 2610. JE. 3385. — Reg. JE. — . 

Deeadem re cf. lohannis VIII rescripta J. 2609. 2610. 2611. JE. 3384. 3385. 3386. 

*143 (882) 

lohannesVIII mandat Romano archiep., ut lohannem diac, commendatum 
suum, qui, praeiudicium ab eo sibi illatum ferre non valens, se petiit apost. 
praesidio adiuvari, in gremio s. Ravennatis eccl. benigne recipiat et monasteria 
seu res, quas illi eius occupaverunt ministri, praesentialiter reddat. 
Laud. in n. 144. — Reg. JE. — . 



48 Ravenna. 

144 882 aug. 28 
lohannes VIII Romano archiep. Ravennati: iterum iubet (n. 143)^ ut 
lohannem diac. recipiat eique res reddat; simili modo mandat, ut lohanni 
diac. et chartulario eccl, Ravennatis monasterium s. Martini de praesenti 
reddere studeat. — Quia non solum. Dat. [5] kal. sept. ind. 15. 

Beg. lohannis VIII ep. 313 (kal. sept.). — Edd. Carafa Epp. decr. III 510 n. 300 — 
3ransi XVII 220 n. 300 = Migne CXXVI 954 n. 361. — Begg. J. 2608. JE. 3383. 

Hanc epistolam lohannes VIII a lohanne duce ad Ravennatem archiep. portari 
iussit J. 2611. JE. 3386. 

145 (887-88) 
Stephanus V Romano archiep.: interdicit, ut contra statuta canonum succes- 
sorem sibi eligere et decretum super hoc fieri suorumque sacerdotum ac 
laicorum manibus firraari faciat. — Quorumdam relatu. 

CoU. Britt. Stephani V ep. 16. — Ed. Loewenfeld Epp. p. 35 n. 62. — Regg. Ewald in 
N. Archiv V 404 n. 16. JL. 3435. 

146 (888) 
Stephanus V Romano archiep.: scribit, Imolensi ep. succedi, eo vivente, se 
non praecepturum esse, quia iniustum sit, ut episcopus honore suo privetur 
aegrotus. 

V. Imola, Episc. n. 3, 

147 (888) 
Stephanus V Romano archiep. Ravennati: hortatur eum, ut, convocato clero 
et populo, talis in Imolensi eccl., obitu episcopi destituta, eligatur, cui sacri 
non obvient canones. 

V. Imola, Episc. n. 4. 
*148 (885—89) 

Stephanus V Romano archiep.: confirmat omnia privilegia vel donationes et 
scriptiones eccl. Ravennatis. 

B^ s. XI Exc. — Beg. Gott. Nachr. 1902 p. 82 n. 3. JL. — . 

149 890 mart. 25 

Stephanus YDominico archiep. etc: nuntiat, se Bernardum diac. in Placentina 
eccl. clectum, Ravennatc eccl. per obitum Romani archiep. viduata, praevidisse 
consecrare; decernit, eandem Ravcnnatem ecclesiam nullam deinccps pro eadem 
consecratione evacuationem perpeti, sed Placentina eccl. in ius et consecra- 
tionem atque debitam oboedientiam Ravennatis eccl. omnibus consistat tem- 
poribus. — Ob hoc divina. Scr. p. m. Benedicti not. et scrin. s. sedis apost., 
in m. mart., ind. 8. Dat. 8 kal. april. p. m. Zachariae primicerii s. sedis apost., 

a. Deo propitio pont. d. Stephani ss. pontif. et univ. pp. in sacratissima sede 

b. Petri ap. 5, ind. 8. 

B s.X. B s. Xn. [F II f 87]. — Edd. Bubeus « p. 246 ex B = Ughelli * 11 252; 
« II 203, = Mansi XVIII 26 = Migne CXXIX 798 n. 10. Amadesi Chronot. II 220 n. 7 
ex B. Fantuzzi Mon. VI 1 n. 1 ex B ad a. 889 = Vesi Doc. I 128. — Begg. Faln-i Mem. 
p. 458. Montfaucon Bibl. I 449. Galletti Bel primicero p. 73. J. 2646. JL. 3455. 



Archiepiscopatus Ravennas. 49 

150 (890) 

Stephanus V omnibus sacerdotibus atque iudicibus, clero et populo seu 
universae generalitati Placentiae commorantibus : aancit, ut tam Beniardus 
diac. in episcopum consecratus quamque omnes decessores sui in perpetuum 
sub Ravennatis eccl. pontificatu plenam observantiam totamque fidelitatem 
virilitcr custodiant. — Qualiter sancta Ravennas. 

B s.X. B s. XII. [F 11 f. 87]. — Edd. Buheus "- p. 247 ex B = Mansi XVIIl 28 
= Migne CXXIX 799 n. 11. Amadesi Chronot. II 221 n. 7 ex B. Fantuzzi Man. VI 2 
n.2exB = Vesi Doe. I 1.30. — Regg. PflugkH. Iter p. 803 n. 1008. J. 2647. JE. 3456. 

Adnotamus quoque, Stephanum V pro animae suae remedio in ecclesia 
Ravennate auri et argenti libras remisisse (Lib. pontif. ed. Duchesne II 195). — 
Mortuo Dominico archiep., Kailo eligitur, quem Formosus pp. consecravit (cf. 
Invectiva in Romam ed. Diimmler Gesta Berengarii imp. p. 153). Rubeus, Ughellus, 
Muratorius, Gams hunc Kailouem omittunt (cf. Duchesne 1. c. II 240 not. 1). 

*151 (cr. 907) 

Sergius III concedit per praeceptum lohanni archiep. res quasdam s. Petri. 
Laud. in n. 153. — Reg. JL. 3540. 

Hic lohannes archiepiscopus, Sergii papae filius, a. 914 ipse papa effectus est. 

*152 (cr. 907) 

Sergius III mandat per apost. litteras Albuino comiti (Histriae), ut nullam 
molestiam nullamque contrarietatem in rebus et familiis lohannis Ravennatis 
archiep. faciat. 

Laud. in n. 153. — Reg. JL. 3541. 

153 (cr. 910) 
Sergius III lohanni Polensi ep.: mandat, ut moneat Albuinum comitem, iam 
pridem admonitum (n. 152), ut absque mora mala, quae in res lohannis Rav. 
archiep. fecerit, omnia emendare faciat et quicquid inde tulit, reddere faciat; 
si non fecerit, se eum sub anathemate damnaturum esse. — lam pridem per. 

Edd. Ceriani e Porro 11 rotolo opistografo del principe Antonio Pio di Savoia (1882) 
p. 26 n. 7 = Arch. stor. Lomh. XI 31, = Cipolla in Arch. Veneto XXVI 327, = Loewenfeld 
in N. Archiv IX 537 n. 7. — Reg. JL. 3546. 

Conf. quoque lohannis archiep. epistolam lohanni ep. Polensi missam de eadem 

re (1. c. n. 8). 

154 Laterano 921 mart. 
lohannes X concedit Honesto archiep. s. Rav. eccl. totam massam q. v. Cam- 
piho cum omnibus fundoris suis, constitutam in territorio Gavellensi inter fl. 
Adicem et Padum; similiter confirmat massam q. v. Fiscalia cum omni tributo, 
censu atque exactione temporali et annuali scu districtu, constitutam in terri- 
torio Ferrariensi, sub poena auri libr. 100 componenda. — lohanne ss. pontif, 
et univ. pp. in apostolatu a. 7, imp. d. Berengario serenissimo imp. a. 16, in 
m. mart., ind. 9; Romae Lateran. Quia nobis. 

F II f. 91. G XXXVIII f. 154. — Edd. Ruheus ^ p. 263 ad a. 972. Amadesi De 
iurisdictione Rav. archiepp. diss. p. 47 n. 3 ex G = Collina Vita di S. Romoaldo II 182, 
Mittarelli Ann. Camald. 1 App. c. 34 n. 12 ex G = Amadesi Chronot. II 241 n. 19, = Bertoldi 
Mem. d'Argenta II 110, = Liverani Opp. IV 67 n. 20 ad a. 931, = Migne CXXXII 805 
n. 6. — Regg. Fahn Mem. p. 466 ut hullam lohannis XIII. Montfaucon Bihl. I 437. Fantuzzi 
Be gente Honestia p. 8 n. 13. Frizzi Metn. di Ferrara ' II 32; - U 39. J. 2730. JL. 3563. 
Kehr, Italia pontificia V. 4 



5Q Ravenna. 

De boc privilegio fusius egit J. L. Amadesius in epistola ad Bonifatiuui Collina 
niissa in Calogera Racc. XLIV (1750) 309 sq. — De eadem re a. 921 mai. 9 placitum 
celebratur (edd. Muratori Antiq. II 9G9; Amadesi De iurisdictione Rav. arcbiepp. 
diss. p. 48 n. 4. Mittarelli Ann. Camald. I App. c. 35 n. 13; Liverani Opp. IV 69 
n. 21; cf. Hiibner Gerichtsurkunden n. 858). 

*155 (942—46) 

Marinus II confirmat ecclesiae Ravennati arimannos liabitatores in locis q. 
V. Curolo et Tammara et de Capo Sandali usque in Ferrariam et in casti'o 
Ficariole vel infra plebem s. Mariae q. v. Trenta. 

Lnud. in placito Hecciconis invp. missi Ferraricte a. 970 celebrato super causa inter 
Petrum archiep. Ravennatem et Liuzomm ep. Oremonensem piv paiie comitatus Fcrrariae (edd. 
Bubeus - p. 262; Amadesi De iurisdictione Bav. archiepp. diss. p, 49 n. 5; Mittarclli Ann. 
Camald. I App. c. 81 n. 34; Sainoli Ann. Bologn^si 7* 50 n. 29; Azedo Sutnm. a. 1787 p. 1 
n.2; Befrtoldi Mem. d'Ar(jenta II 127; cf. Hiibner Gerichtsurkunden n. 974). — Begg. J. 2781. 

JL. 3629. 

Privilegium boc laudatur etiam in n. 156. 187. 

156 • 948 oct. 

Agapitus II Petro archiep. etc: confirmat praecepta a Marino eidem Petro 
concessa (n. 155). et concedit episcopatum Ficoclensis eccl. — Cum enim. 
Scr. p. m. Stephani not. reg. atque scrin. S. R. E., in m. oct. et ind. 7. 

B* (a. 1224). — Ed. Gott. Nachr. 1910 ex B*. — Regg. Buheus ^ p. 816. J. 2813. 
JL. 3665 ad a. 946—55. 

Laudatur quoque in placito Hecciconis (cf. n. 155) et in n. 187. 
*157 (955—63) 

lohannes XII confirmat eccl. Ravennati possessiones ut in n. 155. 

Laud. nt n. 155. — Begg. J. 2839. JL. 3698. 

*158 (963—65) 

Leo Vni confirmat eccl. Ravennati possessiones ut in n. 155. 

Laud. ut n. 155. — Begg. J. 2844. JL. 3709. 

V. Pflugk-Harttung Iter p. 183 n. 80 perperam ad boc Leonis VIII privilegium 

refert Peregrini Prisciani excerptum, quod in eius Collect. vol. III f. 75 legitur, 

immo vero ex Leonis VIII bulla spuria pro monasterio Aulae regiae Comaclensi 

JL. t3703 sumptum. 

*159 (967) 

lohannes XIII (et Otto I imp.) epistolas dirigunt ad Rainerium diac, ut 
veniat ad synodum et placitum et Petro archiep. legem faciat. 
Laud. in n. 160. — Beg. JL. — . 

160 Ravenna 967 april. 17 

Coram lohanne XIII, in iudicio residente una cum Ottone I imp., causa 

Petri archiep. contra Rainerium diac, filium qd. Teudegrimi comitis et Ingel- 

radae comitissae, agitur. 

A. — Edd. Amadesi Chronot. II 252 n. 26 ex A. Fantuzzi Mon. II 27 n. 12 ex A ad 
april. 7 = Vesi Doc. I 293. Tabarrini in Doc. di storia ital. VI 762 ex A. Mon. Germ. 
Dipl. I 464 n. 340 ex A. — Begg. Stumpf Beg. 420. Ottenthal Beg. n. 445. Hiibner Gerichts- 
urkunden n. 955. JL. I p. 472 ad april. 7. 

161 967 april. 29 
lohannes XIII Ariberto archiep. s. Rav. eccl.; confirmat curtem q. d. Firmi- 
niana, ea ratione, ut singulis quibusque indictionibus pensionis nomine rationi- 



J 



Archiepiscopatus Ravennas. 51 

bus s. Rav, eccl. in resurrectionc Domini sol. den. 20 et spatulas de porcis 20 
persolvat. — Quotiens illa. Dat. p. m. Guidonis s. Silvae Candidae ep. et bibl. 
s. apost. scdis, 3 kal. mai., a. 13 pont. d. pp. lohannis, imp. d. Ottone, ind. 10. 

B s. XI. F II f. 90 (3 kal. mart.) f= N f 17]. — Ed. Amadesi Chronot. 11 32S 
n. 67 ex N (3 kal. mart.). — Regg. J. 2845 et JL. 3713 ad feb. 27. 

Diploma valde suspectum (cf. Amadesi 1. c. II 167). Tunc enira Petrus archi- 
episcopus fuit. 

"^162 (965—70) 

lohannes XIII confirmat eccl. Ravennati possessiones ut in n. 155. 

Laud. ut n. 155. — Regg. J. 2868. JL. 3740. 

Hoc lohannis XIII privilegium laudatur etiam in Gregorii V buUa n. 166 et 
in Ottonis III praeceptis (Mon. Germ. Dipl. II 758. 770 n. 330. 341). 

'''163 Laterano 981 marf. 

Ottone II imp. et Benedicto VII in synodali concilio in s. Lateranen. eccl. 
residentibus , Leone ep. Ferrariensi conquercnte, Honestus archiep. Rav. 
refutat Leoni ep. massam Quartisianam q. v. Campore. 

V. Ferrara, Episc. n. 7. 
164 997 ian. 28 

Gregorius Y lohanni archiep. etc: confirmat praecepta ab antecessoribus 
suis edita, corroborat mon. b, Illarii in terr. q. v. Galligata, massam q. v. 
Fiscalia, omnem iudiciariam potestatem in loco et plebe q. v. Cornacervina, 
monasteria duo infra civ. Ariminensem s. Thomae apost. et s. Eufimiae; 
statuit, ut omnes residentes et coloni Ravennatis eccl. tam in coraitatu 
Adriensi quamque in Ferrariensi et Comiaclensi commorantes immunes 
maneant ab ulla publica functione et angaria; confirmat, ut degentes et 
commorantes in castro Ficariole nullam publicam functionem faciant, exceptis 
Ravennatensibus archiepp.; sancit, ut Ravennati ecclesiae, sicut Romanae, 
nisi per 100 curricula annorum res ipsius excludantur nullatenus; concedit 
terram a flumine Punctari cum palude Argentae usque ad portum maris nec 
non portum Yolanae usque ad locum q. d. Cervia; statuit, ut ab aliquo 
sacerdote Ravennae degente aut ex familia eiusdem s. Ravennatis ecclesiae 
per totam Aemiliam atque Pentapolim nullum teloneum atque portaticum 
sive siliquaticum exigatur. — Cum enim. Scr, p. m. Petri reg. not. et scrin. 
S. R. E., in m. ian., ind. 10. Dat. 5 kal. feb. p. m. lohannis ep. s. Albanen. 
eccl. et bibl. s. apost. sedis, a. pont. d. Gregorii pp. 1, imp. autem III Ottonis 
imp. aug. a. 1, in m. ian, 

B' s. XII f= FII f. 97]. B^ s. Xr. B^ s. XI Exc. fG XXXVIIl f. 563 et XCI 
f. 538. L f. 568 = M f.5 = N f 143]. — Edd. Eubeus ^ p. 234 Exc. ex B^; ^ p 271. 
(Zaccagni) Diss. hist. de sunimo apost. sedis imperio in u/rbe Comacli App. p. 2 n. 2 ex L 
= Bull. Rom. ed. Cocquelines 1 292 n. 3 = Bull. Bom. ed. Taur. I 466 n. 3, = Migne 
CXXXVII 909 n. 6. Amadesi De iurisdictione Rav. archicpp. diss. p. 27 et p. 53 n. 7 ex G. 
Azedo Summ. a. 1787 p. 3 n. 3 ex F. Bertoldi Mem. d^Argenta II 133 ex G. Fantuzsi 
Mon. V 264 n. 36 ex B"^ ad ian. 26 = Vesi Doc. I 420. — Regg. Ughelli > II 347; ^ // 351. 
Fahri Mem. p. 468. Montfaucon Bibl. I 436. Fantuzzi De gente Honestia p. 21 n. 36. 
Frizzi Mem. di Ferrara * II 64; ^ II 74. J. 2962. JL. 3873. 

4* 



52 Ravenna. 

165 997 iul. 7 
Gregorius V lohanni archiep. etc: refutat Placentinam eccl. iniuste ei ab 
antecessore suo ablatam ac contra canones sub nomine archiepiscopatus 
locatam; decernit episcopatum Monteferetranum cum omni integritate sua 
sub iure s. Ravennatis sedis tuitione esse. — Divinae remunerationis. Scr. p. 
m. Petri reg. not. et scrin. S. R. E., in m. iul., ind. 10. Dat. non. iul. p. m. 
lohannis ep. s. Albanen. eccl. et bibl. s. apost. sedis .... 

B s. XI. B^ s. XI. [F II f. 95]. — Edd. Rubeus ^ p. 272 Exe. ex B. Ughelli ' II 
347. 930 ex F; ^ II 352. 842 = Mansi XIX 200 n. 1 = Bull. Rom. ed. Cocquelines I 294 
n. 4 = Bidl. Bom. ed. Taur. I 468 n. 4, = Zucchi Travaglia Storia di Montefeltro p. 223, 
= Mignr CXXXVIl 919 n. 11. Amadesi Chronot. II 294 n. 49 ex B. — Regg. Falyri Mem. 
p. 469. Montfaucon Bibl. I 436. J. 2967. JL. 3878. 

166 998 april 28 
Gregorius V Gerberto archiep. etc. : confert insignia praesulum s. Ravennati& 
eccl. cum usu pallii; donat post mortem Adaleidae imperati'icis districtum 
Ravennatis urbis, ripam integram, monetam, teloneum, mercatum, muros et 
omnes portas civitatis, et Comaclen. comitatum ; corroborat privilegium suum 
lohanni archiep. cum Monteferetrana et Cerviensi ecclesiis largitum (n. 165); 
confirmat mon. s. Thomae apost. et s. Eufimiae in civitate Ajiminen. et castella 
(cf. n. 164); confirmat Ottonis III imp. praeceptum de Regiensi episcopatu, 
Caesenam et omnia privilegia ecclesiae eius collata. — Quoniam apostolicae. 
Scr. p. m. Petri not. et scrin. S. R. E., in m. april. et ind. 11. Dat. 4 kal. mai. 
p. m. [lohannis] ep. s. Albanen. eccl. et bibl. s. apost. sedis, a. pont. d. Gregorii 
S8. pontif. et univ. V pp. in sacratissima sede b. Petri apost. a. 2, imp. d. 
Ottone III a Deo coronato magno et pacifico imp. a. 2, in mense et ind. ss. 11. 

B s. XIL B^ s. XI Exc. [F II f. 93. B f. 74. V. Wf 556]. — Edd. Abr. Bzovius 
SylveMer II Caesius Aquitanus P. M. * (Rmnae 1629) f. 86; * in Ann. eccl. VIII (Coloniae 
Agrippinae 1640) 563. Rubeiis * p. 273. Ughelli ^ II 349 ex F; ^ II 353 = Bull. Rom. ed. 
Cocquelines I 295 n. 6 = Bull. Rom. ed. Taur. I 470 n. 6, = Mansi XIX 201 n. 2 = Migne 
CXXXVII 921 n. 14, = Ollcris Oeuvres de Gerbert p. 547. Pintius De nummis Rav. p. 60 
ex B. Amadesi Chronot. II 292 n. 48 ex B. — Regg. Fabri Mem. p. 471. Montfaucon 
Bibl. I 436. Frizzi Mem. di Ferrara ^ II 65; "^ II 75. J. 2971. JL. 3883. 

Cerviensis episcopatus iam ab Agapito II a. 948 (n. 156) Ravennati ecclesiae 

concessus est. Ottonis III diploma de Regiensi episcopatu periit. Conf. quoque 

Ottonis III praeceptum a. 999 sept. 27 Leoui archiep. concessum (Mon. Germ. Dipl. 

II 758 n. 3,S0). 

167 Sanf Apollinare in Classe 1001 april. 4 

Silvestro II, una cum Ottone III imp. infra claustra mon. s, Apollinaris q. v. 

in Classe in iudicio residcnte, Ravennati eccl. refutatur monasterium s. Mariae 

q. V. in Pomposia et monasterium s. Vitalis in ipsa insula positum, laudanti- 

bus Andrca abbate mon. s. Salvatoris Ticinen. et Georgio Comiaclen. et Alberico 

Adrianen. epp. — A. pont. d. n. Silvestri 2 sicque imp. d. n. piissimo pp. aug. 

Ottone . . a. 5, die 4 m. april., ind. 14. Ea enira. Ego Silvester etc. Ego 

Otto etc. Sequuntur subscriptiones episcoporum, abbatum etc. 

Edd. Gori Syvib. litter. V 1 ex autogr. pen^s march. Rangoni (cf. cod. bibl. Marucell. A31 
n. 4 et Cod. dipl. Pompos. vol. I Monte Cassino Arch. abbaziale) = Mittarelli Ann. Camald. I 
App. c. 160 n. 66 = Atnadesi Chronot. II 308 n. 55, = Fedenci Rer. Pompos. hist. I 435- 



Archiepiscopatus Ravennas. 53 

«. 26, = Sjperonius de Alvarottis Adrien. epp. ser^ies p. 50, = Fantuzzi Mon. III 13 n. 7 = 
Vesi Doc. I 435, = Mon. Gerni. Dipl. II 827 n. 396. — Regg. Fantuzzi De gente Honestia 
p. 21 n. 37. Stuinpf Reg. 1254. Hubner Gerichtstirkunden n. 1151. J. x>. 347. JL. I p. 499. 

*168 (1012-16) 

Benedictus VIII confirmat Arnaldo archiep. iura publica tam Ravennae quam 

in comitatibus Bononiensi, Corneliensi, Faventino, [Caesenate] et Ficoclensi. 

Laud. in inlaciio Pellegrini cancellarii et Tatonis comitis, missorum Heinrici II a. 1017 
(edd. Savioli Ann. Bolognesi 2* 73 n. 43 = Fantuzzi Mon. III 19 n. 9 ad feb. 15 = Hirsch 
Jahrb. Heinrichs II t. II 420 not. 2 Exc). — Beg. JL. 4008. 

*169 Roma 1027 april. 6 

lohannes XIX in concilio Romae celebrato constituit et confirmat, ut in 
omnibus negotiis pontificalibus Ravennas nullo modo in aeternum se Medio- 
lanensi archiep. praeferat. 

Conf. libellum „Commemoratio superbiae Ravennatis archiepiscojn , quomodo se Medio- 
larmisi archiepiscopo Romae sivperbe praeferre jyraesumpsit" (Mon. Germ. Scr.VIlI 12 not. 70). 
— Regg. J. p. 358. JL. I p. 517. 

De re cf. Bresslau Jahrbucher Konrads II t. I 149, qui de fide huius relationis 

dubitat. 
170 (Boma 1047 ian. 5) 

Clemens II omnibus s. eccl. filiis: in synodo definit altercationem Raven- 
naten. et Mediolanen. archiepp. et Aquileien. pati'iarchae de sessione dexteri 
lateris pontificis, iubens, sedem Ravennatis archiep. semper esse a dexteris 
papae secundum antiquae constitutionis auctoritatem, nisi forte imperator 
adfuerit; tunc sinistram teneat. — Quod propulsi. Scr. p. m. lohannis scrin. 
et not. s. n. pal. 

B s. XII [= F II f. 108]. [& a. 1413 mai. 1 dep. ex apogr. TJbaldi tab. Rav. s. XII 
=7 AgnelU Lib. pontif cod. Esten. s. f. (cf. Bacchini II 283). E. G XXXVI f. 92. 97 et 
XXXVIII f. 583. — Edd. Rubeus » p. 239 Exc. ex B-; 2 p. 283 sq. Ughelli ^ II 360 ex F; 
* II 361 = Bull. Rom. ed. Cocquelines I 357 n.2= Bull. Rom. ed. Taur. 1 574 n. 2, = Mansi 
XIX 625 = Cappelletti II 108, = Migne CXLII 581 n. 3. Dal Cai-no Ravenna dominante 
p. 233 ex B'K Muratm-i Scr. J* 583 ex B^ ut Clementis antipapae (Wiberli) privilegium = 
Mansi XX 594 = Migne CXL VIII 828 n. 2. Zattoni 11 diritto storico p. 7 ex B = Rivista di 
scienze stoiiche J« (1904) 215. — Regg. Fabri Mem. p. 478. Bacchini II 283. Montfaucon 
Bibl.l436. Mon. Germ. Const. 1 95 n. 49. J. 3147. 3995 (inter Clementis III acta). JL. 4141. 
De re et de huius privilegii fide fusius disseruerunt Aniadesi Diss. de metro- 

poli ecclesiastica Ravennatensi c. 2, Steindorif Jahrbiicher Heinrichs III t. I 320 et 

Zattoni I. c. 

"^171 Vercelli 1050 (sept.) 

Leo IX in synodo Vercellensi Hunfridum archiep. pro quadam inter Ravea- 
natem et Romanam eccl. contentione suspendit ab officio. 

Herimanni Aug. Chron. ad a. 1050 (cd. Mon. Germ. Scr. V 129). — Regg. J. p. 372. 
JL. I p. 538. 

Conf. quoque Vitam Leonis IX auctore Wiberto lib. II c. 4. — Hunfridus archiep. 

a. 1051 (feb.) apud Augustam Vindelicam papae satisfecit 1. c. Eodem anno obiit. 

*172 1053 april. 8 

Leo IX concedit Heinrico archiep. pallium, eo tenore, ut iis diebus illo 
utatur, quibus Gregorius M. antecessoribus eius concesserat (n. 31). — Dat. 



54 Ravenna. 

« 

6 id. april. p. m. Friderici diac. S. R. E. bibl. et canc. vice Herimanni archicanc. 
et Colonien. archiep., a. pont. 5, ind. 6. 

Re()g. Rubeus * p. 290 = Fabri Mem. p. 479. JL. — . 

173 (1065) 
Alexander II clero et populo Ravennati: nuntiat, Heinricum archiep., multis 
offensionibus apost. sedi notatum, ab omni sacerdotali et pontificali officio a 
sese essc privatum. 

V. Ravenna, Civ. n. 39. — Conf. quoque Alexandri 11 decretum ad Williel- 
mum marchionem (a/. Valerianum ep.) missum J. 3442. JL. 4624. 

174 Boma 1073 april. 26 

Gregorius VII (in Romanum pontificem electus) Guibcrto Ravennati archiep.: 

scribit de electione sua; rogat, ut caritatem erga Romanam eccl. et erga se 

ipsum promissam nunc ostendere curet et sufFraganeos ac filios eccl. Raven- 

natis ad exorandum Deum pro se invitet ac commoneat ; hortatur, ut frequenter 

inter se legati discurrant. — Non dubitamus. Dat. Romae 6 kal. mai. ind. 1 1 . 

lleg. Qregmii VII lib. I ep. 3. — Edd. Carafa Epp. decr. III 531 n. 3 = Mansi XX 

62 n. 3 = Migne CXLVIII 286 n. 3. Jaffe Bibl. rer. Germ. II 12. — Begg. J. 3538. 

JL. 4774. 

Guibertus a. 1073 ab Alexandro II consecratus, post obligationem sacra- 

meuto factam, se fidelem fore papae eiusque successoribus, Ravennani rediit; cf. 

Bonithonis Liber ad amicum lib. VI (Jaffe Bibl. rer. Germ. II 655; Mon. Germ. Lib. 

de lite I 600). 

175 Roma 1073 iun. 1 
Gregorius VII (in Romanum pontificem electus) Guidoni Imolen. comiti: 
rogat eum, quatenus quaecumque inter Imolenses, qui b. Petro fidelitatem 
iuraverunt, et Guibertum archiep. discordiae aut molestiarum sit occasio, eam 
sedare et firma studeat pace decidere, eisque defensionis auxilia conferre non 
desinat, donec legati sui in partibus illis veniant. 

V. Imola, Civ. n. 2. 

176 Roma 1075 ian. 4 
Gregorius VII Guiberto Ravennati archiep.: rogat eum, ut ad synodum in 
prima hebdoraada quadragesimae (feb. 22 — 28) celebrandam veniat. — Coram 
oculis. Dat. Romae 2 non. ian. ind. 13. 

Reg. Gregorii VII lib. 11 ep. 42. — Edd. Carafa Epp. decr. III 648 n. 42 = Mansi 
XX 156 n. 42 = Migne CXLVIII 394 n. 42. Jaffe Bibl rer. Germ. 11 155. — Segg. 
J. 3679. JL. 4919. 

Sed Guibertus minime venit. 

*177 (1075) 

Gregorius VII suspendit Guibertum Rav. archiep. , ad synodum vocatum 
(n. 176).^ dum venire noluit, ob periurii crimen ab episcopali officio. 

Bonithonis Liber ad amicum lih. VII (edd. Jaffe Bibl. rer. Geitn. II 663; Mon. Germ. 
Lib. de lite I 605). — Reg. JL. — . 

Quae Bonitho ad synodum a. 1075 feb. celebratam refert, ea in notitia de 

synodo Romana ;>. 1075 miuime leguntur (Keg. Gregorii VII lib. II ep. 52a apud 

Jaff^ Bibl. rer, Germ. II 170), sed aliquantulum tempus post certe evenerunt (cf. 

M»'yer v. Knonau Jahrbtlcher Heinrichs IV t. II 479 not. 46). 



Archiepiscopatus Ravennas. 55 

178 Boma 1078 ian. 28 

GregoriusYII Guiberto Ravcnnati archiep. omnibusque suffraganeis eius et 
universis cpp. et abbatibus in marchia Firmana et Camerina et in Pentapoli 
et Aemiliae et Longobardiae partibus constitutis: monet, ut ad synodum in 
proximo venturae quadragesimae prima hebdomada (feh. 25 — mart. 3) cele- 
brandam conveniant, scientes, eos securos fore ab omni laesione vitae et 
membrorum rerumque et ab orani saeculari iniuria. — Salutem vobis. Dat. 
Romae 5 kal. feb. ind. 1. 

Reg. Gregorn VII lib. V ep. 13. — Edd. Carafa Epp. decr. III 743 n. 13 = Baronius 
Ann. eccl. cul a. 1078 c. 1 , = Mansi XX 246 n. 13 = Migne CXLVIIl 498 n. 13. Jaffe 
Bibl. rer. Germ. II 303. — Regg. J. 3801. JL. 5063. 

*179 Boma 1078 mart. 3 

Gregorius VII in synodo Ravennatem Guibertum, inaudita haeresi et super- 
bia adversus s. catholicam eccl. se extollentem, ab episcopali omnino suspendit 
et sacerdotali officio, et innovat olim iam factum anathema super eum 
(n. 177). 

Acta synodi exstant in Rcg. Gregorii VII lib. V ep. 14 a (edd. Jaffe Bibl. rer. Germ. 
II 305. V 122). — Regg. J. p. 427. JL. I p. 625. 

*180 (Laterano 1078 nov. 19) 

Gregorius "VII in synodo renovat anathema super Guibertum Ravennatem. 

Acta synodi exstant in Reg. GregoiHi VII lib. VI ep. 5b (ed. Jaffe Bibl. rer. Ge)'m. 
II 330sq.), sed in eis notitia circa Guibcrti depositionem minime invcnitur. Scd haec paiet 
ex n. 181 (cf. Meyer v. Knonan JaJirbiichcr Heinrichs IV t. 111 J66 sq.). — Reg. JL. — . 

Conf. Vitam Gregorii Vll (Lib. pontif. ed. Duchesne II 285), cuius auctor ex 
u. 181 hausit. 

181 Boma 1078 nov. 25 

Gregorius VII omnibus Ravennatibus maioribus et minoribus: nuntiat, 
(Wibertum), qui Ravennatem eccl., olim ditissimam et religiosissimam, 
tyrannica depraedatione devastaverit et corruperit, in s. Romana synodo esse 
depositum (n. 180); praecipit, ut nullam ei deinceps oboedientiam exhibeant. 

V. Ravenna, Civ. n. 40. 
*182 Boma 1080 mart. 7 

Gregorius VII confirmat sententiam depositionis et excommunicationis iam 
plerumque datam in Guibertum Rav. archiep. 

Acta synodi leguntur in Rcg. Gregorii VII lib. VII ep. 14 a (ed. Jaff^e Bibl. rer. Germ. 
II 398) et in Vita Gregorii VII (Lib. pontif. ed. LucJiesne II 287) etc. (cf. Mon. Germ. Const. 
I 555). — Regg. J. p. 434. JL. I p. 634. 

183 (1080) 

Gregorius VII episcopis christianam religionem defendentibus ceterisque 
clericalis ac laicalis ordinis s.Petri fidelibus: inter alia scribit, se post kal. sept. 
(sept. 1)., postquam tempus frigescere coeperit, cupientem s. Ravennatem eccle- 
siam de manibus impiis eripere et b. Petro restituere, partes illas armata 
manu petiturum. — Notum sit. 



gg Ravenna. 

Beg. G>egoni VII lib. VIII ep. 7. — Edd. Carafa Epp. decr. III 831 n.7 = Baronius 
Ann. ecci. ad a. 1080 c.49, = Mansi XX 319 n. 7 = Migne CXLVIII 581 n. 7. Jaffe 
Bibl. rer. Germ. II 436. — Eegg. J. 3903. JL. 5179. 

De tempore cf. Dunzelmann in Forschungen zur Deutschen Gesch. XV 539 ; 
P. Sander Kampf Heinrichs IV und Gregors VII (Berlin 1893) p. 172. 

184 (1080) oct. 15 
GregoriusVII omnibus episcopis, abbatibus, clericis atque laicis in marchia 
Tuscana, Firmana et in exarchatu Ravennate constitutis: praecipit, ut in 
restauratione Ravennatis eccl. de manibus pervasoris destructorisque W(iberti) 
dicti archiep., in synodo Romae celebrata iam ex triennio gladio anathematis 
sine spe recupcrationis percussi (n. 179. 180), omnes unanimiter consensum et 
pro posse adiutorium tribuentes, in reperiendo idoneam ilH regimini personam 
sumraopere laborantes invigilent. — Prudentiae vestrae. Dat. id. oct. 

Beg. Gregorii VII lib. VIII ep. 12. — Edd. Carafa Epp. decr. III 835 n. 12 = Mansi 

XX 323 n. 12 = Migne CXLVIII 585 n. 12. Tartini Rer. Ital. Scr. I 300 = Amadesi 

Clironot. II 352 n. 82 c. Jaffe Bibl. rer. Germ. II 441. — Regg. Rubeus ^ p. 307. J. 3908. 

JL. 5186. 

Gonf. Vitam Gregorii VII (Liber pontif. ed. Duchesne II 289). 

185 (1080) oct. 15 
Gregorius VII omnibus clericis et laicis Ravennae morantibus: monet eos, 
W(iberto) sceleroso, sacrilego atque periuro, in universali synodo damnato 
(n. 179. 180), ut toto affectu mentisque intentione talem personam una cum 
episcopis et archidiacono ceterisque diaconis, quos ad eos sua vice direxit, 
studeant eligere, quae tanto honori, scil. Ravennatis archiepiscopatus regimini, 
videatur competere. 

V. Ravenna, Civ. n. 41. 

186 (1080) dec. 11 
Gregorius VII omnibus episcopis, abbatibus, comitibus atque militibus in 
parochia Ravennate et in Pentapoli nec non et in marchia Firmana et in 
ducatu Spoletino commorantibus : praecipit, ut iuxta consilium legati sui 
R(ichardo) archiep. Ravennati consilium et auxilium firmiter promittant. — 
Notum vobis esse. Dat. 3 id. dec. 

Reg. Gregorii VII lib. VIII ep. 14. — Edd. Carafa Epp. decr. III 837 n. 14 = Mansi 
XX 325 n. 14 = Migne CXLVIIl 587 n. 14. Tartini Rer. Ital. Scr. I 297 = Amadesi 
Chronot. II 353 n. 82d. Jaffe Bibl. rer. Germ. II 444. — Regg. Rubeus ^ p. 307. J. 3910. 
JL. 5189. 

187 Ravenna 1086 feh. 27 
Clemens III (Wibertus) s. Ravennati eccl. omnibusque futuris in illa archiepp.: 
confirmat privilegia Pauli (n. 77), Sergii (n. 97), Pascasii (n. 94), Leonis 
(n. 98. 99), Adriani (n. 92), Eugenii (n. 95), Marini (n. 155), Agapiti (n. 156), 
Gregorii (n. 164. 166), et praecepta lustiniani, Theodosii, Valentiniani, Ludo- 
wici, Caroli, Ottonis, Chonradi, Ileinrici imp. — Cum omnium. Acta Ravennae 
in plenaria synodo in matrice eccl. q. d. Agiae Anastaseos, a. d. inc. 1086, 
imp. Heinrico III Rom. aug. a. imp. eius 2, ind. 9, 3 kal. mart. Subscr. 
Rolandus Tarvisian., Milo Paduan., Hecilinus Vicentin. epp. 



Archiepiscopatus Ravennas. 57 

A\ [C f. 27. C» f. 25'. C\ G XXXVI f 94. S f. 150. Z f. 40 Exc.J. — Edd. 
Rubeus * p. 310 = Mansi XX 615 = Migne CXLVIII 830 n. 3. (Antonelli) Bagioni VU231 
■ex C. Mittarelli Ann. Camald. III 39 ex A^ = Gloria Cod. dipl. Padov. I 314 n. 290 Exc. 
Balan Mon. s. XVI p. 478 ex CK — Regg. MittareUi Bibl. codd. tns. s. Michaelis Venet. 
p. 993 ad a. 1083. Amadesi De iurisdictione Rav. archiepp. diss. p. 12. J. 3997. JL. 5322. 

188 Guastalla 1106 oct. 22 
Paschalis II in concilio apud villam Guardastallum, a. d. inc. 1106, 11 kal. 
nov. celebrato constituit, ut Aemilia tota cum suis urbibus, id est Placentia, 
Parma, Regio, Mutina, Bononia, nunquam ulterius Ravennati metropoli 
subiaceat. 

Acta concilii Guardastallensis leguntur in Vita Paschalis II auctore Bosone (cf. 
Duchesne lAb. pontif. II p. XXXVII sq.J. — Edd. Baronius Ann. eccl. ad a. 1106. Mansi 
XX 1209. Watterich Pontif. liom. vitae II 39. Duchesne Lib. pontif. II 371 = Mon. Germ. 
Const. I 564 n. 395. — Ref^g. J. p. 492. JL. I p. 726. 

Hoc constitutum ex Paschalis II regestis sumptum legitur etiam in Petri diac. 

card. epistola ad Placentinos (ap. Campi Hist. di Piaceuza II 369 n. 38 et Fabre- 

Duchesne Lib. censuum I 115 not.). 

189 Roma 1118 aug. 7 

Gelasius II Gualterio archiep.: restituit ei, quem Ravennatis eccl. filii a 
disciplina fratrum regularium violenter assumptum pro religionis ac sapientiae 
praerogativa in b. Apollinaris cathedram communi voto ac desiderio posu- 
erunt et in apost. sedis oboedientiam unanimiter redegerunt, dignitatem omnem, 
quam ante divisionis tempora per Romanam eccl. possederat; concedit episco- 
patus Aemiliae provinciae, id est Placentiae, Parmae, Regii, Mutinae, Bononiae, 
Ferrariae, Adriae, Cummaclii, Imolae, Faventiae, Forlivii, Foripupilii, Bobii, 
Caesenae, FicocUi; confirmat etiam ducatum Ravennae et monasteria s. Adel- 
berti et s. Illari in Galligata; committit ei Pomposiani mon. curam; concedit 
pallium. — Unitati divinae. Ego Gelasius etc. Dat. Romae p. m. Grisogoni 
S. R. E. diac. card., 7 id. aug., ind. 11, a. d. inc. 1119, pont. autem d. Gelasii 
II pp. a. 1. 

J3» s. XIII. C f. 25'. C f. 24. C--. D (kal. sept.). G XVIII f. 41 et XXXVI f. 95. 
[K. S f. 171. Z f. 68 Exc.J. — Edd. Rubeus « p. 321 = C. Caietani S. Gelasii pp. II vita 
p. 83 = Muratori Scr. III^ 396, = C. Gaetani Vita di Gelasio II p. 161, = Gattula Hist. 
ahb. Cassin. p. 370, = (Zaccagni) Diss. hist. p. 26, = Summ. a. 1725 n. 3, = Savioli Ann. 
Bolognesi J* 765 n. 104. Baronius Ann. eccl. ad a. 1118 c. 15 (kal. sept., ind. 12) = Labbe- 
Cossart Conc. X 818 n. 4 = Bull. Rom. ed. Cocquelines II 157 n. 4 = BuU. Rom. ed. Taur. 
II 285 n. 4, = Mansi XXI 168 n. 4 = Migne CLXIII 495 n. 13. Privilegia aliquorum 
ss. pontif. n. 2. (Antonelli) Ragioni VII 229 ex C. Balan Mon. s. XVI p. 476 ex C^. 
Riccardi in Arch. stor. Lodig. VIII 164 ex B^. — Hegg. Sigonins De regno Italiae ad a. 1118 
= Azori Institut. moral. II (Cremonae 1622) 285. UgheUi ^- - II 365. Fahi Mem. p. 485. 
Montfaucon Bibl. I 436. J. 4895. JL. 6647. 

De hoc privilegio cf. Sauer Die Schrift des Guilielmus Valla Rhegiensis iiber 
den Exarchat von Italien p. 44. — Epistola de electione Gualterii archiep. legitur 
apud Hardouin Conc. VI^ 1942. Gualterius a Gelasio II consecratus Ravennam redux 
a latronibus exspoliatus et diu in carcere detentus est (cf. Gualterii archiep. privi- 
legium Faventinis canonicis concessum (cf. Faenza, Eccl. cathedr. n. 3). 

190 Laterano 1121 ian. 7 
Calixtus II Gualterio archiep. etc: confirmat Gelasii pp. constitutionem 
(n. 189), concedit episcopatus Aemiliae, exarchatum Ravennae, qui Romanae 



5g Ravenna. 

eccl. iuris est, et monasteria s. Adelberti et s.Ylari; committit ei Pomposiani 
mon. curam. — Etsi universae. Scr. p. m. Rainerii scrin. reg. et not. s. pal. 
Ego Calixtus ctc. Subscr. 31 card. Dat. Lat. p. m. Grisogoni S. R. E. diac. card. 
ac bibl., 7 id. ian., ind. 14, inc. d. a. 1121, pont. autem d. Calixti 11 pp. a. 2. 
A. [B^ s. XIIT. C f. 24. C» f. 23. C\ G XVIII f. 42' et XXXVI f 96. S f 173. 
Z f. f>9 Exe.J. — Hdd. Summ. a. 1725 n. 4. Privilegiu aliquorum ss. pontif. u. 3. (AntonelU) 
Ragioui VII 226 ex C. Balan Mon. s. XVI p. 474 ex C". Tarlazzi Append. I 40 n. 17 ex 
A et I 42 n. 18 ex G = Robcii BulMre du pape Calixte II t. I 310 n. 213. Riceardi in 
Arch. stor.Lodig. VIII 166 ex B^. — Regg. Ruheus - p. 323 = Sainoli Ann. Bolognesi 2« 196, 
= Bertoldi Jlem. d'Argenta II l'J2. Fabri Mem. p. 4S6. Montfaucon Bibl. 1 436. Migue 
CLXIII 1105 II. 121. J. 5031. JL. 6889. 

*191 Laterano 1123 mart. 

Calixtus II in synodo Romana revestit Gualterium archiep. Rav. de Landulfi 
ep. Ferrarien. oboedientia, et agit querimoniam eius super massa Firminiana. 
Laud. in n. 193. 213. — Reg. JL. I p. 810. 

*192 (1123—24) 

Calixtus II suspendit (Landulfum) Ferrarien. ep., quem in oboedientiam 
Gualterii Rav. archiep. restituerat fn. 191), quia oboediro contempsit, ab 
officio episcopali et sequestrat popuhim Ferrarien. in contumacia perdurantem 
ab introitu ecclesiae. 

Laud. in n. 193. — Reg. JL. — . 

Praeterea notamus Calixti II synodum Romanam (a. 1123 ex. aut a. 1124 

in.), in qua Olrieus Mediolanen. archiep. adversus Ravennatem archiep. circa iu» 

sedendi ad dexteram papae conquestus est (cf. JL, I p. 818). 

193 Perugia (1124) mart. 14 

Calixtus II M(anfredo) Mantuano et B(ernardo) Veronensi epp. et omnibus 

Yenetianis tam clericis quam monachis per Ferrarien. parochiam constitutis: 

nuntiat, se praeterita quadragesima in Lateranensi conciho Gualterium archiep. 

de Ferrariensis ep. oboedientia revestivisse (n. 191) et Ferrariensem ep., quia 

oboedire contempsit, ab officio episcopali suspendisse (n. 192); mandat, ut 

nullum de Ferrariensibus hominibus in ecclesiis suis recipiant vel eis chrisma 

conferant; nullus etiara clericus vel monachus in civ. Ferrariensi habitans 

divinum officium populo celebrare praesumat praeter baptisma infantium et 

poenitentiam in ultiniis positorum; clerici vero per Ferrarien. dioecesim con- 

stituti eosdem Ferrarienses ad divina officia non admittant. — Praeterita 

quadragesima. Dat. Perusii 2 id. mart. 

B*. [G XXXVI]. — Edd. Tarlazzi Append. 1 44 n. 19 cx scJwdis Amadesii = Robert 
Bullaire du pape Calixte II t. II 302 n. 486. — Regg. Miftarelli Ann. Caniald. III 200. 
JL. 7144. 

194 Laferano 112!) mai. 6 
Honorius II Gualterio archiep. etc: confirmat episcopatus Aemiliae provin- 
ciae et exarchatum Ravennae et monasteria s. Adelberti et s. Ylari, et com- 
mittit eius personae Pomposiani mon. curam. — Sacrosancta Roniana. Ega 
Honorius etc. Subscr. 29 card. Dat. Lat. p. m. Aimerici S. R. E. diac. card. 
et canc, 2 non. mai.. ind. 3, inc d. a. 1125, pont. autem d. Honorii II pp. a. 1. 



Archiepiscopatus Ravennas. 59 

A\ [B s. XIII. B^ s. XVI. D = I f. 153 = S f. 175. Y f 243 Exc. Z f 88 
et f. 89 Exc.J. — Edd. UcjMU ^- "- II 365 ex B = Summ. a. 1725 n. 5, = Bull. Rom. ed. 
Cocquelines II 197 n. 5 = Bidl. Rom. ed. Taur. II 354 «. 5, = Migne CLXVI 1243 n. 30 = 
lAverani Opp. IV 109 n. 42. Privilegia aliquorum ss. poniificum n. 4. (Antonelli) Ragioni 
VII 239 n. 6 ex D. Riccardi in Arch. stor. Lodig. VIII 168 ex A^. — Regg. Fahri Mem. 
p. 486. Montfaucon Bihl. I 436. J. 5225. JL. 7233. 

De boc privilegio cf. Sauer 1. c. p. 4G. — Adnotamus insuper uotitiam a. 1129 
april. 13 circa consecrationem Henrici Bononiensis electi a Gualterio archiep. cele- 
bratam; cf. Bologna, Episc. 

195 (1124—30) 
Honorius II G(ualterio) archiep. Rav. : rogat, ut Petrum ducem, quem posfc 
appellationem Romanae audientiae ab eo factam excommunicavit, absolvat, 
donec ipse ad suam praesentiam veniat. — Querimoniam Petri, 

Coll. Lips. t. 47 c. 41. Coll. Brug. t. 46 c. 3. — Ed. Friedberg Qainque compilationes 
p. 202. — Reg. JL. 7390 a. 

196 (1130 mai.) 
Romani episcopi et cardinales Lothario regi: inter cetera commendant 
G(ualterium) Rav. eccl. archiep., ut eum pro reverentia b. Pctri et totius 
catholicae ecclesiae honorificc tractet. — Nullus christianorum. 

Cod. epist. Udalrici Bamberg. ep. 5.52. — Fkld. Eccard Coip. hist. II 358 n. 352. Jaffe 
Bibl. rer. Gerni. V 429 n. 248. — Reg. JL. — . 

Conf, quoque Innocentii II epistolam ad Lotbarium regem missam J. 5320. 
JL, 7411, qua Gualterium Ravenuatem archiep., legatum suum commendat. Ad- 
notamus insuper ipsius Gualterii et Gerardi S. R. E. card., apost. sedis legatorum, 
et Gualterii et lacobi Faventini ep. epistolas ad Ottonem ep. Bambergensem a. 1130 
(cod. Udalrici epp. 348. 350 ap. Eccard II 357. 358 et Jaffe Bibl. rer. Germ. V432. 436 
n. 249. 253). 

il97 Novara (1132) april. 17 

[Innocentius II Gualterio archiep. Ravennati]: laudat eius atfectionem et 
devotionem erga S. R. E.; nuntiat, se transalpinatum, Astae resurrectionem 
Domini (april. 10) celebrasse et Novariensium maiorem ecclesiam consecrasse; 
mandat, ut sine tarditate sibi Papiam obviam veniat. — Affectionem tuam. 
Dat. Novariae 15 kal. maias. 

Cod. Vi)idob. 2507 (Philol 401) s. XIII f. 30. — Edd. Amadesi Chronot. III 121 n. 9. 
Wattenbach in Archiv fiir Kunde osterr. Geschichtsqu. XIV (1855) 72 n. S. — R^g. Watterich 
Pontif Rom. vitae II 208. J. 5416. JL. f 7566. 

Epistolam hanc cum aliis epistolis in cod. Vindob. exaratis in usum scholarum 
confictam esse, Wattenbach 1. c. plane evicit. — Praecedit Gualterii archiep. epistola 
ad Inuocentium papam (edd. Amadesi Chronot. III 121; Wattenbach 1. c. p. 71 n. 7); 
sequitur epistola Gualterii archiep. ad lacobum Faventinum ep. missa eiusque 
responsum (ed. Amadesi III 120). 

198 Boloynu 1132 dec. 16 

Innocentius 11 Gualterio archiep. etc. : confirmat episcopatus Aemiliae pro- 
vinciae et exarchatum Ravennae et monasteria s. Adelberti et s, Hylari, et 
committit eius personae Pomposiani mon. curam. — Discreta et provida. 



60 Ravenna. 

Ego Innocentius etc. Subscr. 5 card. Dat. Bononiae p, m. Aimerici S. R. E. 
diac. card. et canc, 17 kal. iau., ind. 10, inc. d. a. 1133, pont. v. d. Innocentii 
pp. II a. 3. 

A*. [B s. XIII. B^ s. XVI (12 kal. ian.). D =^ S f. 176. Y f. 256 Exc. Z f. 98. 
101. 253 Exc.]. — Edd. Privilegia aliquarum ss. pontificum ii. 5. (AntoiulH) Bagio^ii VII 242 
n. 2 ex D (12 kal. ian.). Tarlazzi Append, I 45 n. 20 ex B. Riccardi in Arch. sfor. Lodig. 
VIII 171 cx A^. — Regg. Fabri Mem. p. 49. (Zaccagni) Biss. hist. p. 26 (21 dec. 1133). 
Montfaucon Bihl. I 436 (12 kal. iau.). JL. 7604. 

De hoc piivilegio cf. Sauer 1. c. p. 48. — Praeterea laudat PflugkH. Iter p. 224 

u. 326 Inuocentii II privilegiuiu Raveuuati archiep. concessum, sed est Inno- 

centii IV a. 1252 nov. 12. 

=^199 (1139 in.) 

Innocentius 11 praecipit Gualterio archiep. Ravennati et Ferrariensibus, ut 

ad proximam synodum (1139 april. 3) sapientes ac discretos viros cum instru- 

mentis authenticis et aliis rationibus mittant, ut super consecratione Ferra- 

riensis ep., quam archiep. Ravennas per se ipsum fieri debere clamat, 

decidatur. 

V. Ferrara, Episc. u. 21. 

200 Laterano (1144) hil. 6 

Lucius II clero et populo Ravennati : mandat. ut M(oysen) canonice electum 
et a sese in archiepiscopum propriis manibus consecratum benigne recipiant, 
diligant, honorent eique tamquam proprio pastori oboedientiam ac reverentiam 
exhibeant et ad recuperanda bona Ravennatis eccl. opem ei et consilium prae- 
beant: nuntiat, se A(rduino) Placentino ep. mandasse. ut iuxta tenorem 
privilegiorum Ravennatis eccl. oboedientiam ac reverentiam exhibeat (n. 201). 
— Universitati vestrae. Dat. Lat. 2 non. iul. 

Edd. Rubeus "^ p. 329 — Migne CLXXIX 901 n. 59. — Regg. Fabri Mem. p. 487. 
Montfaucon Bihl I 449 (2 non. iun.). J. 6091. JL. 8645. 

'*201 (Laterano 1144 iul 6) 

Lucius II mandat A(rduino) Placentino ep., ut iuxta tenorem privilegiorum 
Ravennatis ecclesiae et antiquam consuetudinem M(oysi) archiep. et ecclesiae 
Ravennati debitam oboedientiam ac reverentiam exhibeat. 
Laud. in n. 200. 206. — Reg. JL. — . 

*202 (1144) 

Lucius II committit patriarchae Gradensi controversiam inter Moysen archiep. 
Rav. et Grifonem ep. Ferrarien. super massa Firminiana cognoscendam. 

Reg. Rubeus - p. 330. JL. — . 

Ex n. 213. 220 edocemur, Moysen archiep. iam tempore ordinationis suae in 

conspectu Lucii II advereus Grifoneni ep. Ferrariensem conquestum esse. 

*203 (1144) 

Lucius II, conquerente Moyse Ravennate archiep., mandat Grifoni Ferra- 
riensi ep., ut patriarchae Graden. sententiae super controversia de massa 
Firminiana (n. 202) oboediat. 

Reg. Rubeiis « p. 330. JL. — . 
Laudatur quoque in n. 213. 



I 



Archiepiscopatus Ravennas. 61 

204 Sutri (1146) april 10 

Eugenius III Grifoni Ferrariensi ep*: mandat, quatenus villam de Firmi- 
niana cum plebe sua (s. Stephani) violenter et iniuste detentam Moysi Raven- 
nati archiep. cum integritate restituat et in pace dimittat, aut, cum a W(idone) 
presb. card. fuerit evocatus, ipsius praesentiam adeat et quicquid ab eo super 
hoc statutum fuerit, observet. — Experientiae tuae. Dat. Sutrii 4 id. april. 
BK [G XXXVI]. — FA. Gott. Nachr. 1897 p. 195 n. 2 ex G. — Reg. JL. — . 

*205 Trier (1147 dec.—1148 feh.) 

Eugenius III praemonet Moysen archiep. Rav. de Placentinae eccl. electione, 
mandans, ut in proxima b. Lucae festivitate (od. 18) cum munimentis ac 
rationibus suis apost. se conspectui repraesentet. 
Laud. in n. 206. 211. — Reg. JL. — , 

Eodem modo Eugenius III scripsit Placentinis. 

206 Reims (1148) mart. 29 

Eugenius III M(oysi) Ravennati archiep.: nuntiat, se et fratres suos sanos 
et incolumes esse et ad Italiam redire disposuisse; se Placentinae eccl. 
electionem salvo iure eius confirmasse ; mandat, quatenus in proxima b. Lucae 
festivitate (oct. 18), ut de illa controversia plenius cognoscat, cum munimentis 
et rationibus apost. se conspectui repraesentet. — Quia de fraternitatis. Dat. 
Remis 4 kal. april. 

A. — Edd. Bubeus * p. 331 — Manrique Cistercien. ann. II 100, = Uyhelli ' II 266; 
2 II 214, = Labbe-Coleti X 1087 n. 65 = Mansi XXI 665 n. 65 = Migne CLXXX 1314 
n. 264. — Begg. Montfaucon Bibl. I 440 (Dat. Romae). J. 6.395. JL. 9203. 

Littera clausa (in tergo): Raveunati archiepiscopo. — cf. Petri Cluniacensis 

epistolam ad Eugenium III de eadem re (edd. Bibl. Cluniacen. p. 949 n. 44; Ughelli 

I. c; Migne CLXXXIX 462 u. 44). 

*207 Pavia (1148 iun.) 

Eugenius III, petente Moyse archiep. Ravennate, causam inter eum et eccl. 
Placentinam de electione episcopi ad terminum utrique parti praefixum (i. e. 
h. Lucae) differt; mandat tam ei quam alteri parti, ut memorato termino 
omni seposita occasione ad suam praesentiam veniant. 

Laud. in n. 209. 211. — Beg. JL. — . 
*208 Cremona (1148 iul. 7) 

Eugenius III in synodo „inter Mediolanensem Liguriae et Ravennatem 
Aemiliae metropolitanos sustulit de medio litem". In eodem concilio Ravennas 
Placentinum de iure suffraganeum suum vindicat. 

Eist. pontif. c. 21 (Mon. Gcrm. Scr. XX 533). — Beg. JL. II p. 58. 

De lite inter Mediolanensem et Ravennatem archiepp. cf. n. 169. 170. 232. 

209 Pisa (1148) nov. 9 

Eugenius III lohanni Placentino electo: reprchendit eum, quod, quamquam 
tam per litteras suas Placentinae eccl. quam viva voce, ipso praesente, man- 
davit, ut proxime praeterita s. Lucae festivitate (oct. 18) apost. se conspectui 
praesentaret, Moisi Ravennati archiep. responsurus, ad suam vcniro praesen- 
tiam vel responsales litteras transmittere subterfugit; iudicat, ut Phicentini 
electi a Raveimatc archiep. tamquam metropolitano proprio consecrationom 



g2 Ravenna. 

sine contradictione suscipiant ct ei oboedientiam et reverentiam exliibeant; 
mandat, quatenus usque ad octavas epiphaniae (1149 ian. 13) Ravennatem 
archiep. adeat et ab eo tamquam metropolitano proprio consecrationem acci- 
piat. — Nobis non exstat. Dat. Pisis 5 id. nov. 

Edd. Bacehini II App. p. 102 ex scrinio eccl. Ravennatis ~ Muratwi Scr. II<^ 208 = 
Migne CVI 796 et CLXXX 1369 v. 322. — Itegg. J. 6456. JL. 9299. 

210 Pisa (1148) nov. 9 

Eugenius III clero et populo Placentin.: praecipit, quatenus Ravennati 

archiep. tamquam metropolitano oboedientiam et rev&rentiam dcferant. — 

Sicut oboediens. Dat. Pisis 5 id. nov. 

Edd. Bacchini II App. p. 103 ex scrinio eccl. Bavennatis = Mitraioii Scr. IIo^ 208 = 
Poggiali Mem. di Piacenza IV 212, = Migne CVI 796 et CLXXX 1369 n. 323. — Begg. 
J. 6457. JL. 9300. 

211 Pisa 1148 nov. 10 
Eugenius III Moisi Ravennati archiep.: privilegiis Gelasii (n. 189), Calixti 
(n. 190), Honorii (n. 194) et Innocentii (n. 198) et scriptis eorum et suis 
(n. 206. 209. 210) diligenter inspectis, iudicat, ut Placentini electi a Raven- 
natibus archiepp. tamquam a suis metropolitanis consecrationem sine conti'a- 
dictione suscipiant et eis de cetero subiectionem, oboedientiam et reverentiam 
tamquam proprio metropolitano exhibeant. — Dilecti filii. Ego Eugenius etc. 
Subscr. 10 card. Dat. Pisis p. m. Guidonis diac. card. et canc, 4 id. nov., 
ind. 12, inc. d. a. 1149, pont. v. d. Eugenii pp. III a. 4. 

B s. XIII. [F II f. 106. G XCI f. 359. BJ. — Edd. Bubetis ^ p. 332 ex B = 
Manriqne Cistercien. ann. II 69, = Ughelli * II 267 ; ^ II 215 = Bull. Rom. ed. Cocqiielines 
II 310 n. 31 = BuU. Rom. ed. Taur. II 554 n. 31, = Labbe-Coleti X 1087 n. 66 = Mansi 
XXI 665 n. 66 = Migne CLXXX 1370 n. 324. — liegg. Montfaucon Bibl. I 449. Poggiali 
Mem. di Piacatza IV 211 Exc. PflugJcH. Iter p. 806 n. 1027 ad a. 1149 nov. 19. J. 6458. 
JL. 9301 ad 1148 nov. 10. JL. 9357 ad a. 1149 nov. 19. 

De hac seutentia cf. Petri diac. card. epistolam ad Placentinos (cf. n. 188). 

*212 (1149—50) 

In praesentia Guidonis Hostien. ep. Griffo Ferrarien. ep. cum Moysi archiep. 
Ravennate super massa Firminiana et plebe s. Stephani atque aliis ecclesiis 
in eadem massa constitutis transactionem facit. 

Land. in n. 213. — Beg. JL. — . 
^13 Segni 1152 iun. 2 

Eugenius IH Moysi Ravennati archiep.: definit controversiam inter eum et 
Griffonem Ferrarien. ep. super massa Firminiana et plebe s. Stephani atque 
aliis ecclesiis in eadem massa constitutis, utriusque partis allegationibus ac 
rationibus inspectis et cognitis: quicquid in mcmorata massa Ferrariensis ep. 
tam in possessionibus quam in ecclesiis per se aut per alios possidebat, nulla 
quaestione rescrvata, ei et Ravennati ecclesiae integre restitui iudicat. — Nc 
oblivionis. Ego Eugcnius etc. Subscr. 18 card. Dat. Signiae p. m. Bosonis 
S. R. E. scriptoris, 4 non. iun., ind. 15, inc. d. a. 1152, pont. v. d. Eugenii III 
pp. a. 8. 

A\ [B\ G XXXVI]. — Ed. Gott. Nachr. 1897 p. 197 n. 4 ex G. — Regg. Rubeus 
2 p. 335. MitlarelU Bibl. codd. ms. s. Michaelis Venet. p. 994 ad iun. 4. JL. — . 



Aichiepiscopatus Raveunas. 63 

2U Segni (1152) iun. 2 

Eugenius III clericis et laicis iii massa Firminiana consistentibus: absolvens 
eos ab oboedientia Ferrariensis ep., praecipit, quatenus de cctero Ravennati 
archiep. tamquam domino et proprio pastori debitam oboedientiam et reve- 
rentiam sicut devoti et humiles filii deferant. — Ad vestram credimus. Dat. 
Signiae 4 non. iun. 

B s. XIII. — Edd. Azedo Suvim. a. 1787 jh 7 n. 6. Tarlazzi Append. II 8 n. 6 ex 
B. — Begg. Frizzi Mem. di Ferrara ^ II 166; " II '228. Gott. Nachr. 1897 p. 201 n. 5. JL. — . 

215 Segni (1152) iul. 28 
Eugenius III M(oysi) Ravennati archiep.: mandat, ut I(ohanni) Placentino 
ep., pro sedis apost. oboedientia et rcstitutione Ravennatis eccl. immensis 
periculis exposito, in suis necessitatibus debita benignitate provideat. — Quod 
venerabilis. Dat. Signiae 5 kal. [aug.]. 

A. — Edd. Rubeus * p. 334 ex A ad a. 1151 = Manrique Cistercicn. ann. II 189, = 
Campi Hist. di Piacenza II 2 (ital), = Ughelli ^ II 268; ^ // 216 = Mansi XXI 666 n. 67 
= Migne CLXXX 1541 n. 520. — Bcgg. Montfaucon Bibl. I 449. J. 6656. JL. 9599. 

Littera clausa (in tergo): Ravennati archiepiscopo. — lohannem ex monacho 
Claraevallensi et abbate mon. de Columba iam a. 1148 in Placentiuum ep. electum 
Moyses archiep. a. 1151 iul. 3 ipse consecravit (cf. Rubeus " p. 334). 

216 (1145—53) 
Eugenius III Moysi Ravennati archiep.: respondet eius consultationi super 
negotio nobilis viri Guilelmi Traversariae, qui defuncta uxore relictam fratris 
eiusdem uxoris suae in coniugium sibi sociavit. — Ecclesiarum Dei. 

Cod. Vindob. 2178 (Im can. 91) s. XII f. 5. — Edd. P. Hinschius in Dove's Zeitschrift 
fiir Kirchenrecht II (1862) 219 = H. Hiiffer Beitrdge zur Geschichte der Quellen des Kirchen- 
rechts (Milnster 1862) p. 123. Tarlazzi Append. II 7 n. 5. — Beg. JL. 9660. 

De hoc decreto cf. quae disseruerunt Hinschius 1. c. p. 219 sq. et Maassen ib. 

p. 335 sq.; Hiiffer 1. c. p. 122 sq. 

217 Laterano (1154) feh. 27 
Anastasius IV Moysi Ravennati archiep.: ad exemplar Eugenii confirmat 
sententias, quas idem pro eccl. Ravennate tam de episcopatu Placentino 
(n. 211) quam de villa. et tota massa Firminiana cum plebe et cappellis suis 
promulgavit (n. 213). — Litteras a tua. Dat. Lat. 3 kal. mart. 

B\ [G XXXVIJ. — Ed. Gott. Nachr. 1897 p. 201 n. 6 ex G. — Reg. JL. — . 

218 Roma S. Maria Rotonda 1154 iiin. 17 
Anastasius IV Moysi Ravennati archiep.: confirmat sententiam ab Eugenio 
promulgatam super controversia massae Firminianae et plebis s. Stephani 
atque aliarum ecclesiarum in eadem massa constitutarum, quae inter archiep. 
Ravennatem et Griffonem Ferrariensem ep. agitatur (n. 213). — Quae a 
praedecessoribus. Ego Anastasius etc. Subscr. 1 1 card. Dat. Romae ap. 
s. Mariam Rotundam p. m. Rolandi S. R. E. presb. card. et canc, 15 kal. iul., 
ind. 2, inc. d, a. 1154, pont. v. d. Anastasii IIII pp. a. l. 

A. — Edd. Azedo Summ. a. 1778 p. 54 n. 26 et Summ. a. 1787 p. 8 n. 6 = Tarlazzi 
Append. II 9 n. 7. — Beg. Frizzi Mem. di Ferrara * II 166; ^ II 228. JL. —. 



(34 Ravenna. 

*229 (Roma 1155 iun. 18) 

lladrianus IV (eodem die, quo Fridericus I Romae ab Hadriano IV coro- 
nahir) concedit Anselmo archiep. pallium. 

Beg. Biibeus '- p. 336. JL. — . 

Moyses archiep. obiit a. 1154 oct. 26 (cf. Rubeus ^ p. 335), cui successit Ansel- 

mus ep. Havelbergensis. 

220 Laterano (1156 — 58) dec. 9 

Hadrianus IV Griffoni ep. et universo clero Ferrarien.: reprehendit eos, 
quod contra sententiam a b. m. Eugenio (n. 213) super massa Firminiana 
promulgatam ea, quae Ravennati eccl. adiudicata sunt, ab eis per violentiam 
detineantur; raandat, quatenus ep. de ea de cetero nullatenus se intromittat et 
Ferrarienses districte commoneat, ut nullum audeant impedimentum praestare, 
quominus sua sibi iustitia de rebus b. Petri persolvatur; revocat in irritum 
alienationes, quas post sententiam ab Eugenio datam Ferrariensis ep. efFecerit; 
praecipit, ut nullus de cetero in Ferrariensi episcopatu nec etiam occasione 
Hospitalariorum sive Templariorum audeat divinum officium celebrare. — 
Apostolicae sedis. Dat. Lat. 5 id. dec. 

B\ [G XXXV 1]. — Ed. Gdtt. Nachr. 1897 p. 205 n. 9 ex G. — Beg. JL. — . 

*221 Boma S. Pieiro (1156—58) dec. 23 

Hadrianus IV ad exemplar Eugenii (n. 213) et Anastasii (n. 218) confirmat • 
Anselmo archiep. sententiam de villa omnique massa Firminiana cum plebe 
s. Stephani. — Dat. ap. s. Petrum 10 kal. ian. 
Beg. Bubeits - p. 336. JL. — . 

222 (1159 ian.) 
Iladrianus IV Friderico ill. Romanorum imp. : respondet, se eius postula- 
tionem circa Guidonem, Guidonis Blanderaten. comitis filium, subdiac. apost. 
sedis, (in cuius electione concorditer et voluntarie universa Ravennas convenit 
ecclesia, praesentibus lacincto card. et Herimanno Farden. ep.) non admittere^ 
quia in Romana eccl. eum intendat ordinare. — Qualiter superni. 

Ragewini Gesta Frwlerid imp. lib. IV c. 17 [20] . — Edd. Baronius Anr>. eccl. ad a. 1159 
c. 3. Rubeus - p. 340. Muratori Scr. VI 799 = Mansi XXI 795 n. 5 = Migne CLXXXVIII 
1579 n. 197. Mon. Germ. Scr. XX 454. Scr. rer. Gci-m. ed. Waitz (1884) p. 206. — Begg, 
J. 7058 ad a. 1158 ex. JL. 10530. 

Conf. Friderici I irap. epistolam ad Hadrianum IV missam Stumpf Reg. 3834. 
De re cf. P. Wagner Eberhard II vou Batnberg (Halle 1876) p. 104. 

223 Anagni (1159) dec. 13 
Alexander III archiepiscopis etc. per Liguriam, Aemiliam, Histriam et 
ducatiim Venetiae constitutis: scribit de sua electione. — Aeterna et in- 
comnuitabilis. Dat. Anagn. id. dec. 

B s. XII. [S f. 186]. — Ed. Bubeus ^ p. 341. — Begg. PflxiglcH. Iter p. 808 n. 1035. 
J. 7136. JL. 10601. 10603. 

Praeterea laudat Rubeus * p. 340 Alexandri III rescriptum ad abbates 
s. Felicis Bononien. et s. Rophilli Foropompilien. et praepositum Faventin. eccl. de 
oppidi Britonorii hominibus (Dat. Anagniae id. oct. pont. a. 1). Sed est Alexandri IV 



Archiepiscopatus Ravennas. g5 

a.l255 oct.ll Potthast Reg. 16049. — Oniittimus denique Alexandri III privilegium, 
cuius regestum ad a. 1165 legitur in notitia quadam (Roma Arch. Vat. Arm. XV 
c. VIII n. 10), quum potius ad Alexandrum IV referendum esse videatur (a. 1255 
dec. 2 Potthast Reg. 16091). 

*-2-24 Ttisculanum (1170—72) 

Alexander TII confirmat Gerardo archiep. Bononicnsem et Parmensem 
episcopatus. — Prudentiam honestatem. Dat. Tusculi. 

Regg. Rubeus ^ p. 349 ad a. 1171 ^ Campi Hist. di Piacenza II 32. JL. — . 

Guidoni archiep. (cf. n. 222), qui obiit a. 1169 iul. 9, suffectus est Gerardus, 

consecratus a. 1170 mart. 28. 

^^5 (1172) 

Albertus tit. s. Laurentii in Lucina et Theodinus tit. s. Vitalis presb. card., 
apost. sedis legati, G(erardo) Ravennensi archiep. : scribunt de statu ipsorum 
et de iniuncti promotione negotii in Anglia. — Quoniam desiderare. 

Oiron. mag. Rogerii de Hovedene (ed. W. Stubbs II 37); cf. Baronius Ann. eccl. ad 
a. 1172 c. 8. — Reg. JL. —. 

*226 (1173) 

Alexander III scribit (Gerardo) Ravennati archiep. eumque de pontificali 
maturitate minus servata increpat eique praecipit, ut corpora in ecclesia 
s. Apollinaris Novi nuper detecta in loco proprio recondi faciat, accensos in 
populo rumores exstinguat et de corpore sacro b. Apolhnaris non aliter 
permittat teneri, quam per millenos annos fuerat approbatum. 

v. Mon. s. Apollinaris in Classe n. 11. 
*227 (1171—76) 

Alexander III committit G(erardo) Ravennati archiep. causam inter moniales 
s. Margaretae (de Bononia) super discordia et dissensione electionis. 

Laud. in n. 228. — Reg. JL. — . 
228 (1171—76) 

Alexander III G(erardo) Ravennati archiep.: mandat, quatenus infra 40 dies 
vel 2 menses ad plus secundura tenorem aliarum suarum litterarum (n. 227) 
in eadem causa procedat, aut I(ldebrando) bas. XII Apostolorum presb. card., 
apost. sedis legato, et priori s. Victoris (Bononien.) ex parte sua significet, ut 
in eadem causa procedant et eam debito fine decidant. — Causam quae. 

Append. conc. Lat. XL e. 5. Comp. I lib. I t. 4 c. 17. Decr. Ch-egorii IX lib. I t. 6 
c. 8 fet in aliis collectiomhu(i] . — Edd. Augustini Tarracomn. Opp. IV 23. Mami XXII 
400. Friedberg II 52. — Regg. Hampe in N. Archio XXII 393. Seckel ib. XX V 524. 
J. 9126 et JL. 14070 ad a. 1159—81. 

Tempus colligitur ex Ildebrandi card. legatione. — In cod. Mus. Britt. Reg. 10 

A II f. 14' perperam inscribitur «Remensi archiep." (cf. Hampe in N. Archiv XXII 395). 

*229 (1170-76) 

Alexander III scribit Gerardo archiep., ut [clericos et parochianos] eccl. 

s. Pauli sitae foris portam s. Laurentii prope palatium regis compellat, ut 

abbati mon. s. Laurentii in Caesarea oboedientiam et reverentiam exhibeant. 

V. Mon. s. Laurentii in Caesarea n. 1. 
230 Venezia 1177 sept. 8 

In praesentia Tothini presb. card. aliorumque, Petrus prior eccl. s. Mariae de 

Vado refutat in manus Gerardi Rav. eccl. archiep. villanos in fundo Fossaltae. 

Kehr, Italia pontificia V. " 



66 



Ravenna. 



(A. 1177, ind. lU, die 8 intr. m. sept.. Venetiis in claustro s. Mariae de 

Caritate). 

Breve recordationis (Oiig. Modena Arch. di stato, Chiesa di Ravenna) ap. Tarlazzi 
Append. I Hl n. 24 ex schedis Amadesii. — Iteg. JL. — . 

Ad hanc chartam fortasse referenda est uotitia circa Alexandri III privilegium, 

quae legitur in n. 234. — Conf. Ferrara, Eccl. s. Mariae de Vado n. 2. 

231 Vmezia 1177 sept. 29 

Alexander III Gerardo Ravennati archiep.: confirmat sententiam ab Eugenio 
(n. 213) promulgatam et ab Anastasio (n. 218) confirmatam super controversia 
massae Firminianae et plebis s. Stephani atque aliarum ecclesiarum in eadem 
massa constitutarum inter Moysen archiep. Rav. et Griffonem Ferrarien. ep. 
agitata. — Quae a praedecessoribus. Ego Alexander etc. Subscr. 12 card. 
Dat. Venetiis in Rivo alto p. m. Gratiani S. R. E. subdiac. et not., 3 kal. oct., 
ind. 11, inc. d. a. 1177, pont. v. d. Alexandri pp. III a. 19. 

A^. — Ed. Gott. Nachr. 1910 ex A^. — Beg. MittareJli Bibl codd. ms. s. Michaelis 
Venetiarum p. 994. JL. — . 

*232 Veiiezia 1177 sept. 

In praesentia Alexandri III. Henrici patr. Graden.. Hubaldi Ostien., Wili- 
elmi Portuen., Manfredi Praenestin., lohannis olim Mantuani epp., Todini, 
Petri de Bono [Benio R], lohannis Xeapolitani, Ai-duini [Ardicio R]. Bosonis 
presb. card.. lacinthi, Laborantis, Ugonis [Ubo R] Bononiensis, Cincii Capelli 
diac. card. ahorumque, Gerardus Rav. archiep. conqueritur de Guidone abbate 
Pomposiano, qui per vim Rav. eccl. possessiones occupaverat. Causa reicitur 
in aliud tempus. 

Reg. Rubeus « p. 351. JL. — . 

Venetiis iterum orta est contentio illa inter Mediolanensem et RaveuDatensem 

archiepiscopos de iure praecedentiae et sedendi ad dexteram papae. Conf. libellum 

„De pace Veneta relatio* (ed. Mon. Germ. Scr. XIX 462). — De hac lite cf n. 169. 

170. 208. 
233 Veiiezia (1177) oct. 8 

Alexander IH G(erardo) Rav. archiep. et archidiacono, praeposito et choro 
Ravennati: confirmat quod eccl. Ravennatem in castro et comitatu de Breto- 
norio ex antiqua donatione pontificum Romanorum contingit, et concedit quod 
eccl. Romanae in eodem casti-o et comitatu pervenit ex testamento b, m. 
C(avalcacomitis). — Xovimus et tenemus. Dat. Venet. in Rivo alto 8 id. oct. 

A*. [Cf. 28'. C f. 28'. Cy. — Edd. (Antondli) Ragioni della sede ajwst. soprn Parma 
e Piacenza VII 235 ex C. Mittarelli Ann. Camald. III 331 ex A* = Zucchi Travaglia Stoina 
di Montefeltro p. 63, = Fantuzzi Mon. IV 274 n. 69 = Amaducci in Atti e Mem. della R. 
Deput. per lc prov. di Romagna Ser. III t. XII 248 n. 16. Balan Mon. s. XFJp. 480 ex 
C\ Pflugkn. Acta II 377 n. 430 ex C^. — Regg. MittareUi Bibl. codd. ms. s. MicfuieUs 
Venet. p. 994 ad a. 1160. Fantuzzi De gente Honestia p. 50 n. 109. PflugkH. Iter p. 289 
n. 719 ad a. 1159—81. J. 8547. JL. 12950. 

*234 (1178) 

Alexander III delegac Guilielmum Gosia ad cognoscendum querimoniam 
propositam a Gerardo archiep. Ravennate contra Petrum priorem s. Mariae 
de Vado dc quibusdam possessionibus in Fossalta, de muro fracto, quem 



Archiepiscopatus Ravennas. 67 

canonicos s. Mariae dicit destruxisse , de possessione, quae fuit qd. Alberti 
de Aimo in Gambulaga, de fructibus praedictarum possessionum, postquam 
ab yconomo archiepiscopi sacramentum de calumnia suscepit secundum privi- 
legium Rav. archiepiscopo concessum ab Alexandro III et Friderico imp. 

Laud. in charta Guilielmi Gosia a. 1178 aug. 5 Botioniae edita (A^). — Feg. JL. — . 
Conf. chartas a. 1177 sept. 8 (n. 230) et a. 1180 iul. 10 (ed. Tarlazzi Append. 

I 55 n. 27) de eadem re, — v. Ferrara, Eccl. s. Mariae de Vado n. 3. 

235 Tusculanum (1180) iul. 8 
Alexander III Ravennatensi archiep. et suffragancis eius: mandat, quatenus 
rectores et consules et alios prudentes viros civitatum Lombardiae moneant, 
ut quicquid contra treguam inter F(ridericvmi) imp. et Lombardos firmatam 
fecerint, emendent et treguam ^firmiter observent et ad pacem componendam 
intendant, ne violatores treguae periurii et excommunicationis reatum incurrant; 
rogat, ut A(lbertum) de Summa subdiac, apost. sedis nuntium, benigne curent 
recipere. — Quot soUicitudines. Dat. Tusculan. 8 id. iul. 

M. Liipi Cod. dipl. Bergomat. II 1311 ad a. 1178. — Regg. J. 8802. JL. 13679. 
Conf. quoque JL. 12952. 13678. 

236 (1170—81) 
Alexander III abbati s. Apollinaris in Classe: praecipit, quatenus aut 
iudicio G(erardi) Rav. archiep., a cuius iudicio ad sedem apost. appellavit, 
pareat, aut per se vel per sufficientem responsalem appellationem interpositam 
prosequatur. 

V. Mon. s. Apollinaris in Classe n. 15. 

237 (1170—81) 
Alexander III archiep. Ravennati: respondet de appellationibus ; nuntiat, se 
redarguisse abbatem s. Apollinaris in Classe, ab eo appellationem interponentem 
generalem (n. 236). — Inter cetera. 

Append. conc. Lat. X c. 2. Cotnp. I lib. II t. 20 c. 2 et c. 28. Decr. Gregm-ii IX 
lib. II t. 28 c. 2 fct in aliis collectionibusj . — Edd. Augustini Tarraconen. Opp. IV 130. 122. 
Mansi XXII 312. Friedberg II 410. — Regg. J. 9128 et JL. 14073 ad a. 1159—81. 

In quibusdam collectionibus legitur perperam inscriptio ^archiepiscopo Ee- 

mensi"; in coll. Cotton. (cf. Hampe in N. Archiv XXII 390) „Gradensi patriarchae". 

238 (1170—81) 
Alexander III Ravennati archiep.: respondet de admittendis recusationibus 
in causis, quas absque remedio appellationis ipsi commisit terminandas; 
mandat, ut causae inter B. et nepotem B. in praesentiarum supersedeat, 
quia utraque pars apost. conspectui se repraesentaverit. — Consuluit nos. 

Append. conc. Lat. X c. 16 (sine inscriptione). Comp. I lib. II t. 20 c. 18 fet in aliis 
coUectionibusJ . — Edd. Augustini Tarraconen. Opp. IV 127. Mansi XXII 316. Friedberg 
Quinque compilationes p. 20. — Begg. J. 9127 et JL. 14071 ad a. 1159 — 81. 

In Coll. Paris. I c. 131 et in aliis legitur inscriptio ,Ianuensi archiepiscopo". 

239 (1170—81) 
Alexander III Ravennati archiep.: hortatur eum, quatenus de cetero non 
moveatur neque turbetur, si ei durum vel asperum scripserit, sed sicut vir 



68 



Ravenna. 



providus et discretus qualitatem negotii diligenter considerans aut mandatum 
suum devote adimpleat aut sufficientem et rationabilem causam praetendat. — 
Si quando, 

Comp. I lih. I t. 2 c. 5. Deer. Gregorii IX lib. I t. 3 c.o fet in aliis coUectionibusJ . 
— Edd. Angustini Tarraconen. Opp. IV 14. Friedberg II 18. — Begg. J. 9129 et JL. 14074 
ad a. 1159—81. 

Praeterimus Alexandri III decretum J. 9131. JL. 14076, quod in aliis 

collectionibus inscribitur „Ravennati archiepiscopo", in aliis ,Andrensi episcopo", 

in ceteris rectius „Remensi archiepiscopo". 

*^40 (1181—82) 

Lucius III iniungit monachis de Urano, ut de contemptu sententiae contra 
eos ab archiep. Ravennate prolatae eidem satisfacere curent et abbatem eligant. 
Latvd. in n. 241. — Reg. JL. — . 

Conf. Forlimpopoli, Mon. s. Mariae de Urano n, 2. 

241 Velletri (1182) mai. 18 

Lucius III abbati et monachis de Urano : praecipit, quatenus abbas omnem 
oboedientiam et reverentiam infra 40 dies Ravennati archiep. promittat et 
servet, quam praedecessores sui eius antecessoribus exhibuisse noscuntur, non 
obstante quod A(lexander) pp. P(lacido) abbati, nunc priori Camaldulensi, 
pro tempore personaliter indulserit; iniungit, quatenus possessiones Ravennatis 
eccl. sine difficultate reddant vel Feretrano et Faventino epp. et praeposito 
Feretrano non differant iustitiae plenitudinem exhibere (n. 243). — Signi- 
ficavit nobis. Dat, Velletr, 1 5 kal, iun. 

B 8. XIV. — Edd. Mittarelli Ann. Camald. IV App. c. 111 n. 71 ex B = Migne CCI 
1171 n. 83. Gott. Naefvr. 1897 p. 212 n. 13 ex B. — Regg. Mittarelli Access. hist. Favent. 
p. 453. J. 9519 et JL. 14780 ad a. 1182—83 mai. 18. 

Conf. Forlimpopoli, Mon, s. Mariae de Urano n, 3, 

*242 Velletri (1182) mai. 20 

Lucius III G(erardo) Ravennati archiep. : concedit privilegium. — Dat. 
Velletr. 13 kal. iim. 

J5' a. 1409 Eocc. — Regg. Fantuzzi 3Ion. II 293 n. 25. PflugkH. Iter p. 810 n. 104S 
ad a. 1183. Giitf. Nachr. 1897 p. 189 not. 1. JL. — , 

243 Velletri (1182) mai. 21 

Lucius III Feretrano et Faventino epp. et praeposito Feretrano: mandat, 
(juatenus, partibus convocatis, abbatem de Urano ad omnem oboedientiam et 
reverentiam impcndendam, quam praedecessores eius Ravennatibus archiepi- 
scopis exhibuisse noscuntur, et monachos ad satisfactionem de contemptu 
congruam per suspcnsionis sententiam compellant; iniungit, ut causam inter 
archiepiscopum et monachos super quibusdam posscssionibus concordia vel 
iudicio finiant. — Conquestus est, Dat, Velletr, 12 kal, iun. 

B s. XIV. — Ed. Gott. Nachr. 1897 p. 213 n. 14 ex B. — Reg. JL. — . 
Conf, ForlimpopoH, Mon. s. Mariae de Urano n, 4. 



Archiepiscopatus Ravennas. 69 

*244 Velletri (1182) mai. 21 

Lucius III Gerardo archiep. Ravennati: mandat, ut sacramentum apud se 
dicere plebis s. Mariae in Portu, plebis s. Martini in Maiera incolas atque 
etiam alios in ditione Ferrariensi iubeat, quos, iurata archiepiscopo oboe- 
dientia, Ferrariensium consulum iussu, Pericinus eorura internuntius exemerat. 
— Dat. Velletr. 12 kal. iun. 

Becjg. Rubens ^ p, 353. J. 9483. JL. 14655. 

*245 ' Velletri (1182) iul. 1 

Lucius ni confirmat, ut abbates Urani de more, cum ad eccl. Ravennatem 
spectent, ab archiepiscopis Ravennatibus certis precationibus expientur, illis- 
que abbates sollemne obsequium iurent. — Dat. Velletr. kal. iul. 
Beg. Rubeus * p. 354. JL. — . 

Conf. Forlimpopoli, Mon. .s. Mariae de Urano n. 5. 

246 Anagni (1184) mart. 20 

Lucius III abbati et monachis Classen.: mandat, quatenus, eo solo excepto 
quod b. m. Gualterius archiep. Rav. de praestanda fidelitate remisit, in aliis, 
praesertim in promissione oboedientiae et inthronizatione sedis, archiepiscopo 
Ravennati oboedientiam debitam et consuetam reverentiam impendant. — 
Cum a vestra. Dat. Anagn. 13 kal. april. 

A^. — Edd. MittareUi Ann. Camald. IV App. c. 111 n. 70 ex A^ = Migne CCI 1244 
n. 133. — Regg. J. 9593. JL. 15006. 

*247 Pianello (1184) 

Lucius III (cum esset PlanelL), confirmat Gerardo archiep. Ravennati iuris- 

dictionem in coenobio Classensi, in instituendo potissimum eius abbate ceteris- 

que obsequiis. 

Reg. Rubeus * p. 356 ad a. 1185. JL. — . 

Locus Planell. incertus est, quum multi huius nominis vici in Aemiliae pro- 
viucia siti inveniantur. 

248 Verona 1184 aug. 1 

Lucius III Gerardo archiep. etc: confirmat consuetudinem. quam in portandis 
cruce et tintinnabulo tam praedecessores eius quam ipse servaverunt; statuit, 
ut quocumque iverint, excepta Urbe et tribus miliariis prope et tribus etiam 
miliariis a loco, ubi Romanus pontifex fuerit, crucem et tintinnabulum deferant 
et signare ac signando benedicere; confirmat consuetudinem, quam in dandis 
mitris archidiacono et quibusdam aliis fratribus suis hactenus habuerunt; 
indulget, ut praepositum et primicerium eccl. Rav. et duos alios de cantoribus 
et abbates etiam Ravennatensis archiepiscopatus usu mitrae decorandi facul- 
tatem habeant. — Sacrosancta ecclesia. Ego Lucius etc. Subscr. 9 card. 
Dat. Veronae p. m. Hugonis S. R. E. not, kal. aug., ind. 2, inc. d. a. 1184, 
pont. V. d. Lucii pp. III a. 3. 

A. [B^ a. 1409. G^ I f. 5J. — Ed. Zattoni in Atti c Mem. jyer k pivv. di Romagna 
Ser. III t. XXV 383 n. 1 ex A. — Regg. Rubeus » p. 273; " p. 355. Fabri Mem. p. 494. 
Fantuzsi Mon. II 293 n. 25. FflugkH. Iter p. 774. JL. 15065 ad aug. 2. 



70 Ravenna. 

249 Verona (1184) sept. 4 

Lucius III Gerardo Ravennati archiep.: constituit, ut nuUum ex eo, quod 
Bononiensi et Mutineusi ecclesiis impenderit dedicationis munus, ei vel eius 
successoribus praeiudicium in posterum generetur, sed semper iam dictae 
ccclesiae sicut antea in eius oboedientia et subiectione consistant. — Dignum 
est. Dat. Veron. 2 non. sept. 

Edd. Rnheus ^ p. 356 = 3Ii^ne CCI 1276 n. 159. Savioli Ann. Bolognesi II'> 140 n. 277 
ex arcli. urckiep. liuv. — Hegg. J. 9621. JL. 15074. 

■'■250 (1181—84) 

Lucius III committit H(enrico) Albanensi ep. cognoscendam causara, quae 
inter archiep. Ravennatem et Bononiensia monasteria super certa pensione 
quotannis procurationis nomine archiepiscopis Ravennatibus persolvenda verte- 
batur. 

Laud. in n. 251. — Beg. JL, — . 

251 (Verona 1185 ian. 3) 

Lucius ni Gerardo Ravennati archiep. : definit controversiam inter eum et 
monasteria Bononiensia tam monachorum quam monialium super procurationi- 
bus H(enrico) Albanensi ep. commissam (n. 250); condemnat monasteria ad 
procurationes secundum facultates eorum ei eiusque successoribus exhibendas. 
— Sopitae iudicio. 

Inseii. hullis Urbani III (n. 256) et Innocentii III a. 1203 april. 24 (ed. Zattoni 1. c. 
p. 388 n. 4). Comp. II lih. III t. 25 c. 2. Dea: Gregorii IX lih. III t. 39 c. 14. — Edd. 
MittareUi Ann. Camald. IV App. c. 144 n. 86 = SavioU Ann. Bolognesi II'> 143 n. 280, = 
Migne CCII 1378 n. 28. Zattoni in Atti c Mem. per le prov. di Bomagna Ser. III 
t. XXV 389 n. 4. Augustini Tarraeonen. Opp. IV 398. Friedberg II 625. — liegg. J. 9723. 
JL. 1534-2. 

Tempus evincitur ex n. 252. 

*252 Verona (1185) ian. 3 

Lucius III mandat abbatibus universorum monasteriorum Bononiensium, 
(s. Bartholomaei et s. Damiani exceptis), ut praebeant procurationes archi- 
episcopo Ravennati, ad quas tenentur. — Dat. Veron. 3 non. ian. 
Begg. Rubeus * p. 273; '^ p. 356. Montfaucon Bihl. I 448. JL. — . 

253 Verona (1184—85) nov. 4 

Lucius in SenogaUensi ep.: mandat, quatenus Ravennati ecclesiae, cuius 
iura in ipsius episcopatu a pluribus perturbentur, in suis iustitiis tam prompta 
et soUicita caritate adsistat et parochianos suos compellat, ut archidiacono 
et fratribus ipsius eccl. iustitiae non differant plenitudinem exhibere. — Cum 
ex iniuncto. Dat. Veron. 2 non. nov. 

Edd. Bubeus - p. 356 = Migne CCI 1329 n. 210. — Begg. J. 9716. JL. 15309. 
Conf. Senogallia, Episc. n. 3 (vol. IV p. 193). 
*254 (1184-85) 

Lucius ni iubet Argentam restituendam eamque cum omnibus, quae in 
Argentano agro archiepiscopus Ravennas possidet, confirmat. 

Rcgg. Buheus ' j). 274 ; •* j;. 357. Fab)-i Mem. p. 494. JL. — . 

De Argenta cf. F. L. Bertoldi Memoiie storiche cl'Argenta I— III. 



Archiepiscopatus Ravennas. 71 

*255 (1181-85) 

Lucius III concedit Gerardo archiep. liberam facultatem, possessiones in 
Pola et in quibusdam aliis locis longe positas et minus utilcs cura tractatu 
cleri et maioris partis sanioris consilii alienandi. 
Laud. in n. 2,')7. — Ee(/. JL. — . 

256 Verona 1186 mart. 23 
Urbanus III Gerardo archiep. Ravennati: confirmat sententiam Lucii III 
circa monasteria Bononiensia hic insertam (n. 251). — Vidimus scriptura. 
Ego Urbanus etc. Subscr. ] 2 card. Dat. Veron. p. ra. Alberti S. R. E. presb. 
card. et canc, 10 kal. april., ind. 4, inc. d. a. 1185, pont. v. d. Urbani pp. 
III a. 1. 

A*. — Edd. Mittarelli Ann. Camald. IV App. c. 144 n. 86 ex A^ = Saiioli Ann. 
Bolognesi W' 142 n. 280, = Migne CCII 1377 n. 28. — Regg. Mittarelli Bibl. codd. ms. 
s. Miehaelis Venet. p. 994. J. 9809. JL. 15370. 

Rescriptum hoc Innocentius III a. 1203 april. 24 iisdeni verbis repetit (ed. 
Zattoni in Atti e Meui. per le prov. di Romagna Ser. III t. XXV 388 n. 4). 

257 Verona (1186) april. 8 
Urbanus III Gerardo Ravennati archiep.: ad exemplar Lucii (n. 255) con- 
cedit liberam facultatem , ut possessiones maxime longe positas ct minus 
utiles, quae sunt in Pola et in quibusdam locis aliis, cum tractatu cleri 
vel maioris partis sanioris consilii alienet. — Cum commissae. Dat. Veron. 
6 id. april. 

A. — Edd. De Rosa in Atti e Mem. della Soc. Istriana Ill^ (1887) 205 ex A. Zattoni 
in Atti e Mem. per le prov. di Bomagna Ser. III t. XX V 386 n. 2 ex A. — Begg- Rubeiis 
■ p. 357 = Migne CCII 1387 n. 84. J. 9815. JL. 15580. 

258 Verona (1186—87) ian. 22 
Urbanus III universis Dei fidelibus per Ravennatem archiepiscopatum et 
Ferrariensem episcopatum constitutis: iniungit, ut Hu(goni) priori et fratribus 
s. Mariae de Reno in ecclesia sua campanarium construentibus et pontem 
supra fl. Rcnum reparantibus de bonis suis caritatis beneficia conferant. 

V. Bologna, Eccl. s. Mariae de Rheno n. 22. 

259 Verona (1186—87) feb. 20 
Urbanus III universis fidelibus per archiepiscopatum Ravennaten. et Fcrra- 
rien. dioecesim constitutis: indulget, quatenus Cruciferis Bononiae commoranti- 
bus de bonis suis caritatis auxilium ministrent. 

V. Bologna, Domus Cruciferorum (JL. — ). 

260 Verona (1186- 87) mai. 27 
Urbanus III G(erardo) Ravennati archiep.: mandat, quatenus priorem et 
fratres de Volcina et abbatissam et moniales s. Mariae in Diaconia Imolensi 
ep. super ecclesiis et possessionibus iniuste detentis appellatione cessante 
iustitiam exhibere cogat. 

V. Imola, Episc. n. 9. 



•^2 Ravenna. 

261 Verona (1186—87) mai. 27 
Urbanus III G(erardo) Ravennati archiep.: mandat, quatenus abbatem et 
fratres s. ApoUinaris in Classe compellat, ut campanam iniuste detentam 
Imolensi ep. reddant. 

V. Imola, Episc. n. 10. 

262 Vcrona (1186—87) iun. 3 
Urbanus III G(erardo) Ravennati archiep.: mandat, quatenus compositionem 
inter Imolensem ep. ex una parte et fratres hospitalis Hierosolymitani ex 
altera super parochialibus faciat observari, et dictos fratres compellat, ut 
possessiones iniuste detentas Imolensi ep. eiusque canonicis reddant. 

V. Imola, Episc. n. 11. 

263 Verona (1186—87) iun. 13 
Urbanus III universis Christi fidelibus per Ravennatem provinciam consti- 
tutis et omnibus per pontem s. Mariae de Reno Bononien. transeuntibus : 
iniungit, quatenus, cum nuntii s. Mariae de Reno ad eos pro ipso ponte 
instaurando accesserint, manum misericordiae porrigant etc. 

V. Bologna, Eccl. s. Mariae de Rheno u. 24. 

264 Verona (1187) sept. 10 
Urbanus III (Petro) Regino electo: praecipit, quatenus nulli mortalium, nisi 
forte archiepiscopo (Ravennati), dum munus consecrationis acceperit, se abs- 
que speciali mandato apost. obliget sacramento. 

V. Reggio, Episc. (JL. 15999). 

*265 (Verona 1187) 

Coram Urbano III Gerardus archiep. Ravennas denuo de episcopo, clero et 

populo Placentino frequentissime deponit querelam. 

cf. Petri diac. card. epistolnm ad Plaeentinos (ap. Campi Hist. eccl. di Piacenza 11 369 
n. 38). — Reg. JL. —. 

*266 (1185-87) 

Urbanus III ad exemplar Lucii (n. 246) decernit, ut monachi Classenses 
archiepiscopo Ravennati reverentiam et obsequia, quac de praedicto mona- 
sterio praesertim in promissione oboedientiae et inthronizatione abbatis 
praedecessoribus eius consueverunt impendi, semper impendant. 

Laud. in Innocentii III rescripto a. 1209 april. 2(?) Potthast Reg. 3700. — Reg. JL. —. 

267 (1188) 
Clemens III nominat Gerardum archiep. Ravennatem legatum suum, ut 
crucem pro bello orientali praedicet. 

Regg. Rubeus ^ p. 359. Fabri Mem. p. 495. JL. — . 

Gerardus archiep. a. 1188 feb. 2 Florentiae apud s. Donatum crucem praedi- 
cavit; cf. vol. III p. 38 n. 2. 

268 (1187—91) 
Clemens III (Gerardo) Ravennati archiep.: referente Roberto archipresbytero 
8. Stephani de Longasco, mandat, quatenus B. presbytero, qui fecit sibi virilia 



Archiepiscopatus Ravennas. 73 

amputaii, sacerdotale officium absque omni altaris ministerio concedat. — 
Significavit nobis. 

Comp. II lib. III t. 5 c 1. Decr. Gregorii IX lib. I t. 20 c. 4 [et in aliis collectionibusj . 

— Edd. Augustini Tarraconen. Opp. IV 385. Friedberg II 145. — Begg. J. 1022J. 

JL. 16591. 

Archipresbyteratus s. Stephani de Longasco in dioecesi Raveunatensi minime 

invenitur. Itaque aut ad archipresbyteratum s. Stephaui de Godo aut ad aliam 

provinciam decretum hoc est referendum. 

^^269 Laterano 1193 dec. 3 

Celestinus III Guillielmo archiep.: concedit, ut bona quaedam Argentanis 
de fratrum fideliumque Ravennatis eccl. sententia et consilio iure emphy- 
teutico tradat. — Dat. Lat. 3 non. dec. pont. a. 3. 

Begg. Riibeus * p. 360. Bertoldi Mem. stor. d'Argcnta III 2S. J. 10440. JL. 17044. 

270 Laterano 1193 
Celestinus III (Guilliehno) Rav. archiep.: I) respondet de possessionibus 
sive redditibus decimationum, a praedecessore eius detentis, et concedit 
liberam facultatem possessiones minus utiles pro utiHoribus ahenandi seu 
commutandi (cf. n. 255. 257); II) scribit de usu pallii. — Ut super. Dat. 
Lat. a. 3. 

I) Comp. II lib. III t. 10 c. 1. Decr. Gregorii IX lib. III t. 13 c. 8. — II) Coll. Luc. 
(ex tertio registri Ubro, ubi inscriptio et notae chronologicae leguntur). Comp. II lib. I t. 4 
€. 1. Decr. Gregorii IX lib. I t. 8 c. 1 (ubi Clementi III attribuitur). — Edd. I) Augustini 
Tarraconen. Opp. IV 387. Friedberg II 514. II) Augustini Tarraconen. Opp. IV 357. 
Baluze Misc. « III 374 = Mansi XXII 634 = Migne CC VI 1022 n. 137. Friedberg II 100. 

— Begg. J. 10235. 10442. JL. 17049. 

271 Laterano 1196 nov. 14 
Celestinus III (GuilHelmo) Rav. archiep. et suffraganeis eius: mandat. 
quatenus cives Mutinenses moneant, ut quae nequiter ccclesiis monasterii 
Nonantulani abstulerint, restituant; in contumacia persistentes, omni appella- 
tione cessante, anathematis sententia feriant et terram intcrdicto ecclesiastico 
supponant et singuHs dominicis et festivis diebus per universas ecclesias 
dioecesium sententias pubHce innovent. 

v. Modena, Mon. s. Silvestri Nonantulanum (JL. 17443). 

"^272 (1191—97) 

Celestinus III committit Torcellano ep. causam inter archiep. Ravennatem 
et comitem Engilpertum et fiHos Olderici de Pola super quibusdam posses- 
sionibus in Polano territorio constitutis. 

Laud. in Innocentii III rescripto ad Castellanum ep. a. 1199 apiil. 5 misso (edd. De 
Bosa in Atti e Mem. della Soc. Istriana IV (1888) 3 et Zattoni in Atii e Mem. per le pi-ov. 
di Bomagna Ser. III t. XXV 387 n. 3). — Beg. JL. — . 

*273 (1191—97) 

Celestinus III committit Concordiensi ep. eandem causam (n. 272). 
Laud. ut n. 272. — Beg. JL. — . 



74 Ravenna. 

Apotrisiarii S. R. E. 

Romanos poiitificos iam saec. VI apocrisiarios, i. e. nmitios, Ravennae 
liabuisse satis notum est. Gregorius I in epistola ad lohannem ep. missa 
(Archiepisc. n. 29) loquitur dc Petro diacono atque Gaudioso primicerio nec 
non ct Michahelio defensore, pro diversis responsis Ravennam a suis prae- 
decessoribus transmissis. Inde vero ab a. 593 usque ad a. GOO occurrifc 
Castorius apostolicae sedis notarius et chartularius, cui successit lohannes 
subdiaconus. Etiam post Gregorii I tempora apocrisiarios S. R. E. Ravennae 
k^gationis munere functos esse, ex notissima Diurni formula (n. 16) constat. 
Temporibus Hadriani I a, cr. 773 occurrit Anvaldus chartularius, missus sedis 
apostolicae (Lib. pontif. ed. Duchesne I 491); sub lohanne VIII Leo episcopus 
et apocrisiarius (n. 17. IS). 

1 505 feh. 10 

Gregorius I Castorio notario: praecipit, quatenus clerum et populum 

(Ravennatem) omni instantia studeat adhortari, ut consecrandum sibi non 

differant eligere sacerdotem; admonet, ne sit in hac electione venalitas; sive 

autem unus sive duo electi fuerint, quinque de prioribus presbyteris et quinque 

de praecedentibus simul venire per omnia commoneat; de clericis vero praeter 

eos, qui venire deliberant, si quos alios praesentes esse necessarios aestimet, 

ad se sine mora transmittat. — Nimis nos, Dat, die 10 m. feb. ind. 13. 

B,e(). Gregorii I lib. V ep. 24. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. lib. V n.-23. Mansi 
IX 1199 n. 23. Amadesi Chronot. 1 264 ii. 23. Mif/ne LXXVII 751 n. 23. Mon. Germ. 
Epp. 1 304. — Regg. J. 978. JE. 1335. 

2 (595 feb.) 

Gregorius I Castorio notario: praecipit, ut de vita et actibus Pisaurensis 

ep, subtili indagatione studeat perscrutari etc. ; statuit, Valerianum monachum 

in mon. b. lohannis in Classe permanere; de redditibus S. R. E. omnes ex- 

pensas suas facere iubet; si quid superfuerit, sibi, cum venerit, deferat. — 

Quaedam ad nos. 

Reg. Gregorii I lib. V ep. 25. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. lib. V n. 28. 
Mansi IX 1200 n. 24. Migne LXXVII 754 n. 28. Mon. Germ. Epp. I 305. — Begg, 
J. 979. JE. 1338. 

Conf. Pesaio, Episc. n. 2 (vol. IV p. 179) et Mon. ss. lohaunis et Stephani iu 
Classe n. 1. 

5 (596 april.) 

Gregorius I Castorio notario: mandat, ut quantas antiquiores et graviores 
personas invenerit, requirat et Rav. eccl. archidiaconum, eosque ante corpus 
s. Apollinaris venire et tacto eius sepulcro iurare faciat, quae consuetudo ante 
lohannis ep. tempora fuerit in usu pallii, ut neque quod usus fuerit antiquior, 
eidem eccl, denegetur, neque quod novo ausu appetitum est, concedatur; 
raandat, ut spatham revocet; transmittit indiculum iuramenti. — Vir magnificus. 
liig. Gregorii 1 lib. VI ep. 31. — Edd. S. Grcgorii M. Opp. ed. Maur. lib. VI n. 61. 
Mansi X 23 n. 33. Migne LXXVII 844 n. 61. Mon. Germ. Epp. I 409. — Rcgg. J. 1046. 
JE. 1411. 



Apocrisiarii S. K. E. 75 

4 (596 april.) 

Gregorius I cum ceteris episcopis secum praesentibus, sacerdotibus, levitis, 
ducibus, nobilibus, clericis, monachis, militibus militantibus et populo in 
Ravenna civ. consistentibus vel ex ea foris degentibus: definit, ut qui contra 
Castorium notarium ac responsalem suum nocturno silentio in civitatis loco 
contestationem posuerit, si non exierit neque publice confessus fuerit, anathe- 
raatis ultione percussus sit etc. 

V. Ravenna, Civ.^n. 8. 
*5 (096—99) 

Gregorius I praecipit Castorio notario, ut de possessione, quae monasterio 
ss. Marci, Marcellini et Feliculac largitatis titulo dicitur esse concessa, debeat 
quod iustum est facere. 

Lavxl. in n. 10. — lieg. JE. —. 

Conf. Mon. s. ApoUinaris in Classe n. 3. 

*^ (599 mai.) 

Gregorius I iniungit Castorio chartulario causae coutra Maximum Saloni- 
tanae eccl. praevaricatorem exsecutionem, ut ipse sibi cuncta, quac acta 
fuerint, renuntiare debeat, 

Laud. in Gregwii 1 epistola acl Constantiuni e^). Mediolanensem inissa J. 1168. JE. 1675. 

7 (599 mai.) 
Gregorius I Andreae scholastico: petit eum, ut latorem praesentium Casto- 
riurn chartularium, pro necessariis causis illic transmissum, sua in omnibus ope 

adiuvet. 

V. Aemilia u. 20. 

8 (599 mai.) 
Gregorius I Basilio: hortatur eum, ut praesentium portitorem Castorium 
chartularium, pro quibusdam causis illic transmissum, suis in omnibus studeat 
solatiis adiuvare. — Multum cor. 

Beg. Gregorii I lib. IX cp. 153. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. lib. V n. 46. 
Mansi X 171 n. 94. Migne LXXVII 776 n. 46. Mon. Germ. Epp. II 153. — Begg. J. 1249 
ad m. iul. JE. 1679. 

9 (599 iun.) 
Gregorius I Castorio notario Ravennae: mandat, ut diligenter invigilet et 
cum omni sollicitudine requirat, quot laetaniae solleranes in eccl. Rav. ab 
antiquitate fuerint, in quibus Ravennas ep. pallio utebatur. — Dura Florentinus. 

Beg. Gregorii I lib. IX ep. 167. — Edd. S. Gregmd M. Opp. ed. Maur. lib. VI n. 34. 
Mansi X 163 n. 77. Migne LXX VII 825 n. 34. Mon. Gmn. Epp. II 165. — Begg. J. 1045 
ad a. 596. JE. 1694. 

10 (599 iim.—iul.) 
Gregorius I Castorio notario: iterum (n. 5) eum praeceptionc commonet, 
ut de possessione mon. ss. Marci, Marcellini et Feliculac vigilans esse debeat 
atque sollicitus, si habet quod iuste pro ecclesiae Romanae possit partibus 



yg Raveuna. 

alleo-ari, electorum cum cum parte altera necesse sit subire iudicium. — 
Experientiae tuae. 

Reg. Gregorii I lib. IX cp. 168. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. lib. X n. 30. 
Mansi X 315 n. 9. Migne LXXVII 10S7 n. 30. Mon. Germ. Epp. II 166. — Begg. J. 1439 
ad a. 601 oct. JE. 1695. 

V. Mon. s. ApoUinaris in Classe n. 4. 

11 (599 iul) 
Gregorius I Castorio notario Ravennae: mandat, ut, si Maximus Salonitanus 
ep. praestito sacramento firmaverit, se liaeresi non teneri, et de inoboedientia 
sua poenitentiam egerit, ei epistolam suam det, ubi ei gratiam et communionem 
suam reddiderit; de Sabiniano ep. ladertino atque Honorato archidiac. Saloni- 
tano, qui se ad sedem apost. contulerunt, cum eodem Maximo studiose agat. — 
Quanto credi. 

Reg. Gregorii I lib. IX ep. 178. — Edd. S. Gi-egoi-ii M. Opp. ed. 3Iaiir. lib. IX n. 80. 

Mansi X 165 n. 81. Migne LXXVII 1012 n. 80. Mon. Germ. Epp. II 173. — Ttegg. J. 1236. 

JE. 1705. 

Excerptum legitur in Gratiani Decr. C. II qu. 5 c. 8. 

12 (600 nov.) 
Gregorius I lohanni subdiacono Ravennae: mandat, ut apud praefectum 
agat, ut lohanni argentario, qui nunc Inportuno qd. palatino fideiussor 
accedens necessitatem non modicam patitur, in hac aftlictione subveniat. et 
ipsa una statio, quae in Romana civ. remansit, claudi non debeat. — Qua- 
liter lohannes. 

Rcg. Gregorii I lib. XI ep. 16. — Edd. S. Gregm-ii M. Opp. cd. Manr. Jib. XI n. 26. 
Mansi X 264 n. 23. Migne LXXVII 1136 n. 26. Mon. Germ. Epp. II 277. — Regg. J. 1377. 
JE. 1805. 

*13 (600-01) 

Gregorius I praecipit lohanni subdiac. Ravennae, ut apud praefectum agat, 
quatenus Augusto v. cl. cura formarum committatur. 
Laud. in n. 14. — Reg. JE. — . 

14 ■ (602 ian.) 

Gregorius I lohanni subdiacono Ravennae: mandat, ut in monasterio qd. 
abbatis Claudii cellerarium Maurum, si eius vita ad locum regiminis digna 
est, a Mariniano cp. (Ravcnnatc) abbatcm ordinari faciat, Constantio monacho 
peculiaritati studente a se reiecto; ut quantascumque dc diversis scripturac 
chartulas Claudius abbas detulerit, sibi cclerrime transmittat; Mariniano ep. 
dicat, ut commenta psalmorum ad vigilias legi faciat; se suspicari, quia Mari- 
nianus ep. mendosum codicem commentorum b. lob habeat; iterum praecipit 
(n. 13)^ ut apud pracfcctum agat, quatenus Augusto v. cl. cura formarum 
committatur. — Venientes monachi. 

Reg. Gregoi-ii I lib. XII cp. 6. — Edd. S. Gregm-ii M. Opp. ed. Maur. lib. XII n. 24. 
Mansi X 320 n. 22. Troya Cod. dipl Ijongob. I 525 n. 255. Migne LXX VII 1233 n. 24. 
Rossi in Atti e Mem. dellc Marche II 41. Mon. Germ. Epp. II 351. — Regg. J. 1452. 
JE. 1857. 

Conf. Mon. ss. lohannis et Stephani in Classe n. 6. 



Apocrisiarii S. R. E. — Eccl. cathedralis Agiae Anastasiae. 77 

15 (603 ian.) 
Gregorius I lohanni subdiacono Ravennae: mandat, ut Marinianum ep.(Rav.) 
adhortetur, quatenus cum lohanne ep. de causis ecclesiae eius, in capitulari 
subter adnexo intimatis, ecclesiastica inter se tranquillitate dccidant ; sin vero 
elegerint renitendum, ipse quicquid cognitorum inter eos fuerit sententia 
definitum, debeat exsequi; oraculum ab Exsuperantio ep. in ipsius dioecesi 
constructum ausu temerario et sine praecepti auctoritate contra morem dedi- 
catum reformet. — Lator praesentium. 

Be(/. Gregorii I lib. XIII ep. 19. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. lib. XIII n. 17. 
Mansi X 354 n. 21. Migne LXXVII 1272 n. 17. Piacenza in Arch. stor. delle prov. 
Parmmsi VIII (1904) 122. Mon. Gemi. Epp. II 385. — Regg. J. 1501. JE. 1884. 

lohannem ep. Placentinum, Exsuperantium ep. Parmensem fnisse Piacenza 

aliique opinantur. Sed res dubia remanet. — Excerptum legitur iu Gratiani 

Decr. C. XVI qu. 2 c. 10. 

16 (686?) 
Presbytero et apocrisiario (Ravennae) archipresbyter, archidiaconus et primi- 
cerius notariorum, servantes locum s. sedis apost. : nuntiant, post pontificis 
transitum die tertia convenientibus clero, axiomaticis etiam et generalis 
militiae ac civium universitate , in personam archidiaconi electionis vota se 
contulisse; monent, ut cum harum portitoribus conveniat et pro celeri pro- 
motione pontificalis ordinationis deposcendo apud exarchum interveniat. — 
Dudum obitum. 

Formula exstat in Diurno Romanorum pmitifkum n. 63 (ed. Sickcl p. 58). — Hcg. JL. — . 
Conf. supra p. 7 n. 28. 29 et p. 34 n. 72. 

17 ' (878) 

lohannes VIII Romano levitae, a Ravennatibus electo: praecipit, ut 

epistolam Leoni ep., misso et apocrisiario, ceteris Romanis transmissam ipsis 

praesentialiter per legatum transmittat. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 123. — De Leone ep., misso et apocrisiario , cf. 
quoque lohannis VIII epistolam J. 2369. JE. 3146 (v. Ravenna, Archiepisc. n. 121). 

18 880 (nov. 8) 
lohannes VIII Romano archiep. Ravennati et Leoni ep., misso et apocri- 
siario s. sedis apost., etc: nuntiat, se 6 id. nov. (nov.8) in synodo Deusdedit 
ducem, a Romano archiep. excommunicatum, absolvisse. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 132. 



Ecclesia cathedralis Agiae Anastasiae. 

Ravennatis ecclesiae metropolitanae canonici, in duobus ordinibus con- 
stituti, olim peculiari dignitate honestati sunt; cardinales enim dicebantur, qui 
seniorum ordini adscripti fuerc, canonici vero iuniores cantores appellabantur. 
Uterque ordo suis usus est legibus, redditibus et privilegiis, ordo cardinalium 
ab archidiacono, ordo cantorum a praeposito rectus. Meminerint etiam lectores, 
iam Gregorium I a. 593 primis diaconis ecclesiae Ravennatis usum mappu- 
larum concessisse (v. Archiepisc. n. 29). 



yg Ravenna. 

Archivum, quod penes canonicos ecclesiae metropolitanae adservatur, 
continet tam chartas ad ipsum capitulum spectantes quam privilegia et 
instrumenta aliquot ex tabulario canonicorum Portuensium (cf. infra p. 95). 
Praeter Romanorum pontificum constitutiones, quae sequuntur, habentur 
privilegia Ravennatum archiepiscoporum canonicis concessa, inter quae Gui- 
bcrti archiepiscopi diploma donationis a. 1092 cardinalibus 24 metropolitanae 
ecclesiae factae primum locum obtinet (cf. Fantuzzi Mon. II 289 n. 1). 
Sequuntur privilegia Gualterii a. 1125 et a. 1143, Moysis a. 1144(?), Guilelmi 
a. 1195. Insuper adnotamus Anselmi archiepiscopi privilegium (cf. Fabri Mem. 
p. 489), in quo concessiones Romanorum pontificum Ravennati ecclesiae factae 
confirmantur. 

Praeterea Diversorum vol. I — XXXYIII in archivo canonicorum custo- 
diuntur. Chartarum inventarium congessit Prosper Ginanni a. 1776 (exstat in 
Divcrsorum vol. XXXV); indicem vulgavit Fantuzzi Mon. II 289 n. 139. De 
hoc archivo cf. Gott. Nachr. 1897 p. 189 sq. 

A = Oi'ig. Ravenna Arch. capitolare. 
B = Cop. ib. 

C = Diversorum vol. I, s. XVIII, ib. 

D = Aloysii Amadesii Schedae in Hist. Rav. Hieronymi Rubei, s. XVIII, Ravenna 
Bibl. Classense (111« 1 C). 

1 Benevento 1169 iun. 22 
Alexander III Berardo archidiacono s. Rav. eccl. eiusque fratribus dictis 
cardinalibus etc: suscipit eos et universa bona eorum sub apost. protectione, 
confirmat possessiones propriis expressas vocabulis, ordinationem quoque et 
dispositionem ecclesiarum, antiquas et rationabiles consuetudines, honores et 
dignitates in ecclesia et provincia Ravennae. — Quotiens illud a. Ego 
Alexander etc. Subscr. 12 card. Dat. Beneventi p. m. Gerardi S. R. E. not., 
10 kal. iul., ind. 2, inc. d. a. 1169, pont. v. d. Alexandri pp. UI a. 10. 

B s. XIIJ. [C f. 13'. D f. 226]. — Edd. Amadesi Chronot. III 133 n. 15 = Bertoldi 
Mem. stor. d'Argenta 1 178. Fantuzzi Mon. II 138 n. 73 ex B. — Begg. Fabri Mem. ^. 492. 
Cappelletti II 125. J. 7763. JL. 11627. 

2 Benevento 1169 nov. 11 
Alexander III Henrico praeposito Rav. eccl. et eiusdem eccl. canonicis, qui 
cantores dicuntur etc. : suscipit eos et canonicam eorum sub apost. protectione, 
confirmat possessiones propriis expressas vocabulis et sententiam inter eos et 
cardinales Rav. eccl. super aditu portae rationabiliter latam. — Effectum iusta 
postulantibus. Ego Alexander etc. Subscr. 11 card. Dat. Beneventi p. m. 
Gerardi S. R. E. not., 3 id. nov., ind. 3, inc. d. a. 1169, pont. v. d. Alexandri 
pp. III a. 11. 

A. [B s. X VI]. — Ed. Gott. Nachr. 1910 ex A. — Bfgg. Rubeus * p. 347. Fabri 
Mem. p. 492. Cappelletti II 126. J. 7782. JL. 11652. 

3 Venezia (1177) oct. 8 
Alexander III G(erardo) Rav. archiep. et archidiacono, praeposito et choro 
Ravennati: confirmat quod eccl.Ravennatem in castro et comitatu de Bretonorio 



Eccl. cathedralis Agiae Anastasiae — Mon. s. Vitalis. . 70 

ex antiqua donationc pontificum Romanorum contingit, et concedit quod 
ecclesiae Romanae in eodcm castro et comitatu pervenit ex testamento b. 
m. C(avalcacomitis). 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 233. 
4 Verona 1184 auy. 1 

Lucius III Gorardo archiep. etc: inter alia confirmat consuctudinem, quam 
in dandis mitris archidiacono et quibusdam aliis fratribus suis ipse et prae- 
decessores eius hactenus habuerunt, et indulget, ut praepositum et primicerium 
eccl. Rav. et duos alios de cantoribus et abbates etiam Ravennaten. archi- 
episcopatus usu mitrae decorandi facultatcm habeant. 

V. Raveuna, Archiepisc. u. 248. 

^ Vermia 1186 dcc. 23 

Urbanus III Hugoni praeposito Rav. eccl. et eiusdem eccl. canonicis, qui 
cantorcs dicuntur etc: ad exemplar Alexandri (n.2) suscipit eos et canonicam 
eorum sub apost. protectione, confirmat possessiones propriis expressas voca- 
bulis et iura. — Piae postulatio. Ego Urbanus etc Subscr. 14 card. Dat. 
Veron. p. m. Alberti S. R. E. presb. card. et canc, 10 kal. ian., ind. 5, inc d. 
a. 1186, pont. v. d. Urbani pp. III a. 2. 

A. [C f. 7]. — Ed. Fantnzzi Mon. II 156 n. 80 ex A. — Regg. Fahri Mem. p. 495. 
€appelletti II J->8. J. 9859. JL. 15715. 

€ Verona (1186—87) mart. 20 

Urbanus III Liviensi ep.: mandat, quatenus pacta et instrumenta, quae in 
cantorum Rav. eccl. dispendium illicite sunt statuta, in irritum revocans, tam 
clericos quam laicos compellat, ut cantoribus decimas territorii plebis 
s. Zachariae et s. Cassiani in Decimo non subtrahant. — Ad audientiam. 
Dat. Veron. 13 kal. april. 

A. — Ed. Gott. Nachr. 1897 p. 214 n. 16 ex A. — Reg. JL. —. 

Littera clausa (in tergo: Livien. episcopo pro cantoribus ecclesiae Ra- 



vennatis). 



Monasterium s. Vitalis. 



Fabri Mem. p. 355sq. — Vitale Mattarelli Dell' antichita della foce e del porto 
<li Primaro e del terreno a man destra di esso che costituisce 1' isola di Palazzolo apparte- 
nente alla badia di S. Vitale di Ravenna (Roma 1672). — Acta SS. III april. 28 p. 568 sq. 
— Lubin p. 318. — Simone Ignazio Cavalli Dissertazione sopra la chiesa e monastero 
di S. Vitale, ms. s. XVIII; cf. Ginanni I 143. — Serafino Barozzi Pianta e spaccato della 
celebre chiesa di S. Vitale di Raveuna (Bologna 1782). — Benedetio Fiandrini Memorie 
per servire alla storia dell' anticbissimo monastero di S. Vitale di Ravenna, ms. a. 1792, 
Cesena Bibl. comunale. — Tarlazzi Mem. p. 435sq. — Zirardini Ravenna antica p.SOsq. 

Celeberrimam s. Vitalis ecclesiam, „cui nulla in Italia similis est ecclesia 
in aedificiis et mechanicis operibus", lulianus argentarius temporibus Ecclesii 
episcopi (saec. VI in.) exstruxit; dedicavit Maximianus opiscopus, ut docent 
antiqua inscriptio in ecclesia et Agnellus in Libro pontif. c 57. 77. Penes 
eam floruit olim monasterium monachorum ordinis s. Benedicti, qui a Romanis 



gQ Ravenna. 

pontificibus et ab iraperatoribus Ottone III a. 999 (Mon. Germ. Dipl. 11 734 
n. 308), Heinrico IV (cuius diploma periit), Heinrico V a. 1116 (Stumpf Reg. 
3152) et Friderico II a. 1226 (BF. 1606) privilegiis honestati, Romanae quoque 
ecclesiae libertate gavisi sunt, teste Cencio in Libro censuum S. R. E. (ed. 
Fabre-Duchesne I 97). Postea monasterium in commendam datum est et 
a. 1472, Sixto IV iubente, congregationi s. lustinae de Padua addictum (ed. 
Margarini Bull. Cas. II 357 n. 344). A. 1797 suppressum est. 

S. Vitalis tabularium, coenobio suppresso, Forolivium transportatum est, 
ut L. Bethmann adnotat (Archiv XII 571), postea Ravennam rediit. Chartae 
inde ab a. 777 in bibliotheca Classensi, codices et scriptiirae (voU. 604) in 
archivo civitatis adservantur. Quamquam archivum s. Vitalis, quod saec. 
XVni ex. a Benedicto Fiandrini bene dispositum, nostris vero diebus 
a Michaele Tarlazzi denuo recensitum est, etiamnunc chartis abundat, multa 
tamen privilegia et instrumenta hodie desiderantur. 

Adnotamus „Inventarium antiquum s. Vitalis", s. XVIII, Ravenna Arch. 
comunale vecchio cod. 616, „Index archivi s. Vitalis Ravennae, auctore B. 
Fiandrini", s. XVIII ex., ib. cod. 711, „Index chartarum tabularii mon. 
s. Vitalis de Ravenna ab a. 787 ad a. 1719", s. XVIII, Ravenna Bibl. Clas- 
sense (Bernicoli Inventario n. 821). Recens M. Tarlazzi inventarium tabularii 
s. Vitalis confecit. 

Chartarum s. Vitalis indicem inde ab a. 1064 vulgavit Fantuzzi Mon. 
II 295 n. 140, alterum inde ab a. 919 ib. VI 247 n. 93. 

A — Orig. Ravenna Bibl. Classense. 
B = Cop. ib. 

C = S. Vitale cod. 713, s. XVII, Ravenna Arch. comunale vecchio. 
D = B. Fiandrini Memorie per servire alla storia dell" antichissimo monastero di 
S. Vitale di Raveuna, a. 1792, Cesena Bibl. comunale. 



* 



1 (974—83?) 

Benedictus VII(?) Andreae presb. et monacho atque abbati mon. s. Vitalis 

intra Rav. civ. etc: concedit privilegium. — Convenit apostolico. 

D p. V9 cit. — Beg. Gott. Nuchr. 1910 ex D. JL. — . 

Cui Benedicto pp. privilegium hoc, quod frustra in archivo s. Vitalis quaesi- 
vimus, attribuendum sit, in medio relinquimus, quum series abbatum s. Vitalis 
lacunis scateat (cf. Fantuzzi Mon. VI 262). 

2 Laterano 1157 april. 5 

Hadrianus IV Alberico abbati etc: suscipit mon. s. Vitalis Ravennatis sub 
apost. protectione, et confirmat possessiones propriis expressas vocabulis. — 
Religiosam vitam eligentibus. Ego Adrianus etc Subscr. 15 card. Dat. Lat. 
p. m. Rolandi S. R. E. prcsb. card. et canc, non. april., ind. 5, inc. d. a. 1157, 
pont. V. d. Adriani pp. IIII a. 3. 

A. [B a. 1592. B s. XVII. C f. 1. D p. 22]. — EM. Margarini Bull. Cas. II 177 
n. 179 ex A = BuH. Rom. ed. Cocqnelines II 358 n. 13 = Brdl. Rom. ed. Taur. II 639 n. 13, 
— Migne CLXXXVIII 1495 n. 126. — Regg. Guarini Compendio hist. delle chiese di 
Ferrara p. 358. Fantuzzi Mon. IV 501 n. 4. .7. 6972. ,IL. 10270. 



Mon. s. Vitalis — Mon. s. lohannis evangelistae. gl 

*3 (1154—58) 

Hadrianus IV delegat Albericum (postea Ariminensem ep.) iudicem in 
causa, quae inter Pomposianum mon. et mon. s. Vitalis super possessione 
fundi Baurie (sive Scornii) vertitur. 

Itwud. in n. 6. — Beg. JL. — . 

Albericus a. 1158 episcopus Ariminensis factus est; cf. Tonini Storia di Rimini 

II 411. — Alberici sententia periisse videtur. 

*4 (1154—59) 

Coram Hadriano IV eadem causa, quae per appellationem ad suam 
audientiam delata est, aliquamdiu agitatur. 

Laud. in n. 6. — Reg. JL. — . 
*5 . (1159—77) 

Coram Alexandro III eadem causa agitatur, rationibus tam in scriptis quam 
ex 88. canonum et legum allegationibus et testium depositionibus ab utraque 
parte exhibitis. Placet d. papae, ut causa finem recipiat potius ex bonorum 
virorum arbitrio quam ex stricti iuris ratione. 

Laud. in n. 6. — Reg. JL. — . 
6 Venezia 1177 (mai.—aug.) 

(Residente Alexandro III in consistorio) Hubaldus Hostiensis ep., lohannes 
Neapolitanus presb. tit. s. Anastasiae, lacinctus s. Mariae in Cosraydyn, Cinthius 
Capellus s. Adriani diac. S. R. E. card. et Ezelinus iudex Paduae Guidoni 
abbati s. Mariae de Pomposa et Petro abbati s. Vitalis : arbitrium proferunt 
super causa, quae inter Pomposianum mon. et mon. s. Vitalis super posses- 
sione fundi Baurie (sive Scornii) diutissime vertebatur. — Ecclesiasticae 
moderationi. Acta sunt Venetiis in Rivo alto a. ab inc. d. 1177, ind. [10], 
pont. V. d. Alexandri pp. III a. [19]. Ego Hubaldus Hostien. ep. etc. Ego 
lohannes Neapolitanus etc. Ego lacinctus etc. 

A. — Ed. Fantuzzi Mon. II 148 n. 77 ex A. — Reg. JL. —. 

Alterum exemplar olim in archivo Pomposiano exstabat; cf. Comacchio, Mon. 

s. Mariae de Pomposa n. 25. 



Monasterium s. lohannis eyangelistae. 

Tractatus aedificationis et constructionis ecclesiae s. lohaunis evang. de Ravenna 
s. XIII-XIV ap. Muratori Scr. I^ 567 sq. — Fabri Mem. p. 204 sq. — Lubin p. 316. — 
Tarlazzi Mem. p. 246 sq. — Zirardini Raveuna antica p. 50 sq. 

Ecclesiam b. lohannis evangelistae Galla Placidia aedificavit (cf. Agnelli 
Lib. pontif. c. 27. 42 et libellum supra notatum). Saec. IX ex. , ut videtur, 
penes hanc ecclesiam monasterium a monachis Benedictinis rectum florere 
coepit, quod ab archiepiscopis Ravennatibus Arnaldo, Gebehardo, Heinrico, 
Moyse et Gerardo ditatum, ab imperatoribus Ottone I a. 962, Conrado II 
a. 1037, Heinrico III a. 1047, Friderico I a. 1177 et Friderico II a. 1226 
privilegiis insignitum, a Romanis quoque pontificibus privilegia habuit et in 
S. R. E. libro censuum ab Albino ita recensetur (ed. Fabre-Duchesne II 113): 
„Monasterium sancti lohannis evangelistae I solidum''. 

Eehr, Italia pontiiicia V. 6 



g2 Ravenna. 

De hoc censu conf. Hadriani lY privilegium (n. 3). Cencius vero per- 
peram adnotat (1. c. I 97): 

„Ecclesia sancti lohannis baptistae". 

Monasterium s. lohannis a. 1459 a Pio II congregationi s. Salvatoris 
Bononiensi addictum (cf. Pennotti Hist. tripartita ^ p. 298), a. 1797 suppres- 
sum est. 

Ex monasterii tabulario olim ditissimo Ravennae supersunt 238 volumina, 
nunc in archivo civitatis custodita, ex quibus codices 1490 et 1497 nonnullas 
chartas satis antiquas continent, Conradi II diploma a. 1037 (Mon. Germ. 
Dipl. IV 326 n. 238), Heinrici III placitum a. 1047 (ed. S. Bernicoli Documenti 
inediti sul castello di Polenta. Ravenna 1897) et Friderici II diploma a. 1226 
(ed. N. Archiv XXVI 203). Friderici I praeceptum legitur in schedis Scala- 
brinii Ferrariensis (ed. Scheffer-Boichorst in N. Archiv XXIV 197 sq.). Otto- 
nis I diploma desideratur. 

Romanorum pontificum privilegia ex tabulario monachorum a canonicis 
regularibus, qui illis successerunt, transportata sunt, Eugenii III privilegium 
(n. 1) Bononiam in archivum canonicorum s. Salvatoris, Hadriani IV privi- 
legium (n. 3) Romam in archivum canonicorum Lateranensium penes ecclesiam 
s. Petri ad Vincula (cf. Gott. Nachr. 1900 p. 131 sq.). Alterum Hadriani IV 
privilegium (n. 4) exscripsimus ex quodam volumine archivi Vaticani. Ad- 
notamus quoque documenta a Fantuzzi Mon. V App. p. 469. 486 sq. relata. 
Denique in memoriam revocamus cod. Vat. Reg. 386, ubi fol. 72 sq. legitur 
„Descriptio bonorum abbatiae s. lohannis evang. de Ravenna"; cf. Gott. Nachr. 
1903 p. 57. 

A — Orig. Bologna Arch. di stato (Dem. S. Salvatore). 

A^ — Orig. Roma Arch. di S. Pietro in Viucoli. 

J5 = Varia politicorum vol. XXII, s. XV, Roma Arch. Vat. Misc. Arm. II t. 22; cf. 

Gott. Nachr. 1900 p. 382. 
C — St. Borgia Rerum maritimarum dominationis pontificiae monumenta, s. XVIII, 

Roma Bibl. Vat. Museo Borgia; cf. GStt. Nachr. 1903 p. 74. 

1 Laterano 1145 dec. 24 

Eugenius III Rodulfo abbati etc. : suscipit mon. s.Iohannis ev. in civ. Ravenna 
sub apost. protectione, et confirmat possessiones propriis expressas vocabulis 
et ordinationem ac dispositionem plebium cum cappellis suis. — In apostolicae 
sedis. Ego Eugenius etc. Subscr. 13 card. Dat. Lat. p. m. Roberti S. R. E. 
presb. card. et canc, 9 kal. ian., ind. 9, inc. d. a. 1146, pont. v. d. Eugenii III 
pp. a. 1. 

A. [C Exc.J. — Edd. TrombeUi Mem. istm: di S. Maria di Beno e di S. Salvatoi-e 
p. 402 n. 31 ex A = Fantuzzi Mon. V 286 n. 40 = Migm CLXXX 1077 n. 56. — Regy. 
Fantuzzi Mon. V 487 n. 102 ad a. 1146. J. 6186. JL. 8809. 

*2 (1164) 

Anastasius IV concedit privilegium, specialiter ecclesiam s. Gervasii cum 
suis pertinentiis. 

C Exc. — Regg. Fantuzzi Mon. V 487 n. 102. Gott. Nachr. 1903 p. 74. JL. —. 



Mon. s. lohannis evangelistae — Mon. s. ApoUinaris Novi. 83 

3 Laterano (1156—58) nov. 27 
Hadrianus IV Guillelmo abbati et monachis eecl. s. lohannis ev. : concedit 
ecclesiam s. Mariae ad mare, sub censu 12 den. Lucensium annis singulis 
Lateranensi palatio persolvendo. — Ex officio. Dat. Lat. 5 kal. dec. 

A\ — Ed. Gott. Nachr. 1900 p. 173 n. 21 ex AK — Rcg. JL. — . 

Ecclesia s. Mariae ad mare, sita inter litus maris et urbem Ariminensem, ab 
Opizone ep. Ariminensi iam a. 1086 mouasterio s. lohannis ev. coucessa fuit, ut 
adnotat Rubeus - p. 313. 

4 (1154 — 59) 
Hadrianus IV Guillielmo abbati etc. : ad exemplar Eugenii (n. 1) et Ana- 
stasii (n. 2) suscipit mon. s. lohannis ev. in civ. Ravenna sub apost. pro- 
tectione, et confirmat posscssiones propriis expressas vocabulis et ordinationem 
ac dispositionem plebium cum cappellis suis. — lustis religiosorum. 

B f. 150. — Ed. Gott. Nachr. 1900 p. 420 n. 8 ex B. — Reg. JL. — . 



Monasteriuin s. Apollinaris Novi. 

Fabri Mem. p. 119sq. — Lubin p. 318. — Mittarelli Aun. Camaldulen. IV STsq. 
— Tarlazzi Mem. p. 187 .sq. — Zirardini Ravenna antica p. 101 sq. — Vinc. Federici 
Regesto di S. ApoUinare Nuovo in: Regesta chartarum Italiae (Roma 1907). 

Ecclesia haec, ubi olim episcopi Ariani rescderunt, a Theoderico 
Gothorum rege sub nomine s. Martini in Coelo aurco condita esse traditur. 
Arianis expulsis, ecclesia ab Agnello episcopo reconciliata est (cf. Agnelli 
Lib. pontif. c. 86). Postea monachi ex ordine s. Bencdicti ibi introducti sunt. 
Ecclesia s. Martini novum s. Apollinaris Novi titulum saec. IX, ut videtur, 
accepit, et in eam corpus s. Apollinaris ex veteri Classensi basilica translatum 
esse tanta cum pervicacia Ravennates contenderunt. ut Alexander III 
controversiam de vero martyris tumulo sollemni examine definiendam Ilde- 
brando cardinali committeret (n. 1). Monasterium s. Apollinaris Novi, iam 
pridem in commendam datum, a Leone X a. 1516 suppressum est, fructibus 
eius et redditibus abbatiae s. Pauli de Urbe adsignatis (cf. Federici Reg. 
n. 542), ipsoque monasterio fratribus Minoribus de Observantia relicto. Seriem 
abbatum praebet Fantuzzi Mon. VI 259 n. 96. 

Archivum a. 1516 Romam in monasterium s. Pauli de Urbe translatum 
est, paucis tamen chartis et voluminibus Ravennac remanentibus, quae nunc 
in bibliotheca Classensi et in archivo civitatis adservantur (cf. Federici 
p. XI sq.). 

A = Orig. Roma Arch. di S. Paolo fuori. 

C = Codex diplomaticus basilicae monasteriique s. Pauli, s. XVIIl, ib. ; cf. GOtt. 

Nachr. 1900 p. 130 et Federici p. X. 
D = P. L. Galletti Miscellanea vol. VI, s. XVIII, cod. Vat. lat. 7927 ; cf. Gott. Nachr. 

1903 p. 22. 
E = St. Borgia Bnllarium Lucii III, s. XVIII, Roma Bibl. Vat. Museo Borgia; cf. 

Gott. Nachr. 1903 p. 76. 

6* 



g4 Ravenna. 

*1 (1173) 

Alexander III committit I(ldebrando) bas. XII Apostolorum presb. card., 
apost. sedis legato, quaestionem inter monachos s. Apollinaris in Classe et 
monachos s. Apollinaris Novi de corpore ipsius martyris audiendam. 
V. Mon. s. Apollinaris in Classe n. 12. 

2 Anagni (1174—76) mart. 24 
Alexander III abbati et fratribus s. Apollinaris Novi: concedit sepulturam 
liberam. — Pia vota. Dat. Anagn. 9 kal. april. 

A. [C f. 30. D f. 279' Exc.J. — Ecld. Gott. Nachr. 1900 p. 180 n. 28 ex A. Federici 
Beg. f. 327 n. 10 ex A. — Reg. JL. 11884 ad a. 1171 mart. 2. 

3 Anagni (1173-79) nov. 2 
Alexander III abbati et fratribus s. Apolenaris Novi: confirmat antiquas 
consuetudines tam in processionibus, missis, vesperis quam in aliis omnibus 
ad ecclesiam pertinentibus. — Religiosorum virorum. Dat. Anagn. 4 non. nov. 

A. [C f. 31. D f. 279' Exc.J. — Edd. Gott. Nachr. 1900 p. 184 n. 30 ex A. Federici 
Eeg. p. 88 n. 110 ex A. — Reg. JL. 11849 ad a. 1170 nov. 2. 

4 Velletri (1182—83) mai. 18 
Lucius m Nicolao abbati et monachis mon. s. Apollinaris: confirmat eccle- 
siam s. Salvatoris in civ. Ravenna et cappellam s. Apollinaris in fundo Dom- 
nicalia, sicut eam Gerardus Rav. archiep. concessit. — lustis petentium. Dat. 
Yelletr. 15 kal. iun. 

A. [C f 35. D f 280 Exc. EJ. — Edd. Gott. Nachr. 1900 p. 186 n. 34 ex A. 
Fedei-ici Reg. p. 96 n. 125 ex A. — Reg. JL. 14648 ad a. 1182 mai. 16. 



Monasterinni s. Laurentii in Caesarea. 

Fabri Mem. p. 225 sq. — Lubin p. 316. — Tarlazzi Mem. p. 275 sq. — Zirar- 
dini Ravenna antica p. 69sq. 

Hanc ecclesiam extra moenia urbis Ravennae temporibus Honorii 
imperatoris a Lauritio cubiculario eius conditam (cf. Agnelli Lib. pontif. 
c. 34. 35) primum monachi Graeci ex ordine s. Basilii, postea Benedictini 
rexerunt, quibus a. 1266 canonici regulares Cellae Volanae successerunt (cf. 
Pennotti Hist. tripartita ^ p. 297). A. 1444 monasterium ab Eugenio IV con- 
gregationi Portuensium addictum est, qui ibi permanserunt usque ad a. 1553, 
quando ecclesia et monasterium s. Laurentii, luHo III iubente, diruta sunt. 

Quae ad monasterium s. Laurentii in Caesarea pertinent chartae, in 
tabulario Portuensi, nunc in bibliotheca Classensi inveniuntur. \lnteY eas 
adnotamus Gerardi archiepiscopi Ravennatis privilegium a. 1176 feb. 26 
Hugoni abbati concessum (ed. Fantuzzi Mom I 325 n. 139) et Friderici I 
diploma a, 1177 mai. 11 (Stunipf Reg. 4192), in quo laudantur Ottonis III 
praeceptum nunc deperditum et cetera regum vel imperatorum sivc ponti- 
ficum privilegia. 



Mon. s. Apollinaris Novi — Mon. s. Andreae Maioris. S5 

*1 (1170- 76) 

Alexander III scribit Gerardo archiep. Rav., ut [clericos et parochianosj 
ecclesiae s. Pauli sitae foris portam s. Laurentii prope palatium regis com- 
pellat, ut abbati mon. s, Laurentii oboedientiam et reverentiam exhibeant et 
in dispositione et ordinatione praedictae ecclesiae ei humiliter et devote 
obtemperent. 

Laud. in Gerardi archiep. primlegio a. 1176 feb. 26 (v. supru). — Reg. JL. — . 
De ecclesia s. Pauli cf. Fabri Mem. p. 146 et Tarlazzi Mem. p. 166. 

*2 (1170-76) 

Alexander III confirmat monasterio s. Laurentii in Caesarea ecclesiam 
8. Pauli. 

Laud. ut n. 1. — Reg. JL. — . 



Monasteriura s. Andreae Maioris. 

Fabri Mera. p. 76sq. — Lubin p. 314. — Fantuzzi Mon. I p. XVsq.; II p. IX. — 
Tarlazzi Mem. p. 104 sq. — Zirardiui Ravenna antica p. 59 sq. 

Celebre illud monasterium, iam ante saec.V a Petro episcopo conditum 
(cf. Agnelli Lib. pontif. c. 50; sed incertum est quis fuerit episcoporum, quibus 
Petri nomen erat), situm erat in regione Herculana, haud longe ab archi- 
episcopio Ravennate. De dedicatione ecclesiae s. Andreae Venantius Fortu- 
natus duo carmina ad Vitalem ep. Ravennatem dedit (lib. I c. 1.2); Maxi- 
mianus eam decoravit (cf. Agnelli Lib. pontif. c. 76). Ei adnexa erant 
monasteria s. Mariae in Cereseo (de quo cf. Ottonis II diploma a. 981 
Mon. Germ. Dipl. II 272 n. 242) et s. Martini. In ipso monasterio s. Andreae 
vixerunt moniales ordinis s.Benedicti, quibus expulsis Fridericus archiepiscopus 
a. 1001 monachos substituit, sed paucis annis post moniales redierunt ibique 
permanserunt usque ad suppressionem monasterii a. 1798 et 1801. Ecclesia 
tunc periit. 

Archivi pars altera adservatur in tabulario archiepiscopali, ubi Conradi II 
imp. diploma a. 1037 (Mon. Germ. Dipl. IV 344 n. 250) et Alexandri III 
privilegium (n. 1), altera in bibliotheca Classensi, ubi Ottonis III praeceptum 
a. 1002 (Mon. Germ. Dipl. II 772 n. 342) et Friderici II privilegium a. 1226 
(BF. 1601) inveniuntur. 

Index tabularii s. Andreae cum chartis inde ab a. 896, s. XVIII con- 
fectus, exstat in archivo Ursiano; regesta vulgavit Fantuzzi Mon. II 308 sq. 
n. 142. 143 et n 384 n. 150. 

A = Orig. Ravenna Arch. arcivescovile. 
1 Venezia 1177 m\. 9 

Alexander III Calismerae abbatissae etc: suscipit mon. s. Andreae de 
Ravenna sub apost. protectione, et confirmat regulam b. Benedicti et posses- 
siones propriis expressas vocabulis. — Virginibus sacris. Ego Alexander etc. 



gg Ravenna. 

Subscr. 17 card. Dat. Venet. in Rivo alto p. m. Gratiani S. R. E. subdiac. et 
not., 7 id. iul., ind. 10, inc. d. a. 1177, pont. v. d. Alexandri pp. III a. 18. 

A. — Edd. Fantuzzi Mon. 1 327 n. 140 ex A ad iul. 22 = Migne CC 1125 n. 1299, = 
Fignagnani Storia di Ftisignano (Prato 1879) p. 246 n. 9. — JRegg. Ruheus * p. 351, Fabri 
Mem. p. 76. J. 8502. JL. 12879. 

Monasteriuiu s. Georgii. 

Fabri Mem. p. VJl. — Lubin p. 316. — Fantuzzi Mou. I p. XVIII; II p. IX sq. 
— Tarlazzi Mem. p. 223. — Zirardini Ravenna antica p. 116 sq. 

Monasterium s. Georgii in suburbio Ravennae foris portam q. v. Arte- 
medora (Tremadula) sive Nova iuxta viam q. v. Tabula sive Taula, unde 
nomen accepit s. Georgii in Tabula sive de Taula, postea de Cenceda appel- 
latum, a lohanne V archiepiscopo a. cr. 740 conditum esse traditur (cf. 
Muratori Scr. I** 577). Rexerunt primum monachi, inde a saec. XI moniales 
ex ordine s. Benedicti, saec. XII ex. iterum monachi. Cum hoc s. Georgii 
monasterio unitum fuit aliud !s. Mercurialis monasterium. Sed pauca de eis 
scimus, quum mox disparuerint. 

Chartae, quae ad monasteria s. Georgii et s. Mcrcurialis pertinent, in 
tabulario Ursiano adservantur, earumque indicem recensuit Fantuzzi Mon. II 252 
n. 136. Inter eas notamus Wiberti archiepiscopi Ravennatis privilegium 
a. 1086 mai. 15 Gratiae abbatissae monasterii s. Georgii concessum (edd. 
Rubeus 2 p. 312; Savioli Ann. Bolognesi P 133 n. 79; Fantuzzi I 304 n. 118), 
quod recensitum est in regestis Jaffeanis J. 3998. JL. 5323, perperam mona- 
sterio s. Georgii Ferrariensi attributum. Nos vero hoc Wiberti privilegium 
praetermittimus, quum Ravennatis archiepiscopi, non Romani pontificis esse 
constet. 

Civitas Raveiina. 

Clerus et populus. Duces et cives. 

Archivum civitatis, accurate dispositum, exstat Ravennae in aedibus 
veteris coenobii Camaldulensium iuxta ecclesiam s. Romualdi, ubi etiam 
bibliotheca Classensis. In ea adservantur praeter chartas ex archivis mona- 
steriorum s. Apollinaris in Classe, s. Yitalis, s. Mariae in Portu, s. Andreae 
aliorumque conventuum suppressorum asportatas monumenta quoque antiqui 
tabularii civitatis q. v. Archivio comunale antico. Quae vero remanserunt 
volumina scripturarum ex archivis s. Apollinaris in Classe, s. Yitalis, s. Mariae 
in Portu, s. Andreae, s. lohannis cvangelistae, s. Petri ad Yincula, ceterorum- 
que monastcriorum et congrcgationum, num. 2554, custodiuntur in archivo 
q. ?i^T^. Arcliivio comunalc vecchio. De eo cf. Gott. Nachr. 1897 p. 192. 

De bibliotheca Classensi cf. A. Cappi La biblioteca Classense illustrata 
ne' principali suoi codici etc. (Rimini 1847); Neigebaur in: Serapeum XX 
(1859) 209 sq.; S. Bernicoli apud G. Mazzatinti Inventari dei manoscritti delle 
biblioteche dltalia lY. Y (Forli 1895); Gott. Nachr. 1897 p. 190 sq. 



Mon. s. Georgii — Civita.s Ravenna. 87 

Praeter documenta, quae sequuntur, in regestis .Tafteanis leguntur Wiberti antipapae 
chartae, Ravennatibus quibusdam concessae, quas ille edidit, nou ut Clemens III papa 
Romanus, sed ut Wibertus archiepiscopus Ravennas. Itaque eas in nostro opere praeter- 
mittendas esse statuimu-s. Sunt autem hae : 

1081 mai. 8 JL. II p. Ibl (Rubeus ^ p. 307). 

1083 dec. 9 J. 3990. JL. 5314 (Hubeus ' p. 309). 

1083 dec. 30 J. 3991. JL. 5315 (Rubeus * p. 309). 

1084 ian. 13 JL. 5317a (Fantuzzi Mon. V 163 n. 25). 
1084 ian. 13 JL. — (Fantuzzi Mon. I 395 n. 72). 
1084 ian. 26 J. 3993. JL. 5318 (Rubeus * p. 309). 
1088 april. 5 J. 4001. JL. 5327 (Rubeus « p. 313). 
1088 aprih 5 J. 4002. JL. 5328 (Kubeus ^ p. 31.3). 

1098 mai. 15 J. p. 446. JL. I p. 654 (Amadesi Chronot. II 345 u. 78). 
1098 iun. 9 J. p. 446. JL. I p. 654 (Amadesi Chrouot. II 346 n. 79). 
1098 iun. J. 4012. JL. 5338 (Rubeus '' p. 315). 

1 Roma (526—30) 
Felix IV, recensens capitula ab Ecclesio ep. et a presbyteris, diaconibus, 
clero et notariis eccL Ravennatis sibi oblata, censet, eos clericatus officiura 
debere suscipere etc. 

v. Archiepisc. n. 13. 

2 (592 iiil.) 
Gregorius I lohanni ep. Ravennae: mandat, ut amota dilatione causam 
Wilandi contra diac. Gavinianum definiat. 

V. Archiepisc. n. 26; 

3 595 feh. 10 
Gregorius I Castorio notario: lohanne ep. Rav. mortuo, praecipit, quatenus 
clerum et populum omni instantia studeat adhortari, ut consecrandum sibi 
non differant eligere sacerdotem. 

V. Apocrisiarii S. R. E. n. 1. 

4 (595 feh.) 

Gregorius I clero, ordini et plebi consistenti Ravcnnae: nuntiat, destitutae 

ecclesiae visitationem (Severo Ficuclino) ep. se delegasse. — Vestri antistitis. 

jReg. Gregorii I lib. V ep. 22. — Edd. S. Ch-egorii M. Opp. ed. Maur. lib. V n. 26. Munsi 
IX 1199 n. 21. Amadesi Chronot. I 263 n. 22*. Migne LXXVII 753 n. 26. Mon. Germ. 
Epp. I 303. — Begg. J. 976. JE. 1337. 

5 (595 sept.) 
Gregorius I Mariniano ep. Ravennae: presbyteris ac diaconibus atque clero 
oblata petitione conquerentibus, lohannem decessorem eius condito testamento 
diversa in ecclesiae Rav. gravamine conscripsissc, hortatur eum, ut ea nec 
probet nec aliqua in his ratione consentiat etc. 

V, Archiepisc. n. 39. 

6 (595 sept.) 

Gregorius I clero et plebi eccL Ravennae: monet eos, ut Marinianum ep. 

caritate integra diligant. — Pervenit ad nos. 

Beg. Gregorii I lib. VI ep. 2. — Edd. S. Gregoi-H M. Opp. ed. Maur. Ub. VI n. 2. 
Mansi X 3 n. 2. Migne LXXVII 795 n. 2. Mon. Germ. Epp. I 381. — Regg. J. 1012. 
JE. 1381. 



88 



Ravenna. 



7 (596 ian.) 
Gregorius I Mariniaiio ep. Ravennac: quibusdam de clero et populo (Rav.) 
clamitantibus, contra leges et canones esse, ut inter eccl. Ravennatem et 
Claudium abbatem causa Romae examinari debeat ac iudicari, monet eum, 
ne stultorum verba eum moveant, nec credat aliquod ecclesiae Rav. dispen- 
dium fieri etc. 

V. Archiepisc. n. 41. 

8 (596 april.) 

Gregorius I cum ceteris episcopis secum praesentibus, sacerdotibus, levitis, 
ducibus, nobilibus. clericis, monachis, militibus militantibus et populo in 
Ravenna civ. consistentibus vel ex ea foris degentibus: definit, ut qui contra 
Castorium notarium ac responsalem suum nocturno silentio in civitatis loco 
contestationem posuerit, si non exierit neque publice confessus fuerit, anathe- 
matis ultione percussus sit; si egressus ad publicum potuerit docere, quae 
dixit, vel certe sciens, se non posse, quae scripsit, ostendere, errorem suum 
fuerit aperte confessus, dominici corporis ac sanguinis participatione non sit 
privatus. — Quidam maligni. 

Beg. Gregorii I lib. VII ep. 42. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. lib. VI n. 31. 
Mansi X 22 n. 30. Troya Cod. dipl. Longdb. I 381 n. 151. Migne LXXVII 822 n. 31. 
Mon. Germ. Epp. I 490. — Regg. J. 1042. JE. 1414. 

Excerptum legitur in Gratiani Decr. C. V qu. 1 c. 2 et in Ivonis Decr. VI c. 381. 

9 (598 april.) 
Gregorius I Mariniano ep. Ravennae : hortatur eura, ut lohannis, praesen- 
tium portitoris, uxori, molestias Georgii cuiusdam refugienti et diu in saeptis 
venerabilibus residenti, servata aequitate tuitionem impendat etc. 

V. Archiepisc. n. 51. 
f*10 (590—604) 

Gregorius I concedit indulgentias ecclesiis civitatis et districtus Ravennae. 
Ed. Muratoii Scr. If» 580 sq. — Beg. JE. — . 

Spurium. 
11 (686?) 

Consuli Ravennae archipresbyter, archidiaconus et primicerius notariorum, 

servantes locum s. sedis apost. : hortantur eura, ut coniungentibus harura 

portitoribus, quos cura decretalibus paginis cura irapensa suppHcatione pro 

celeri proraotione novi electi pontificis apud exarchum dcstinaverunt, cum 

eis conveniat et ad precandum de optatis apud exarchum subveniat. — Si 

beneficia. 

Formula epistolae legitivr in THurno Romanorum pontificum n. 62 (ed. Sickel p. 57). — 
Beg. JE. — . 

Conl". Aemilia n. 28. 29; Archiepisc. u. 72; Apocris. S. R. E. n. 16 (supra p. 7sq. 
34. 77). 

*12 (754) 

Stephanus II (reversus ex Francia) mittit pacificas epistolas ad aliquantos 
nobilcs Ravcnnenscs iudices, hortantes, ut Romam pergant ilU, qui in necem 
suam consenserunt. 

Agnelli Lib. pontif. Rav. c. 159. — Reg. JE. —. 



Civitas Ravenna. 89 

*13 (756) 

Stephanus II dirigit Philippum presb. et Eustachium ducem iudices ad 
faciendas iustitias in Ravennantium urbc residendum. 
V. Aemilia n. 32. 

*U (769) 

Stephanus III Michaelio (scriniario eccl. Rav.), brachio forti a Mauricio 

duce Ariminensi in episcopio Rav. eccl. introducto, una cum Mauricio duce 

et iudicibus Ravennantium consecrationem a se postulanti, obtestationis ac 

praedicationis litteris atque missis praecipit, ut ab eodem iniusto proposito 

recedat. 

V. Archiepisc. n. 78. 

*15 (770—71) 

Stephanus III missis directis . . omnes Ravinianos admonet, ut insurgant 
super Michaelium et eum de episcopio proiciant. 

V. Archiepisc. n. 79. 
*16 (772) 

Hadrianus I praecipit Gregorio sacellario, ad Desiderium regem Langobar- 
dorum misso, ut constanter ac firmiter praetextet Leonem archiep. et cunctos 
iudices Ravinianos, quatenus salvum atque incolumem conservare studeant 
Paulum superistam etc. 

V. Archiepisc. n. 82. 

17 (787?) 

Hadrianus I Carolo regi Francorum et Langobardorum atque patricio 

Romanorum: concedit ei per Arvinum ducem petenti musiva atquo marmora 

palatii Ravennatis civitatis. — Praefulgidos atque nectareos. 

Cod. Carol. ep. 67. — Edd. Muratori Scr. III'> 223. Mansi XII 780. Cenni Mon. 
dom. pontif. I 439 n. 81 = Fantuzzi Mon. V 235 n. 20. Migne XCVIII 371 n. 82. Jaffe 
Bibl. rer. Germ. IV 268 n. 89. Mon. Germ. Epp. III 614 n. 81. — Begg. J. 1878. JE. 2470 
ad a. 781—91. 

18 (789—90) 

Hadrianus I Carolo regi Francorum et Langobardorum ac patricio Roma- 

norum: petit, ut emendet pravos atque pcrversos actus Heleutherii seu Gre- 

gorii (iudicum Ravennatum). — Gratiae sancti spiritus. 

Cod. Carol. ep. 75. — Edd. Muratori Scr. IIlf> 235. Mansi XII 790. Cenni Mon. 
dom. pontif. I 420 n. 76 = Fantuzzi Mon. V 232 n. 19. Migne XCVIII 356 n. 77. Jaffe 
Bibl. rer. Germ. IV 232 n. 77. Mon. Germ. Epp. III 605 n. 75. — Regg. J. 1872. JE. 2442 
ad a. 783. 

19 (790—91) 
Hadrianus I Carolo regi Francorum et Langobardorum ac patricio Roma- 
norum: inter alia scribit pro hominibus Ravinianis et Pentapolensibus sibi 
tradendis et de hominibus sine sua absolutione ad regem venientibus, qui 
Bua ad iustitias faciendum contemnunt mandata. — Quanto amoris. 

Cod. Carol. ep. 85. — Edd. Muratori Ser. II1'> 247. Mansi XII 827 n. 7. Cenni Mon. 
dom. pontif. I 513 n. 97. Migne XCVIII 427 n. 98. Jaffe Bibl. rer. Germ. IV 285 n. 98. 
Man. Germ. Epp. III 632 n. 94. — Regg. J. 1899. JE. 2478 ad a. 784—91, 



90 Ravenna. 

20 (808—14) 
Leo III Carolo aug. : nuntiat, omnia, quae pcr eius pium ac legale iudicium 
de causa palatii Rav^nnatis, tam de vulgaria quam etiam de mansis, Her- 
minus sibi reconsignavit, cum casis, vineis sou laboribus atque peculiis ablata 
esse. — Ad hoc omnipotens. 

Cod. Gudferbylan. 287 (Hebnstad. 254) /'. 8. — Edd. Conring Leonis III pp. epistolae 
^ (Helmstudii 1647) n. 10; ■ Opp. V 596 n. 10, — Bouquet Recueil V 599 n. 10, = Mansi 
XIII 976 n. 12 = Cenni Mon. dom. pontif. IT 50n.2 =^ Miijne XCVIII 520 n. 2. Jaffe Bihl. 
rer. Germ. IV 330 n. 9. Mon. Germ. Epp. V lOO n. 9. — Regg. J. 1919 ad a. 807. JE. 2528. 

21 (853 mart. — april.) 
Leo IV Georgio duci: scribit, se numquam perraissurum esse ab aliquibus 
suos homines opprimi, sed. si necessitas illis incurrerit, praesentialiter se 
vindicaturum esse. — Scire vos. 

CoU. Britt. Leonis IV ep. 7. Ivonis Decr. X c. 84 et Panm-m. VIII c. 28 (ubi inscri- 
bitur Ludovic* augustoX Gratiani Decr. C. XXIII qn. 8 c.8 (item Ludovico aug.y. — Edd. 
Mansi XIV 888. Migne C XV 669 n. 10 et CLXXXVII 1248. Friedbery I 955. Mon. 
Germ. Epp. V 588 n. 7. — Begg. Etvald in N. Archiv V 379 n. 7. J. 1982. JE. 2627. 

Hunc Georgium ducera eundem fui.sse ac Gregorium, lohannis Ravennatis 

archiepiscopi fratrem (cf. Vita Nicolai I in Lib. pontif. ed. Duchesne II 156. 160. 161), 

recte adnotat Ewald 1. c. Sed uescio, cur Ewald huuc Gregorium ducem Aemiliae 

appellaverit. 

*22 (860-61) 

Nicolaus I legatis suis et litteris saepius commonet lohannem Rav. archiep., 
quatenus cedat ab iniuriis Ravennatibus in rebus et iuris sui proprietatibus 

illatis. 

V. .Archiepisc. n. 101. 
*23 Bavenna (861) 

Nicolaus I, Aemiliensibus ac senatoribus urbis Ravennae rogantibus, Ra- 

vennam proficiscens, omnibus Ravenncnsibus, Aemiliensibus et Pentapolitanis 

res, quas lohanne archiep. et Gregorio fratre eius rapientibus amiserant, 

restituit et praeceptionis suae decreto confirmat. 

V. Archiepisc. n. 105. 

24 (873-76) 

lohannes VIII Angelbergae imperatrici: nuntiat, factione Ravennatis archiep. 
Maurinurn cum suis complicibus iam excommunicatis et anathematizatis Ra- 
vennam ingressum esse et fidelium suorum res rapuisse ac devastasse, adeo 
ut claves civ. Ravennae a vestarario suo violenter subtraheret et pro libitu 
suo ipsi archiepiscopo, quod numquam factum fuisse recolitur, potestative 
concedcret. 

V. Archiepisc. n. 116. 

25 (878) 

lohannes VIII omnibus iudicibus et ducibus scu populo Ravennae com- 
morantibus: iubet, ut omnes unanimes unaquc fidelitate contra lohannem 
diac. chartularium et Francos Lamberti stare debeant et defendere ipsam 

civitatem. — Industriam seu. Dat 

Rcg. lohannis VIII ep. 125. — Edd. Carafu Epp. decr. III 393 n. 133. Mansi XVII 
100 n. 133. Migne CXXVI 813 n. 178. — Regg. J. 2427. JE. 3164. 



Civitas Ravenna. 91 

26 (878) 
lohannes VIII sacerdotibus et senatui poj^uloque Ravennati: hortatur eos, 
ut pro Rav. antistite (lohanne) defuncto orent; iubet, ut (Romanum), quem 
unanimiter elegerint, unanimiter electum teneant, diligant et de more honorent; 
praecipit, ut res Deusdedit et lohannis gloriosorum ducum defendant. — 
Ravennatis antistitis. 

Reg. Johannis VIII ep. 93. — Edd. Curafa Ejyp. decr. III 512 n. 304. Mansi X VII 
222 n. 304. Amadesi Chronot. II 220 n. 6c. Migne CXXVI 812 n. 177. — Regy. J. 2426. 
JE. 3212. 

Deusdedit et lohannes duces Ravenuates a. 878 lohanuem VIII in itinere 
Gallico comitati sunt; cf. JE. 3176. 3179 (Duchesne Lib. pontif. II 221 sq.). — De 
eadem re lohannes VIII scripsit Romano electo (Archi^isc. u. 123). 

27 880 sept. 29 
lohannes VIII Romano archiep. Ravennati: hortatur eum, ut 6 id. nov. 
(nov. 8) Romam ad synodum occurrat, ut negotium Deusdedit gloriosi ducis 
exsequatur etc. 

V. Archiepisc. u. 131. 
*28 Roma 880 nov. 8 

lohannes VIII in synodo absolvit Deusdedit ducem, a Romano archiep. 
Rav. ob incesta coniugia excommunicatum, et firmat, Mariam coniugem eius 
uxorem esse legitimam. 

Laud. in n. 29. — Begy. J. p. 286. JE. I p. 416. 

29 880 (nov. 8) 
lohannes VIII Romano archiep. Rav. et Leoni ep. , misso et apocrisiario 
s. sedis apost., nec non quibusvis missis imperatoris omnibusquc iudicibus et 
populis Romani territorii constitutis cunctisque fidelibus: nuntiat, se 6 id. nov. 
(nov. 8) in synodo Deusdedit ducem absolvisse etc. (n. 28). 

V. Archiepisc. n. 132. 

30 (881 april.) 
lohannes VIII Romano archiep. Ravennati: reprehendit eum, quod Alberi- 
cum comitem quasi ex parte imperiali Ravcnnam adsciscere et nobiles cives 
ipsius, se inconsulto, ausu temerario distringere enormiter coegerit etc. 

V. Archiepisc. n. 134. 

31 (881 april.) 
lohannes VIII Romano archiep. (Rav.): per Deltonem ep. (Ariminensem) 
praecipit, ut, quia uxorem Deusdedit ducis alteri viro raptori in stupro tradi- 
derit et contra suae iuratoriae sponsionis tenorem luculentissime agere nulla- 
tenus dubitaverit, nullam omnino sacerdotalem ordinationem facerc quoquo 
modo praesumat etc. 

V, Archiepisc. n. 135. — Eodem anno iterum iterumque lohanuesVIII Romanum 
archiepiscopum propter eadem crimina ad synodum vocat (v. Archiepisc. n. 137. 138). 

32 881 od. 4 
lohannes VIII sacerdotibus et clero atque universis iudicibus populoque 
Ravennati: nuntiat, se Romanum archiep. pro periurii reatu manifeste poUutum 



92 



Raveuna. 



aliisque nefaiidis criminibus impetitum, omni ecclesiastica communione una 
cum 8. synodi decreto privasse; praecipit, ut omnes ab illius consortio et 
communione modis omnibus se separent. 

V. Archiepisc. n. 140. 
*33 (882) 

TohannesVIII praecipit omnibus sacerdotibus seu subdiaconibus et universo 
clero s. Rav. eccl. per lohannem diac. et chartuhirium, ut omnes uno animo 
constantiquc dcvotione Maimbertum Bononien. clericum, manifestissimum 
zizaniorum seminatorem, tamquam ovem morbidam expellant. 
Laud. in n, 34. — Reg. JE. — . 

34 • 882 aug. 28 
lohannes VIII omnibus sacerdotibus seu subdiaconibus et universo clero 
s. Rav. eccl.: iterata petitione (n. 33) praecipit, ut, relecta priori epistola 
(n. 33), unanimiter iuncti et cum misso suo fideliter conglobati, eundem 
Maimbertum audacter comprehendere studeant et misso suo seu et lohanni 
duci contradant ad deducendum Romam; si quis contempserit, a vino et 
cocto et a proprio ministerio suspensus maneat usque ad suam praesentiam. — 
Audita saepe. Dat. 5 kal. sept. ind. 15. 

Reg. loliannis VIII ep. 814. — Edd. Carafa Epp. decr. III 510 n. 301. Mansi X VII 

220 n. 301. Savioli Ann. Bolognesi I* 30 n. 15. Mignc CXXVI 955 n. 362. — Regg. 
J. 2609. JE. 3384. 

35 882 aug. 28 
lohannes VIII Martino, lohanni seu Demetrio atque Romano gloriosis 
ducibus: praecipit, ut unanimcs iuncti simul cum fideli misso suo Maim- 
bertum (cf. n. 33. 34) comprehendant et vi coactum a (Romano Rav.) archiep. 
separent et misso suo simul et lohanni duci vaHdissime contradant; si negli- 
gentes fuerint, sciant se per unumquemque 1 00 aureos daturos esse et a vino 
et cocto suspensos mansuros usque ad suam praesentiam. — Oranium vestrum. 
Dat. 5 kal. sept. ind. 15. 

Reg. lohannis VIII ep. 315. — Edd. Carafa Epp. decr. III 511 n. 302. Mansi XVII 

221 n. 302. Samoli Ann. Bolognesi J* 31 n. 16. Migne CXXVI 956 n. 363. — Regg. 
J. 2610. JE. 3385. 

36 882 (aug. 28) 
lohannes VIII lohanni duci et misso suo: iubet, ut de Maimberto (cf. 
n. 33—35) pariter cum misso suo explere decertet, ut nuUo modo effugere 
possit, sed separatum a (Romano Rav.) archiep. vi coactum ad suam 
praesentiam districtum deducere studeat; etiam et illas mulieres, quas nunc 
in eius mansione collectas detinet, in suo rectorio retinere iubet usquc ad 
suam notitiam; addit de lohanne diac. commendato suo et de monasterio 
8. Martini. — Gratulatos nos. Dat. [5 kal. sept.] ind. 15. 

Reg. loluinnis VIII cp. 316. — Edd. Carafa Epp. decr. III 512 n. 303. Mansi X VII 

222 n. 303. Sanoli Ann. Bolognesi I^ 31 n. 17. Migne CXXVI 956 n. 364. — Regg. 
J. 2611. JE. 3386. 

lohannes dux idem esse videtur atque ille lohannes dux, qui in Stephani Vrescripto 
circa comitatum Comaclensem JE. 3410 occurrit (cf. Comacchio, Comitatus n. 5). 



Civitas Ravenna. 93 

*S7 (967) 

lohannes XIII (et Otto I imp.) epistolas dirigunt ad Raineiium diac, ut 
veniat ad synodum et placitum et Petro arehiep. (Rav.) legem faciat. 
Lavd. in n. 38. — Reg. JL. — . 

38 Ravenna 967 april. 17 
Coram lohanne XIII, in iudicio residente una cum Ottone I imp., causa 
Petri archiep. (Rav.) contra Rainerium diac, filium qd. Teudegrimi comitis et 
Ingelradae comitissae, agitur. 

V. Archiepisc. n. 160. 

39 (1065) 
Alexanderll clero et populo Ravennati: nuntiat, Hainricum archiep. (Rav.), 
multis offensionibus apost. sedi notatum, ab omni sacerdotali et pontificali 
officio a sese esse privatum. — Hainricus archiepiscopus. 

Coll. Britt. Alexandri II ep. 36. — Ed. Ewald in N. ArcJiiv V 335 n. 36. — Reg. 
JL. 4578. 

40 Roma 1078 nov. 25 
Gregorius VII omnibus Ravennatibus maioribus et minoribus: nuntiat, 
(Wibertum), qui Rav. ecclesiam, olim ditissimam et religiosissimam, tyrannica 
depraedatione devastaverit et corruperit, in s. Romana synodo esse depositum; 
praecipit, ut nullara ei deinceps oboedientiam exhibeant. — Quam fideliter. 
Dat. Romae 7 kal. dec. ind. 2. 

Reg. Gregorii VII lib. VI ep. 10. — Edd. Carafa Epp. decr. III 767 n. 10. Baronius 
Ann. eccl. ad a. 1078 c. 28. Mami XX 264 n. 10. Tartini Rer. Ital. Scr. I 298. Amadesi 
Chronot. II 350 n. 82 a. Migne CXLVIII 518 n. 10. Jaffe Bibl. rer. Germ. II 339. — Regg. 
Rubeus * p. 300 (6 kal. iau.). J. 3825. JL. 5091. 

41 (1080) oct. 15 
Gregorius VII omnibus clericis et laicis Ravennae morantibus: monet eos, 
W(iberto) sceleroso, sacrilego atque periuro, in universali synodo damnato, ut 
toto affectu mentisque intentione talem personam una cum episcopis et archi- 
diacono ceterisque diaconis, quos ad eos sua vice direxit, studeant eligere, 
quae tanto honori, scil. Ravennatis archiepiscopatus regimini, videatur com- 
petere. — Credimus non latere. Dat. id. oct. 

Reg. Gregm-ii VII lib. VIII ep. 13. — Edd. Carafa Epp. deer. III 836 n. 13. Mansi 
XX 324 n. 13. Tartini Rer. Ital. Scr. I 296. Amadesi Clironot. II 351 n. 82 b. Migne CXL VIII 
586 n. 13. Jaffe Bibl. rer. Germ. II 443. — Regg. Rubeus * p. 307. J. 3909. JL. 5187. 

42 (1124-30) 
Honorius II G(ualterio) archiep. Rav. : rogat, ut Petrum ducem, quem post 
appellationem Romanae audientiae ab eo factam excomraunicavit, absolvat, 
donec ipse ad suara praesentiam veniat. 

V. Archiepisc. n. 195. 

43 Laterano (1144) iul. 6 
Lucius II clero et populo Ravennati: mandat, ut M(oysen) canonice electum 
et a sese in archiepiscopum propriis raanibus consecratum benigne recipiant, 



Q4 Ravenna. 

dili^ant. lionorent oique taraquam proprio pastori oboedientiam ac reveren- 
tiam exhibeant et ad recuperanda bona Ravennatis eccl. opem ei et consilium 

praebeant. 

V. Archiepisc. u. 200. 

44 (1145—53) 

Eugenius III Moysi Ravennati archiep.: respondet eius consultationi super 
negotio nobilis viri Guilelmi Traversariae, qui defuncta uxore relictam fratris 
eiusdem uxoris suae in coniugium sibi sociavit. 
V. Archiepisc. n. 216. 



Ecclesia s. Mariae iii Portu. 

Chronica di S. Maria in Porto di Bavenna, auctore Bordi di Raffaelle da "Venezia, 
ms. s. XVI in., Ravenna Bibl. Classense (III 8 N). — (Basilius Serenius) Indulta ac 
privilegia pontificia apost. ord. clericorum canonicorum Salvatoris Lateranensis (Mediolani 
1606). — Gabr. Pennotti Generalis totius s. ordinis clericorum canonicorum historia 
tripartita ' (Romae 1624) p. 451 sq. 616 sq.; ^ (Coloniae 1630) et » (Colouiae 1645) p. 459 .sq. 
634 sq. — G. Fabri Mem. p. 266 sq. — Miscellanea di documenti e Memorie spettanti 
alla canonica Portuense, ms. s. XVII sq., Ravenna Bibl. Classense (III 1 K*). — Coucessioui 
diverse e privilegi .spettanti all' arcivescovado di Ravenna ed alla cauonica Portuense, ms. 
.s. XVII, Roma Bibl. Corsin. 345 (40 A 4); cf. Gott. Nachr. 1903 p. 123. — Serafino Pasoliuo 
Storia del sacro ed insigne monistero del Porto, ms. s. XVII, Ravenna Bibl. Classeuse 
(III 1 K^). — S. Pasolino Relatione della Madonua Greca de' canonici Portuensi di 
Ravenna * (In Ravenna 1676); -(1713). — Lubin p. 307.317. — Bullarium Lateranense 
sive CoIIectio privilegiorum apost. a s. sede canonicis regularibus ord. s. Augustini con- 
gregationis Salvatoris Lateraneusis concessorum (Romae 1727). — Pierpaolo Ginanni 
Memorie storiche della canonica di S. Maria in Porto di Ravenna, ms. s. XVIII; cf. Ginanni 
Mem. II 499. — Fantuzzi De gente Honestia (v. supra p. 14). — Fantuzzi Mon. Rav. II 
p. XII sq. — Tarlazzi Mem. p. 332 sq. — Gio. Mercati Pietro Peccatore in: Studi e 
documenti di storia e diritto XVI (1895) 1 sq. — G. Mercati Aucora una volta „Pietro 
Peccatore" in : Rivista bibliogr. ital. 1898. 

Canonicam b. Mariae in Portu Ravennae, duobus fere milibus passuum 
distantem ab urbc, Petrus de Honestis ex nobihssima Ravennate gente saec. XI 
ex. aut saec. XII in. instituit, non Petrus Damiani, ut alii putant, Dantis 
Aligherii et Francisci Petrarcae auctoritate nisi. Petri primi prioris consti- 
tutiones Paschahs II confirmasse traditur, sed de hac re G. Mercati dubitat 
(Studi e documenti XVI 20 sq.). Certe regula Portuensium mox mirum iu 
modum coepit dilatari, ipsaque ecclesia b. Mariae in Portu velut caput 
propriae congrcgationis celebrabatur, ad quam praeter ecclesias s. Mariae de 
Caritate Venetam, s. Crucis Caesenatem, s. lohannis de Marmoreto et s. Mar- 
garitae pertinebant canonica s. Mariae de Vado Ferrariae, ecclesia s. Petri 
Veteris Firmana (cf. vol. IV 140), ecclesia s. Petri de castello Insulae Ascu- 
lana (cf. vol. IV 152), ecclosia s. Mariae Fanensis, ecclesia s. Bartholomaei de 
Mantua, ecclesia s. Mariae Carcerum, ecclesia s. Magni Reicherspergensis in 
Germania, ahaeque. Canonici Portuenses, qui a Romanis pontificibus et ab 
imperatoribus Lothario III a. 1137 Stumpf Reg. 3347, Friderico I a. 1155 
St. 3713, Heinrico VI a. UbO St. 4592, Ottone IV a. 1210 BF. 353, Friderico U 



Eccl. s. Mariae in Portu. 95 

a. 1223 BP. 1440 et Henrico icge a. 1241 BFW. 13384 nec non a Ravennati- 
bus archiepiscopiH Gualterio, Moyse, Anselmo et Gerardo (cf. n. !9) niulta 
privilegia habuerunt, Romanae ecclesiae censum solvere consueverunt, ut 
legimus apud Cencium (ed. Fabre-Duchesne I 96): 

„Canonica sanctae Mariae in Portu XIT denarios pro se, et pro 

ecclesia sanctae Mariae de Caritate posita in Venetiis III bizantios (cf. 

n. 5), pro ecclesia sanctae Crucis in Cesena III solidos Lucensium (cf. 

n. 7;, et pro molendino iuxta portam Ravennae III solidos Lucensium 

(cf. n. 6/'. 

Praeterea Cencius ecclesiam s. Crucis in territorio Caesenate duabus 
vicibus adnotavit (1. c. I 96. 99). Apud Albinum (1. c. II 113. 115) vero 
leguntur haec: 

• „Canonica sanctae Mariae in Portu . . morabutin, . . pro ecclesia 

s ". 

„In Caesenate: ecclesia sanctae Crucis XII affortiatos". 
Portuensium religio, olim magnae famae, iam saec. XIV labi coepit, 
ita ut Martinus V a. 1420 in ipsam canonicam reformandi causa canonicos 
s. Mariae de Frisonaria introduci iussit. A. 1503 canonici, relicto veteri 
monasterio, in urbem Ravennatem transmigrarunt, et in nova s. Mariae in 
Portu ecclesia sedes locarunt, ubi permanserunt usque ad supprossionem 
a. 1798. 

Archivum Portuense paene integrum exstat Ravennae; chartarum parte 
altera in bibliotheca Classensi, altera in archivo canonicorum ecclesiae cathe- 
dralis (cf. Gott. Nachr. 1897 p. 191 sq. 189), scripturarum vero voluminibus 
282 in archivo civitatis custoditis. JSTonnuIIa autem privilegia ex tabulario 
Portuensi iam pridem Romam in archivum canonicorum regularium Latera- 
nensium translata sunt, ubi nunc adservantur in archivo ecclesiae s. Petri 
ad Vincula (cf. Gott. Nachr. 1900 p. 132). 

Chartarum archivi Portuensis inventaria saec. XVITI confecta habentur 
1) „Index chronologicus chartarum pergamenarum tabularii canonicae s.Mariae 
in Portu de Ravenna", Ravenna Bibl. Classense (ITT 5 D^), 2) „Tndex rerum 
nec non materiarum, quae continentur in chartis pergamenis in archivo 
Portuensi exsistentibus, auctore P. Ginanni", ib. (ITI 5 E'^). Novum inven- 
tarium chartarum Portuensium in bibliotheca Classensi adservatarum congessit 
M. Tarlazzi. 

Elenchum nonnullarum chartarum vulgavit Fantuzzi Mon. II 258 sq, 
n. 137. 138. Ex Classensi archivo multas chartas inde ab a. 858 transcripsit 
Cesare De Rosa „Pergamene dell' archivio di Classe in Ravenna, riguardanti 
il monastero di S. Maria (di Canneto) e di S, Andrea apost. nell" isola di 
Serra in Pola" (edd. Atti e Mem. della Societa Istriana di archeologia e 
storia patria X (1895) 25 sq. 273 sq. XI (1896) 21 sq. 255 sq. XII (1897) 
21 sq.). — Adnotamus denique cod. 345 (40 A 4) bibliothecae Corsinianae, 
s. XVII, „Concessioni diverse e privilegi spettanti airarcivescovado di Ravenna 
e sue abbazie", ubi leguntur diplomata ecclesiae s. Mariae in Portu concessa 



96 



Ravenua. 



(cf. Gott. Nachr. 190;i p. 123), et „Breviarium omnium possessionum s. Mariae 
in Portu", s. XII, adservatum in archivo civitatis Forolivii; cf. Archivio 
paleogr. ital. I tab, 37 — 39 et Bullettino dell' Archivio paleogr. ital. I 
(190S) 61 sq. 

A = Orig. Ravenna Bibl. Classense (S. Maria in Porto). 

A^ •■= Orig. Ravenna Arch. capitolare. 

A^ = Orig. Roma Arch. di S. Pietro in Vincoli. 

B = Cop. Kavenna Bibl. Classense (S. Maria in Porto). 

B' = Cop. Ravenna Arch. capitolare. 

B^ = Cop. Roma Arch. di S. Pietro in Vincoli. 

B* = Cop. Venezia Arch. di stato (S. Lionardo in Monte). 

C = Constitutiones canonicorum s. Mariae in Portu Ravennae s. XII. Exemplaria 

habentur in cod. archivi s.Petri ad Vincula, olim, ut videtur, s.Mariae Portuensis 

[C], iu codd. 1435 (olim 2722) et 1497 (olim 2811) bibliothecae Universitatis 

Bononiae, olim canonicorum s. Salvatoris Bononiensis [(7* et C*], et in cod. 

bibliothecae Monacensis 16103, olim s. Nicolai Pataviensis [C*]. Codicem 

bibliothecae Anicianae, quo usus est C. Caietanus, nos frustra quaesivimus. 
J) = S. Maria in Portu vol. 583, Ravenna Arch. comunale vecchio. Sed frustra 

quaesivimus. 
E = Vol. Ravenna II, s. XVI sq., Roma Arch. di S, Pietro in Vincoli; cf. GStt, Nachr. 

1900 p. 185. 
F = Collectanea di scritture diverse spettanti a Comacchio et all' abbatia di 

Pomposa vol. II, s. XVII, Roma Arch. Vat. Arm. XLVIII t.36; cf. G6tt. Nachr. 

1900 p. 376. 
G = lusti Fontanini Misc. vol. V, s. XVIII, Venezia Arch. di stato cod. misc. 650; 

cf. Kaltenbrunner in Wiener SB, XCIV 645. 
H = St. Borgia Rerura maritimarum dominationis pontificiae monumenta, s. XVIII, 

Roma BibL Vat. Museo Borgia; cf. G5tt. Nachr. 1903 p. 74. 
1 = Index chronologicus chartarum pergamenarum tabularii canonicae s. Mariae in 

Portu de Ravenna sive Excerpta ex archivo Portuensi, s. XVIII, Ravenna 

Bibl. Classense (III 5 D*), 

1 Laterano 1114 iul. 5 
Paschalis 11 Petro priori etc.: firmat vitae canonicae ordinem, statuens, ut 
nemini professione exhibita liberum sit sine prioris aut congregationis licentia 
de claustro discedere, discedentem vero et interdictum nuUus episcoporum 
abbatumve suscipiat; clericos saeculariter viventes ad conversionem suscipere 
permittit; suscipit canonicos et eorum omnia sub apost, protectione, — Desi- 
derium quod. Ego Paschalis etc, Subscr. 4 card. Dat. Lat. p. m. lohannis 
S. R, E, diac. card. ac bibl,, 3 non, iuL, ind, 7, inc. d. a. 1115, pont. autem 
d. Paschalis II itidem 15. 

AK — Edd. Serenius p. 10 ex A^ = BuU. Lat. p. 5. — Regg. Rubeus "^ p. 319. Pen- 
notti * p. 619 ad a. 1115. Migne CLXIII 356 n. 394. J. 4739. JL. 6398. 

2 Trastevere 1116 dec. 21 
Paschalis II dilectis filiis apud eccL b. IMariae in Portu Ravennatis exar- 
chatus reguLariter commorantibus: confirmat institutionis canonicae regulam, 
a Petro clerico sibi transmissam. Hanc institutionis. Subscr. 14 card. 
Dat. Transtiberim 12 kal. ian, ind. 10. 



Eccl. s. Mariae in Portu. 9"^ 

C» fol ulf. C» f. 90'. C^ f 79. C* f. 48'. — Edd. Rubeus ^ p. .321 = Fabri Metn. 
p. 268 Exe., = Migne CLXIII 414 n. 480, = Tarlazzi Append. I 35 n. 14. Serenius p. 12 
= BuU. Lat. p. 6. Tamburini De iure abbatum II 312 (11 kal. ian.). Pennotti * p.453; 
^ p.460. Petri Damiani Opp. ed. Const. Caietanus '^ IV 175; " IV 298 (kal. ian.) et p. 355 
(12 kal. ian.). Amart Vetus discipKna canonicorum regularium et saecularium (1747) I 382 
ex C* = Holste Cod. regularum ed. M. Brockie (1759) II 175. — Regg. J. 4825. JL. 6533. 

Praecedit Petri peccatoris epistola ad Paschalem II, quam lo. Mercati folsam 
esse contendit (Studi e documenti XVI 20 .sq.). Etiam de fide privilegii Pa.schali.s II 
dubitat. Sed hoc a regulis cancellariae apostolicae minime discordat. — De hoc 
privilegio loquitur Gerhohus Reicherspergensis praepositus in libro de corrupto 
ecclesiae statu (ap. Baluze Misc. 'V188; * II 224; Pez Thes.V 1229; Mansi XX 1087; 
Migne CXCIV 87; Mou. Germ. Lib. de lite III 475), ubi nomina cardinalium leguntur, 
qui privilegio subscripserunt. 

3 Trastevere 1116 dec. 22 
Paschalis II Petro priori etc. : confirmat praedia ad ius S. R. E. pertinentia, 
a colonis quibusque data, et ceteras possessiones, concedit sepulturam liberam; 
permittit ordinationes clericorum a quo maluerint catholico episcopo suscipere, 
et laicorum de quibuslibet parochiis susceptionem ad disciplinae rcgularis 
conversionem vel clericorum tonsionem; concedit decimas. — Ad hoc in. 
Ego Paschalis etc. Subscr. 12 card. Dat. ap. Transtiberim p. m. lohannis 
S. R. E. diac. card. ac bibl., 11 kal. ian., ind. 10, inc. d. a. 1116, pont. autem 
d. Paschalis II pp. a. 18. 

A. [I p. 212]. — Edd. Fantuzzi Mon. IV 237 n. 47 ex A = Migne CLXIII 414 
n. 481. — Regg. Pennotti ' p. 619 ad a. 1118. Amadesi Chronot. III 3. Fantuzzi De gente 
Hanestia p. 40 n. 85 ad dec. 20. J. 4826. JL. 6534. 

4 Laterano 1125 mai. 4 
Honorius II lohanni praeposito etc: suscipit eccl. s. Mariae in Portu sub 
apost. protectione; statuit, ut ecclesia ab omni sit extraordinaria functione 
immunis, ut videlicet, si quando archiep. Ravennatem seu decedente eo clericos 
aut laicos eiusdem ecclesiae ad Romanum pontificem cuiuslibet rei gratia vel 
ad imperatorem proficisci contigerit, nullam eis exactionem in argento aut 
equitaturis vel ahquibus liuiusmodi de eadem ecclesia liceat facere aut ibidcm 
hospitando aliquod umquam gravamen inferre; praeterea, cum ingruente bello 
Ravennates cives vel pro militibus vel pro munienda civitate collectam fccerint, 
ecclesiam s. Mariae ab omni exactione decernit esse immunem. — Ad hoc 
universalis. Ego Honorius etc. Subscr. 9 card. Dat. Lat. p. m. Aimerici 
S. R. E. diac. card. et canc, 4 non. mai., ind. 3, a. d. inc 1125, pont. autem 
d. Honorii II pp. a. 1. 

A\ [I p. 208]. — Edd. Fantuzzi Mon. VI 41 n. 21 ex A^ = Migne CLXVI 1234 
n. 18, = Liverani Opp. IV 146 n. 64. — Regg. Pennotti * p. 619. J. 5213. JL. 7209. 

5 Pisa (1134—36) iun. 22 
Innocentius II lohanni priori et fratribus s. Mariae in Portu: mandat, ut 
absque dilatione regimen ecclesiae b. Mariae Venetae, a Marco luliano tem- 
pore Calixti pp. constructae, assumant aut eam, ut alios ibidem possit sub- 
stituere canonicos, libere refutent. — Filius noster. Dat. Pisis 10 kal. iul. 



Eehr, Italia pontLficia V 



7 



9g RavenDa. 

Andreae DanduK Chron. Venet. lib. IX c. 12. — Edd. Pennotti ' p. 305; ^ p. 313. 
UgheUi ' V 1315; * V 1237 = Migne CLXXIX 257 n. 211. Muratori Scr. XII 268 = Cor- 
nelius Eccl. Venet. V 158. — Begg. J. 5528. JL. 7746. 

Conf. Calixti II rescriptum J. 5060. JL. 6924 et Innocentii III privilegium 

Potthast Reg. 3266. 

$ Laterano 1138 dec. 17 

Innocentius II lohanni priori etc. : confirmat ecclesiae s. Mariae in Portu 
possessiones et iura (^it n. 4); concedit aquimolum cum redimine seu adia- 
centiis suis extra portam s. Laurentii Ravennatis iuxta pontem ad ius b. Petri 
pertinens, sub censu 1 denarii Lucen. monetae sedi apost. annualiter persol- 
vendo; confirmat Gualterii Rav. archiep. donationem. — lustis votis. Ego 
Innocentius etc. Subscr. 15 card. Dat. Lat. p. m. Lucae presb. card. agentis 
vicem d. Aimerici S. R. E. diac. card. et canc, 16 kal. ian., ind. 2, inc. d. 
a. 1 1 38, pont. v. d. Innocentii pp. II a. 9. 

AK [B^ a. 1347. B^ s. XIV. I p. 182]. — Edd. Fantuzzi Mon. II 117 n. 61 ex A^ 
ad a. 1138 ian. 16 = Migne CLXXIX 378 n. 332. — Begg. Pennotti » p. 619 ad a. 1139. 
J. 5652. JL. 7922. 

7 Laterano 1139 april. 11 
Innocentius II lohanni etc: confirmat hospitalem domum iuxta stratam in 
illis partibus sitam cum eccl. s. Crucis ibi constructa, et concedit liberam 
facultatem eam transmutandi in allodium ipsorum, quod Lidolus ^''illani 
Ottardi eiusque nepotes eidem ecclesiae contulerunt, situm in Vicaratu terr. 
Caesenate, sub annuo censu 12 den. Lucen. monetae. — Ex iniuncto nobis. 
Ego Innocentius etc. Subscr. 8 card. Dat. Lat. p. m. Aimerici S. R. E. diac. 
card. et canc, 3 id. april., ind. 2, inc d. a. 1139, pont. d. Innocentii pp. II a. 10. 

A^. [B^ s. XII]. — Edd. Giampaoli S. Ubaldo vescovo di Gubbio I (1885) 398 n. 2. 
Gott. Nachr. 1900 p. 162 n. 15 ex A^. — Beg. JL. — . 

Apud Serenium p. 36 et in Bullario Lateranensi p. 18 sequitur altera Inno- 
centii II bulla pro canonica s. Mariae iu Portu, data Perusii 2 id. nov., a. inc. d. 
1139, pont. a. 10, sed eam Innocentio IV a. 1252 nov. 12 adscribendam esse constat 
(cf. Mercati L c. p. 29 not. 1). — Pennotti * p. 458. 619 laudat insuper Celestini II 
privilegium, sed est Celestini III (cf. n. 17. 19). 

8 Laterano (1153) dec. 18 
Anastasius IV M(anfredo) priori et fratribus eccl. b. Mariae in Portu: con- 
firmat conventionem seu contractum, quem cum S(ipoto) abbate ac fratribus 
mon. s. Mariae et s. Andreae in insula Serrae apud Istriam super quadam 
possessione in Ravennatensi exarchatu fecerint. — Quae a filiis. Dat. Lat. 
15 kal. ian. 

B a. 1311. — Edd. Atti e Mem. della Soc. Istriana XI (1896) 262 ex B ad a. 1153 
mai. 11. Gott. Nachr. 1910 ex B. — Begg. PflugkH. Iter p. 807 n. 1028. JL. 9780. 

Fortasse loco „15 kaL ian." legendum est „15 kaL iun." (i. e. a. 1153 mai. 18), 
quum Anastasii IV rescriptum (n. 9) praecedere videatur eiusdem scripto con- 
firmationis (n. 8). 

*9 (1153—54) 

Anastasius IV mandat Sipoto abbati s. Mariae de Cirito (i. e. Canneto) et 
8. Andreae de insuhi Serrae in partibus Istriae per suum rescriptum, ut Hugoni 



Eccl. s. Mariae in Portu. 99 

canonico s. Mariae de Portu, acccptori pro Manfredo priore. per emphytousim 
concedat massam integram q. v. Quarta regia in terr. Faventino, in plebe 
s. Stephani in Colorita. 

Laud. in Sipoti abbatis charta a. 1154 mai. 12 edita (ap. MittarelU Aceess. hist. Favent. 
p. 434 = Stroechi Serie de' veseovi Faentini p. 279; Fantiizzi Mon. II 269 n. 52; Atti e Mem. 
della Soc. Istriana XI (l896) 268). — Reg. JL. — . 

l^ • Bonia S. Pietro 1155 mart. 14 

Hadrianus IV Manfredo priori etc: ad exemplar Innocentii (n. 6) suscipit 
eccl. b. Mariae in Portu sub apost. protectione, et confirmat possessiones 
propriis expressas vocabulis et iura (ut n. (>). — Commissae nobis. Ego 
Adrianus etc. Subscr. 12 card. Dat. Romac ap. s. Petrum p. m. Rolandi 
S. R. E. presb. card. et canc, 2 id. mart., ind. 3, inc. d. a. 1 1 54, pont. v. d. 
Adriani pp. IIII a. 1 . 

AK [D. H. I p. 178]. — Edd. Fantuzzi Mon. II 131 n. 68 ad a. 1154 = Migne 
CLXXXVIII 1393 n. 24. — Begg. Pennotti ' p. 619. J. 6849. JL. 10013. 

*11 (1109) 

Alexander III committit lohanni Bononiensi cp. causam inter Monaldum 
priorem s. Mariae de Portu et Guidonem abbatem s. Mariae de Pomposia 
super quibusdam possessionibus fino debito terminandam. 

Laud. in sententiu lohannis ep. a. 1169 aug. 7 (ed. Savioli Ann. Bolognesi II^ 13 n. 197 
ex arch. Pomposiano) et in n. 13. 14. — Reg. JL. — . 

Conf.Comacchio, Mon. s.Mariae de Pomposia n.l7. — Praetermittimus Alexandri 
pp. privilegium, datum Laterani 2 id. feb. pont. a. 3, a Pennotto * p. 619 Alexandro III 
adscriptum, quum Alexandro IV a. 1257 feb. 12 attribuendum sit. 

*12 (1169—71) 

Alexander III committit Ildebrando bas. XII Apostolorum card. presb., apost. 
sedis legato, causam inter eccl. s. Mariae de Portu et mon. s. Mariae de 
Pomposia, iam a lohanne ep. Bononiensi initam (n. 11), appellatione post- 
posita terminandam. 

Laud. in n. 13. 14. — Reg. JL. — . 

Conf. Comacchio, Mon. s. Mariae de Pomposia n. 18. 

13 Dugliolo 1171 mart. 28 
Ildeprandus S. R. E. presb. card., legatus Alexandri III in partibus Longo- 
bardiae, confirmat sententiam a lohanne ep. Bononiensi prolatam (n. 11). 

V. Comacchio, Mou. s. Mariae de Poraposia n. 19. 

14 Tusculanum (1171) mai. 31 
Alexander III Guidoni abbati et fratribus Pomposianis: confirmat senten- 
tiam a lohanne ep. Bononieusi prolatam (n. 11) et ab Ildebrando bas. XII 
Apostolorum presb. card., sedis apost. legato, firmatam (n. 13). 

V. Comacchio, Mon. s. Mariae de Pomposia n. 20. 

15 Laterano 1190 mai. 15 
Clemens III priori et fratribus s. Mariae in Portu: confirmat cunctas ob- 
lationes, quae in quarta hebdomada m. augusti a primo diluculo diei Yeneris 



7 



¥ 



IQQ Ravenna. 

usque ad horam tertiam diei dominici ad eccl. s. Claudii delatae fuerint, a 
Firmano ep. eis concessas, salva 1 libra thuris annuatim eidem episcopo per- 
solvenda. — Etsi omnibus. Dat. Lat. id. mai. pont. n. a. 3. 

A. fl p. 217]. — Ed. Gott. Nachr. 1910 ex A. — Regg. PflugkH. Iter p. 812 n. 1062. 

JL. 16490. 

Praeterea Pennotti * p. 458 laudat Urbani III privilegium pro canonica 

Portuensi, sed certe Urbano IV attribuendum est (cf. 1. c. * p. 621). 

16 Laterano 1191 april. 19 

Celestinus III priori et conventui Portuensi : confirmat concessionem, quam 

abbas et conventus s. lohannis evang. de Ravenna super acquisitis et acqui- 

rendis possessionibus iuris ipsorum eis fecerunt, sicut in scripto authentico 

continetur. — Quanto ferventius. Dat. Lat. 13 kal. mai. pont. n. a. 1. 

AK [HJ. — Edd. Fantuzzi Mon. VI 56 n. 28 ex A^ = Migne CCVI 867 n. 1. — 
Eegg. J. 10291. JL. 16675. 

17 Laterano 1191 april. 19 

Celestinus III priori et canonicis Portuensibus: inhibet, ne cui liceat eccle- 

siam s. Mariae de Portu super his impetitione temeraria molestare, quae 

ecclesiae aut oboedientiis ipsius cuiusquam ultima voluntate rationabiliter 

relinquuntur, neque decimae possessionum ad eorum mensam iuste pertinen- 

tium alicuius insolentia perturbentur. — Cum a nobis. Dat. Lat. 1 3 kal. mai. 

pont. n. a. 1. 

B a. 1334. [I p. 139]. — Ed. Gott. Nachr. 1910 ex B. — Regg. Pennotti ' p. 619 ut 
Celestini II privilegium. PflugkH. Iter p. 813 n. 1064. JL. 16677. 

18 Laterano 1194 dec. 10 
Celestinus III Foropopuliensi ep.: mandat, quatenus sacerdotes et paro- 
chianos eccl. s. lohannis in Marmoreto, quae ab archidiacono Rav. eccl. fratri- 
bus s. Mariae de Portu concessa fuerit, moneat, ut a molestatione Gr. prioris 
et eccl. Portuensis desistant. — Constitutus in praesentia. Dat. Lat. 4 id. dec. 
pont. n. a. 4. 

A. fl p. 165]. — Edd. Fantmzi Mon. VI 58 n. 30 ex A ad nov. 10 = Migne CCVI 
1059 n. 173. — Regg. J. 10492. JL. 17175. 
Littera clausa. 

19 Laterano 1196 niai. 11 
Celestinus III Vardo priori etc: ad exemplar Innocentii (n. 6) et Adriani 
(n. 10) suscipit eccl. s. Mariae in Portu Rav. sub apost. protectione, et con- 
firmat possessiopes propriis expressas vocabulis et donationes Gualterii, Moysis, 
Anselmi et Gerardi Rav. archiepp. et Firmani, Ariminensis, Caesenatis, Cer- 
viensis, Liviensis, Comaclensis et Mantuani epp. et iura. — Commissae nobis. 
Ego Celestinus etc. Subscr. 16 card. Dat. Lat. p. m. Cencii s. Luciae in 
Orthea diac. card., d. pp. camerarii, 5 id. mai., ind. 14, inc. d. a. 1196, pont. 
V. d. Celestini pp. III a. 6. 

AK fB a. 1334. B^ s. XIV. D. E f. 449. F f 366. G p. 53. I p. 141]. - Edd. 
Fantuzzi Mon. II 167 n. 87 ex A^ ad mai. 20 = Migne CCVI 1165 n. 264. — Regg. Rnbeus 
* p. 363. Pennotti ' p. 619. J. 10591. JL. 17378. 




Eccl. s. Maiiae in Portu — Mon. s. Apollinaris in Classe. Kjl 



Monasterium s. Apollinaris in Classe. 

Historia translationis b. Apollinaris et tractatus de inventione corporis b. Aijolli- 
naris, auctore Rodulpho priore Camaldulensi (edd. Muratori Scr. li> 533sq.; cf. Mittarelli 
Ann. Camald. IV 37 sq.; Acta SS.Viul. 23 p. 359sq.). — Vitale Aquedotti De antiquitate 
Caesareae et Classitanae urbis atque aedificatione templi s. Apolliuaris Mavennae conimen- 
tarius, ms. s. XVI in.; cf. Ginanni I 12. — Fortunius Hist. Camald. II 3 sq. 11 sq. 7y sq. 
— Acta SS. V iul. 23 p. 328 sq. — G. Fabri Mem. p. 85 sq. — G. Fabri De iure s. Raven- 
natis ecclesiae super ecclesia et coenobio Classensi, ms. s. XVII (cf. Fabri Effemeride 
sagre, praef.). — Lubin p. 103. — Gregorio Farulli Istoria cronologica del mon. degli 
Angioli di Firenze (Lucca 1710) p. 206sq. — Mittarelli Ann. Camald. I llsq. — Flamiuio 
Bottardi Della chiesa e convento di S. Apollinare di Ravenna in: Memorie istor. delle 
chiese e couventi della provincia di Bologna II. III (In Parma 1760). — Gabr. Maria 
Guastuzzi Storia della basilica di Classe con la vita e traslazione di S. Apollinare, 
primo vescovo di Ravenna (Ravenua 1775). — (G. M. Guastuzzi) Notizie istoriche della 
vita e martirio di S. Apollinare (In Forli 1781). — Alberto Bellenghi Sul pregio della 
basilica Classense e del suo monastero annesso in Ravenna in: Giornale arcadico XXXIV 
(1827) 310 sq. — Tarlazzi Mem. p. 116 sq. — M(auro) G(uardigli) La basilica di 
S. Apollinare in Classe descritta ed illustrata (Ravenna 1873). — David Farabulini 
Storia della vita e del culto di S. Apollinave I. II (Roma 1874). 

Inter omnes ecclesias consecratas siib nomine b. Apollinaris, Aemiliae 
provinciae apostoli et Ravennae urbis protectoris, longe celeberrimum est 
Classense templum, quod lulianus argentarius temporibus Ursicini episcopi 
Ravennatis exstruxit (cf. Agnelli Lib. pontif. c. 63. 77), aliis vero lustiniano 
imperatori aut Narseti patricio fundationem attribuentibus. luxta s. ApoUi- 
naris basilicam iam saec. VI ex. lohannes episcopus Ravennas coenobium 
condidit ss. Marco, Marcellino et Feliculae dedicatum (cf. Agjielli Lib. 
pontif. c. 98. 150), quorum reliquias Gregorius I contulit. Iluius monasterii 
memoria permansit usque ad saec. XI, ut docet Ottonis III diploma Ilarde- 
fado abbati s. Apollinaris a. 1001 concessum (Mon. Germ. Dipl. II 833 n. 400), 
ubi legimus „titulum ecclesiae ipsius monasterii (s. Apollinaris) in latere 
parietis situm in honore s. Feliculae et ss. martyrum Marci et Marcelliani". 
Saec. VIII, ut videtur, in monasteriura s. Apollinaris monachi ex ordinc s. 
Benedicti introducti sunt, quibus a. 11 38 successerunt Camaldulenses, Gualterio 
archiepiscopo Ravennate iubente (ed. Mittarelli Ann. Camald. III App. c. 369 
n. 244). A. 1515 Camaldulenses, relicto monasterio Chissensi, Ravennam in 
novas aedes iuxta ecclesiam s. Romualdi se transtulerunt ibique usque ad 
suppressionem a. 1797 permanserunt. Hodie in eorum aedibus bibliotheca 
civitatis q. v. Classensis custoditur. 

Basilicam b. Apollinaris Classensem instaurandam et exornandam Romani 
pontifices saepius curaverunt, ut Stephanus II — non Zacharias, ut Agnellus 
c. 155 narrat — , ex Gallia redux, qui in ea missam celebravit et donum 
obtulit, et Leo III, qui basilicam instaurari iussit eamque munifice ornavit 
(Lib. pontif. ed. Duchesne II 31 et Agnelhis c. 169). Tot tantarumque gra- 
tiarum memoriam inscriptio in navi ecclesiae s. Apollinaris, saec. XVIIl, ut 
videtur, sculpta servat, in qua privilegia Gregorii I, Zachariae, Hadriani I, 



102 



Ravenna. 



Lconis III, lohannis III, Lucii II, Eugenii III, Alexandri III, Lucii III, 
Urbani III, aliorumque laudantur (cd. Farabulini I 545). Ecclesiae Romanae 
fundos monachi habucrunt ab lladriano I (n. 5) et Lucio II (n. 9) sub censu, 
cuius notitia apud Cencium legitur (ed. Fabre-Duchesne I 97): 

„Monastorium sancti Apollinaris in Classe de Ravenna solidum auri, 
quod valet X solidos denariorum senatus". 
Impcratores quoque Otto I a. 972 (Mon. Gcrm. Dipl. I 55S n. 410), 
Otto III a. 1001 (1. c. II 833 n. 400), lleinricus II a. 1009 (1. c. III 225 
n. 191), Conradus II a. 1037 (1. c. IV 327 n. 239), Heinricus III a. 1045 (Stumpf 
Rcg. 2282), Heinricus Y a. 1117 (St. 3154), Fridericus I a. 1164 (St. 4006. 
4571 a. b), Heinricus VI (St. 5099 a. b), Otto IV a. 1210 (BF. 354) et Fride- 
ricus II a. 1220 et 1226 (BF. 1181. 1610) monasterium Classense privilegiis 
exornarunt. Denique lectores mcminerint epistolae, quam Petrus Damiani 
pro lacob rectorc monasterii s. Apollinaris ad Bonifatium ct Stephanum 
cardinales misit (Epp. lib. II n. 4). 

Archivum Classense cum chartis ex monasteriis s. Apollinaris et s. Severi, 
suppresso coenobio, Forolivium translatum (cf. Bethnumn in Archiv XII 571. 
584), hodie in bibliotheca Classensi adservatur, scripturarum voluminibus 553 
in archivo civitatis custoditis (cf. Gott. Nachr. 1897 p. 191. 192). Indicem 
chartarum congessit M. Tarlazzi. 

Praeterea adnotamus „Diplomata atque instrumenta ad mon. Classense 
s. Apollinaris pertinentia", s, XVIII, Roma Bibl. Vittorio Emanuele cod. 546 
(S. Gregorio 50); cf. N. Archiv V 22. XVII 483; Gott. Nachr. 1903 p. 144. 
Frustra tamen quaesivimus Guidonis Grandi Excerpta ex autographis chartis 
tabularii Classis, olim cod. 626 bibliothecae s. Michaelis de Muriano, et Indicem 
chartarum tabularii s. Apollinaris in Classe Ravennae et s. Severi, ib. cod. 1084 
(cf. Mittarelli Bibl. codd. ms. s. Michaelis Venetiarum p. 366. 466). 

A = Orig. Raveuna Bibl. Classense (S. ApoUinare in Classe). 

JB = Cop. ib. (S. Apollinare in Classe). 

B^ = Cop. ib. (Archivio coinunale antico). 

B"^ = Cop. in Docunienti cbe provano la giurisdizione Ravegnana che avea il nostro 

munistero, a. 1G33, Ravenna Arch. comunale vecchio (Classe vol. 137). 
C = Liber instrumentorum mon. Camaldulensis, auctoribus Simone et Raynerio, 
mb. s. XIII, Firenze Arch. di stato (Camaldoli, Append. cod. 190); cf. vol. III 
p. 175. 
D = Liber instrumeutorum raon. s. Apollinaris Classensis, mb. s. XVsq., Forli Arch. 

comunale ; cf. Gott. Nachr. 1898 p. 12. 
E = Tommaso Mini Historia del sacro eremo di Camaldoli, s. XVI, Firenze Bibl. 

naz. Conv. soppr. 744 B 1 et 627 C 10; cf. vol. III p. 171. 175. 
F = St. Borgia Rerum maritimarum dominationis pontificiae monumenta, s. XVIII, 
Roma Bibl. Vat. Museo Borgia; cf, Gott. Nachr. 1903 p. 74. 
1 (595 sept.) 

Gregorius I Mariniano ep. Ravennae: cum adhortatur, ut nihil de his, quac 
lohannes qd. decessor eius in monasterio iuxta eccl. s. Apollinaris constructo 
contulit atque constituit, aliquo modo patiatur immiiuii, sed omnia firma studeat 
stabilitate servari. 



Mon. s. Apollinaris in Classe. 103 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 39. — Gregorium I huic monasterio ss. Marci, 
Marcellini et Feliculae reliquias donasse. ex inscriptione, quae apud Agnellum 
c. 98 legitur, constat (cf. Rubeus ' p. 188; Baronius Ann. ecd. ad a. 595 c. 74; L'ghelli 
'•» II 338; Fabri Meni. p. 99; Mittarelli Aun. Camald. I 14; Mou. (Jerm. Scr. rer. 
Langob. p. 342). Ad hanc donationem ceterasque Gregorii I epistolas referenda esse 
puto, quae Rodulphus prior in libello de inventione corporis b. Apollinaris (ap. 
Muratori Scr. l^ 539) narrat: „b. Gregorius . . qui hanc ecclesiam possessionibus 
ampliavit et houoravit adventu . ., sicut iu eius aliorumque sibi succedentium privi- 
legiis evidenter apparet". 

2 (596 niart.) 

Gregorius I Mariniano ep. Ravennae: vituperat eum, quod monasterium, 
quod (lohannes) decessor eius condidit, cupit sub curandarum rerum atque 
causarum nomine praegravare etc. 
v. Ravenua, Archiepisc. n. 42. 
*3 (596—99) 

Gregorius I praecipit Castorio notario, ut de possessione, quac monasterio 
ss. Marci, MarccUini et Feliculac largitatis titulo dicitur esse concessa, debeat 
quod iustum est facere. 

Laud. in n. 4. — Reg. JE. — . 

4 (599 iun. — iul.) 
Gregorius I Castorio notario: iterum (n. 3) eum praecoptione commonet, 
ut in ipsa re vigilans essc debeat atquo sollicitus; si habet quod iuste pro 
eccl. Romanae possit partibus allegari, electorum eum cum parte altera 
necesse sit subire iudicium. 

v. Ravenna, Apocrisiarii S. R. E. n. 10. 

5 782 nov. 1 
Hadrianus I Dominico [abbati etc.]: concedit fundos norainatim illustratos 
in territorio Corneliensi et in territorio Fanestre, iuris palatii apost. Raven- 
natis, ea ratione, ut singulis quibusque diebus missas pro remedio animae 
suae et venia delictorum in eodem sancto loco indifferenter fieri disponat 
abbas etc. et singulis quibusque indictionibus rationibus publicis census ultro 
actionariis publicis apto tempore persolvatur. — [Petentium desideriisj. Scr. 
p. m. lohannis scrin., in m. oct. , ind. 6. Data kal. nov. p. m. Anastasii 
secundicerii, regn. d. Deo et salv. I. Chr. etc. a. Deo propitio pont. d. n. in 
apost. sede 1 1 , ind. 6. 

B^ a. fo53 nov. — Ed. Mittarelli Ann. Camald. I App. c. 10 n. 3 ex B^. — Regj. 
J. 1867. JE. 2437. 

*6 Ravenna 972 mai. 25 

Consentiente lohanne XIII Otto I et Otto II impp. confirmant ecclesiac 
s. Apollinaris omnes suas res et proprietates. 

cf. diploma Ottonum a. 972 mai. 25 (Mon. Gemi. Dipl. I 558 n. 410; Ottenthal Reg. 
n. 540). — Regg. J. p. 330. JL. I p. 477. 

*7 (1050) 

Leo IX concedit privilegium protectionis, ct confirmat omnia privilegia a 
regibus et imperatoribus concessa cum omnibus immunitatibus ct largitionibus. 
Reg. Foiiunius II 34. JL. — . 



104 Ravenna. 

Fortunius affirmat: „Inter apostolica privilegia nuUum antiquius ad manus 
nostras pervenit diplomate Leonis IX pp." — Praeterea adnotat Pflugk-Harttung 
Iter p. 191 n. 128 ad a. 1060 mai. = JL. 4437 Nicolai II privilegium ecclesiae 
Classeusi concessum, sed est Nicolai II privilegium a. 1060 april. 16 pro monasterio 
s. Thomae iuxta Aposellam (vol. IV p. 183 n. 2). 

*8 (1138 ex.) 

Innocentius II concedit Ilenrico abbati, ab Azone priore Camaldulensi 
instituto, plumbatnm diploma, ut bona temporalia quaecumque una cum 
spiritualibus absque cuiusquam improbi iniuria salva atque illaesa coenobio 
permaneant. 

Regg. Fortunius II 84 = Mittarelli Ann. Camald. III 262 (qui hoc privilegium niinitne 
sc vidisse testatur). JL. — . 

9 Laterano 1144 nov. 29 

Lucius II Henrico abbati etc: suscipit mon. s. Apollinaris in Classe sub 
apost. protectione, et confirmat possessiones propriis expressas vocabulis in 
comitatu Firmano, Pesariensi, Ariminensi, Ravennate, Faventino, Corneliensi, 
Populiensi, Liviensi, Caesenate, Sarsenate, Feretrano, Egubino, Perusino, et 
statuit, ut de possessionibus, quas habet a Romana ecclesia, quemadmodum 
a Romanis pontificibus statutum est et scriptis eorum firmatum, solidum auri 
apost. sedi annis singulis censualiter persolvant. — Ad hoc univcrsalis. Ego 
Lucius etc. Subscr. 16 card. Dat. Lat. p. m. Baronis S. R. E. subdiac, 
3 kal. dec, ind. 8, inc d. a. 1144, pont. v. d. Lucii II pp. a. 1. 

B^ a. 1294 f. 11 f= B^ s. XVII DJ. — Edd. Mittarelli Ann. Camald. III App. c. 411 
n. 268 ex B"^ = Migne CLXXIX 912 n. 70. — Begg. Fortunius II 84. J. 6102. JL. 8667. 

*10 1155 nov. 25 

Hadrianus IV concedit privilegium. — Dat. 7 kal. dec a. I. 

Bqj. Fortimius II 84. JL. — . 

*11 (1173) 

Alexander III praecipit (Gerardo) Ravcnnati archiep., ut corpora in eccl. 

s. ApoUinaris Novi nuper detecta in loco proprio recondi faciat, accensos in 

populo rumores exstinguat et de corpore sacro b. Apollinaris non aliter per- 

mittat teneri quam per millenos annos fuerat approbatum. 

Laud. in Rodulphi pri<yris Camaldulen. lihelh (ap. Muratori Scr. I'> 540 = Mittarelli 
Arm. Camald. IV 39, = Acta SS. V iul. 23 p. 361). — Beg. JL. — . 

*12 (1173) 

Alexander III committit I(ldebrando) bas. XII Apostolorum presb. card., 
apost. sedis legato, quaestionem inter monachos s. ApoUinaris in Classe et 
monachos s. ApoUinaris Novi de corpore ipsius martyris audiendam. 

Laud. in n. 13. 14. 22. — Beg. JL. — . 
13 ' 1173 ocL 28 

Ildebrandus S. R. E. presb. card., apost. sedis legatus, omnibus in Christo 
fidentibus: narrat, se iuxta mandatum Alexandri pp. (n. 12) ad famosissimum 
tonipluni Classis devenisse et, praesentibus Tlieodino s. Vitalis card. presb. et 



Mon. s. Apollinaris in Classe. 105 

Gerardo s. Rav. eccl. archiep., sacratissimum corpus b. Apollinaris multo labore 
cfFodi fecisse. Statuit, ut tantae relationis sollemnitas 5 kal. nov. (oct. 28) 
doinceps agatur, concedens indulgentiam 40 dierum. — Cum de corpore. 
[Actum a. 1173, ind. 6, m. oct., 5 kal. nov.]. 

A. [B a. 1636 dep. = B a. 1651]. — Edd. Forhinius II 86. A. Fahicii Bibl. lat. 
ed. Mansi III 90 ex cod. bibl. cap. Lucen. s. XIII. Mittarelli Ann. Camald. IV 4<J ex A = 
Farabulini I 508. Zaccaria Iter littei'. p. 3 ex cod. Luccn. (Guastuzzi) Notizie p. 11. — 
B^g. Rubeus * p. 241. Fabri Mem. p. 96 ad a. 1073. Muratori Scr. i* 540. Acta SS. V 
iul. 23 p. 331. 334. JL. — . 

De eadem re exstat inscriptio recens posita in choro ecclesiae (ed. Farabulini 

I 538). — Conf. quoque Rodulphi prioris Camaldulen. libellum (edd. Muratori Scr. 

Ib 538 = Mittarelli Ann. Camald. IV 37, = Acta SS. V iul. 23 p. 368). 

*14 (1173-74) 

Alexander III confirmat sententiam Ildebrandi presb. card. (n. 13). 

Regg. Rubeus ^ p. 241. Fdbri Mem. p. 96. JL. —. 

Fortunius II 87 affirmat, Alexandruni III Ildebrandi card. sententiam con- 

firmasse rescripto suo dato Viterbii 11 kal. dec. Sed hoc potius est Alexandri IV 

a. 1257 nov. 21 Potthast Reg. 17080. 

15 (1170-80) 
Alexander III abbati s. Apollinaris in Classc: praecipit, quatcnus aut iudicio 
G(erardi) Ravennatis archiep. , a cuius iudicio ad sedem apost. appellavit, 
pareat aut per se vel per sufficientem responsalem appellationem interpositam 
prosequatur. — Significavit nobis. 

Coll. Lips. t. 47 c.8. — Ed. Friedberg Quinque compilationes p. 201. — Reg. JL. 14072. 
Conf. Ravenna, Arcbiepisc. n. 236. 

16 (1170-81) 
Alexander III archiep. Ravennati: respondet de appellationibus; nuntiat, 
se redarguisse abbatem s. ApoUinaris in Classe, ab eo appellationem inter- 
ponentem generalem. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 237. 

n7 (1159-81) 

Alexander III concedit privilegium protectionis. 

Laud. in n. 22. — Reg. JL. — . 

Laudatur quoque in privilegiis Innocentii III a. 1213 oct. 26 Potthast Reg. 482(3, 

Gregorii IX a. 1229 iun. 13 Potthast Reg. 8417 et Innocentii IV a. 1252 mart. 5 

Potthast Reg. 14523. 

18 Anmjni (1184) mart. 20 

Lucius III abbati et monachis Classensibus: mandat, quatenus, eo solo excepto 
quod b. m. Gualterius archiep. Rav. de praestanda fidelitate rcmisit, in aliis, 
praesertim in promissione oboedientiac et inthronizatione sedis, archiep. Raven- 
nati oboedientiam debitam et consuetam reverentiara impendant. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 246. 
*i5 Fianello (118-1) 

Lucius III (cum esset Planell.) confirmat Gcrardo archiep. Rav. iurisdictionem 
in coenobio Classensi, in instituendo potissimum eius abbate ceterisque obsequiis. 

v. Ravenna, Archiepisc. n. 247. 



jQg Ravenna. 

*20 (1185) 

[Luciiis 111] comniitHt Riiin[aldo] Esino ep. causara inter Bcrardum abbatem 
Classcnsem et Presbyterum ep. Firmanum super castello q. d. Castrum. 

V. Fermo, Episc. n. 15 (vol. IV p. 138). 
*21 (1181—85) 

Lucius III concedit privilcgium protectionis. 
lie(j. FoiiiDiiiis II 87. JL. — . 

22 Vcrona 1186 mart. 15 
Urbanus III Berardo abbati etc: ad exemplar Alexandri (n. 17) suscipit 
mon. s. Apollinaris in Classe sub apost. protectione, confirmat ordinem mona- 
sticum sccundum b. Benedicti regulam atque institutioncm Camaldulensium, 
possessiones propriis expressas vocabulis, decimas et iura; ratam habet con- 
stitutionem sententiae I(ldebrandi) bas. XII Apostolorum presb. card. (n. 13)., 
et confirmat libertatem a Gualterio quondam Ravennae archiep. indultam. — 
Rcligiosam vitara eligentibus. Ego Urbanus etc. Subscr. 13 card. Dat. 
Veronae p. m. Alberti S. R, E. presb. card. et canc, id. mart., ind. 3, inc. d. 
a. 11S5, pont. v. d. Urbani pp. III a. 1. 

A. [C f. 213' Exc. I) a. 1583 et a. 1772. E. F E.TC.J. — Edd. Fortunius II 87. 
Suminarium s. XVIII in vol. Classe 204 Buvoina Arcli. comunale vecchio. Mittarelli Ann. 
Camald. IV Ajyp. c. 137 n. 84 ex A = Migne CCII 1371 n. 25. — Eegg. Ada SS. V iul. 23 
}}. 332. Fantuzzi Mon. II 351 n. 20. Tarlazzi Mem. p. 150. SchiaparelU et Baldasseroni 
Reg. Camald. II 276 n. 1239. J. 9806. JL. 15562. 

23 Vcrona (1186—87) mai. 27 
Urbanus III G(erardo) Rav. archiep. : raandat, quatenus abbatem et fratres 
H. Apollinaris in Classe compellat, ut quandam campanam eccl. Imolensis 
irrationabiliter detentam Imolensi ep. reddant. 

V. Iniola, Episc. n. 10. 
*24 (1185—87) 

Urbanus III ad exemplar Lucii (n. 18) dccernit, ut monachi Classenses 
archiep. Ravennati reverentiam et obsequia, quae de praedicto monasterio 
praesertim in promissione oboedientiae et inthronizatione abbatis praede- 
cessoribus eius consueverunt impendi, semper impendant. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 266. 



Monasteriuni s. Severi in Classe. 

Translatio s. Severi, auctore Liutolfo presb. s. IX (edd. Acta SS. I feb. 1 p. 88 sq.; 
Jaffe Bibl. rer. Germ. III 507 sq.). — Fortunius Hist. Camald. II 183 sq. — Fabri Mem. 
p. 33.5sq. — Lubin p. 103. 319. — Acta SS. I feb. 1 p. 78sq. — Mittarelli Ann. Camald. 
1 105sq. 14Gsq. — Tarlazzi Mem. p. 410sq. — Janauschek Orig. Cistercien. p. 251 u. 656. 

Ecclesiam b. Severi in civitate Classis in rcgione q. v. Vicus Salutaris 
Petrus cpiscopus Ravennas a. cr. 570 — 578 exstruxit; dcdicavit eius successor 
Tohanncs episcopus (cf. Agnelli Lib. ])ontif. c. 93. 98). Colucrunt monacbi ex 
ordine s. Benedicti, quibus saec XIll Cistercienses successerunt. Postea 



Mon. s. Apollinaris in Classe — Mon. s. Severi in Classe. 107 

monastcvium in commcndam cossit. Dcniiiue Calixtus III a. 1457 abbatiam 
s. Scveri monasterio s. Apollinaris Classcnsi addixit. Jlodic autcm nullac 
eius reliquiae supersunt. 

Chartae ad monasterium s. Severi spectantes adservantur in archivo 
Classensi, nunc in bibliotheca Classensi (cf. supra p. 102). Inter eas notamus 
Ravennatum archiepiscoporum. privilegia Hunfridi a. 1049 oct. 27 (ed. Mittarclli 
Ann. Camald. II App. c. 132 n. 70), Ileinrici a. lOolJ niai. (1. c. II App. c. 142 
n. 77), Gualtcrii a. 1128 iul. 8 (1. c. III App. c. 321 n. 218) et diplomata 
imperatorum Ottonis I a. 967 (Mon. Germ. Dipl. I 476 n. 349), Conradi II 
(1. c. IV 397 n. 284 spur.), Hcinrici V a. 1117 (Stumpf Rcg. 3153). Fridcrici I 
a. 1164 (St. 4007), Fridcrici II a. 1210 (BF. 355) ct Conradi Mcttcnsis 
episcopi, legati impcratoris, a. 1221 (BFW. 12670). 

A = Orig. Ravenna Bibl. Classense (Arch. conmnale antico). 

X) = Liber in.striunentorum s. Apollinaris Classensis, s. XVsq., Forli Arch. conmnalc. 

E = Acta et processus inter rempublicam Venetiaram et abbatiam Classis super 

terris Caesareae, a. 1506, Ravenna Bibl. Classense (Classe). 
i^ = G. B. Tondini Aneddoti Piceni, s. XVIII, Roma Arch. di stato cod. 32. 

t*i (911—13?) 

Anastasius (III?) concedit privilegium. 

Laud. in n.^4. — lleg. JL. — . 
i*2 (963-05?) 

Leo (VIII?) concedit privilegium. 

Laud, in n. f4. — Ref). JL. — . 
t*5 (974-83?) 

Benedictus (VII?) concedit privilegium. 

Laud. in n. f4. — Beg. JL. — . 
■f4 Anagni 1062 dec. 27 

Alexander II Bonizo abbati etc. : ad cxcmphir Anastasii (n. 1)., Lconis 
(n. 2) et Benedicti (n. 3) suscipit mon. s. Sevcri Classis sub apost. protectione, 
confirmat ordinem monasticum secundum b. Bcnedicti regulam, possessiones 
propriis exprcssas vocabulis, concedit ius recipiendi personas liberas et 
absolutas e sacculo fugientes ad conversionem, facultatem tcmpore generalis 
interdicti divina officia celebrandi, scpulturam liberam et ius eligendi abbatem; 
inhibet, ut in monachos vel clcricos aut ecclesias eorum cxcommunicationis vel 
interdicti sententiam nullus promulget nec novas aut indebitas exactiones 
imponat. — Quotiens a nobis. Ego Alcxander etc. Subscr. 9 card. Dat. 
Anagn. p. m. Alberti S. R. E. prcsb. card. et canc, 6 kal. ian., ind. 15, inc. 
d. a. 1062, pont. v. d. Alexandri pp. II a. 2. 

A. [D f. 7'. E f. 28. F p. 63]. — Edd. Mittarelli Ann. Canmld. II App. c. 179 
n. 100 ex A — Migne CXL VI 1426 n. 152. — Regg. Fantuzzi Mon. II 348 n. 10 ad ian. 6. 
J. CCCXCIV. JL. \4492. 

Spurium, confectum saec. XIIT, ut videtur, ope diplomatis Gualterii archi- 
episcopi Kavennafis a. 1128 et Lucii III privilegii (u.5). Subscriptiones cardinaliura 
et notae chronologicae certe ficticiae sunt. Minime itaque Loewenieldio concedam, 
spurium hoc auxilio cuiusdam genuini privilegii Alexandri III confectum esse. 



^Qg * Ravenna. 

5 Veroli 1184 april. 27 

Lucius III Henrico abbati etc: suscipit mon. s. Severi Ravennatense sub 
apost. protectione, confirmat possessiones propriis expressas vocabulis, concedit 
ius clericos et laicos ad conversionem recipiendi, facultatem tempore generalis 
interdicti divina officia celebrandi, ius eligendi abbatem et sepulturam liberam, 
et confirmat constitutionem Fridcrici imp de non alienandis possessionibus 
vel redditibus monastcrii. — Quotiens a nobis. Ego Lucius etc. Subscr. 13 
card. Dat. Verul. p. m. Alberti S. R. E. presb. card. et canc, 5 kal. mai., 
ind. 2, inc. d. a. 1184, pont. v. d. Lucii pp. III a. 3. 

A. /D f. 8. E f. 33'J. — Edd. MittarelH Ann. Camald. IV Ai)p. c. 113 n. 73 e.x A = 
Migne CCI 1249 n. 137. — Regg. Fantuzzi Moti. II 351 n. 19 ad mai. 5. J. 9597. JL. 15027 
ad april. 27. JL. 15037 ad mai. 5. 

Confirmatur ab Innocentio III a. 1202 mart. 9 Potthast Reg. 1627. 



MoiiasteriHiii ss. lohaunis et Stephani in Classe. 

De antiquissimo hoc monasterio perpauca scimus (cf. Lubin p. 103; 
Mabillon Ann. ord. s. Benedicti ^ I 227 sq. 251 sq.). Prima eius memoria in 
Gregorii I epistolis legitur, cuius temporibus Claudius abbas erat. A. 649 
s. Maurus Caesenas episcopus regimen huius monastcrii habuisse traditur (cf. 
Fabri Mem. p. 113). Saec XI ad s. Severi monasterium pertinuit, ut constat 
ex Conradi II imp. privilegio a. 1029 (Mon. Germ. Dipl. IV 397 n. 284), ubi 
occurrit sub nomine s. lohannis in Armenia et s. Stephani a Titum. Postea 
dirutum est, ut docent Alexandri II bulla spuria pro monasterio s. Severi 
(v. supra p. 107) et Gualterii Ravennatis archiepiscopi privilegium a. 1128 
(ed. Mittarelli Ann. Camald. III App. c. 321 n. 218), ubi legimus „extra 
civitatem Classis monasterium ss. lohannis et Stephani ad Titum (sive Atitum), 
quod nunc demolitum esse videtur, et locum, ubi olim fuit iam dictum mona- 
sterium (q. d. Armeniae)". 

1 (595 feb.) 
Gregorius I Castorio notario: inter alia scribit, se Valerianum monachum, 
quem emendatum in mon. b. lohannis in Classe tradidit, in eo monasterio 
velle permanere. 

V. Ravenna, Apocrisiarii S. R. E. n. 2. 

2 (596 ian.) 
Grcgorius I Mariniano ep. Ravennae: scribit de causa inter occl. Raven- 
natem et Claudium abbatem. 

V. Ravenna, Archiepisc. u. 41. — Claudius abbas mouasterii ss. lohannis et 
Stephani iam in Gregorii I epistola a. 592 iul. ad lohanuem ep. Ravennatem missa 
(supra p. 24 n. 27) occurrit. De Claudio cf. G. Rossi in Atti e Mem. della R. Deput. 
per le Marche II 23 sq. 

3 (598 april.) 
Gregorius I Mariniano ep. Ravennae: monet eum, ut monasterium b. lo- 
liannis et Stcpluini in Classitana civ. constitutum, cui communis filius Claudius 



MoD. ss. lohannis et Stephani in Classe — Mon. s. Petri ad Vincula. 109 

abbas praeest, quum multa a decessoribus eius praeiudicia atque gravamina 

pertulerit, de futuro salubri ordinatione di.sponat; enumerat privilegia, quae 

debeant custodiri. — Quam sit necessarium. 

Reg. Greyorii I lih. VIII ep. 17. — Kdd. S. Gregoi-ii M. Oj)p. ed. Maur. lib. VIII n. 15. 

Mansi X 97 n. 18. Migne LXXVII <)18 n. 7,0. Mcm. Germ. Epp. II 19. — Regg. J. 1138. 

JE. 1504. 

Excerptum huius privilegii, ex quo magna pars privilegii illius spurii J. 998, 
JE. tl366 conficta esse constat (ef. Hartmann in Mon, Germ. Epp. I 348 not. ad 
lib. V ep. 49), legitur in Deusdedit CoU. can. lib. III c. 107 [90] (edd. Martinucci 
p.284; Wolf v.Glanvell p.316), in Ivouis Decr.VII c. 14, in Gratiani Decr. I D. 58 
c. 1 et C. XVIII qu. 2 c. 28, et in aliis collectionibus. — Conf. Ravenna, Archi- 
episc. n. 49. 

4 (.598 april.) 
Gregorius I Mariniano ep. Ravennae: Claudium abbatem, latorem prae- 
sentium, longa apud se hactenus mora retentum, commendans, hortatur eum, 
ut sacerdotali illum afFectione suscipiat, paternam illi monasteriisque ipsius 
caritatem impendat, benignitatis suae eum consolatione rcfoveat, in eius se 
tuitionem instanter accommodet. 

v. Ravenna, Archiepisc. u. 50. 

5 (599 iul.) 
Gregorius I Claudio abbati: dolet, Severo ep. (Ficuclino) veniente, cum 
occupationibus monasterii praepeditum ad apost. limina non venisse; nuntiat, 
se epistolas eius secreto legisse; mandat, ut ad se veniat et usque ad 5 aut 

6 mensium spatium secum faciat et postea ad propria revertatur. — Veni- 

ente viro. 

Reg. Gregorii I lib. IX ep. 179. — Edd. S. Gregoi-ii M. Opp. ed. Maur. lib. VII n. 45. 
Mansi X .308 n. 72. Migne LXXVII 90.3 n. 45. Mon. Germ. Epp. II 173. — Regg. J, 1427 
ad u. 601. JE. 1706. 

6 (602 ian.) 

Gregorius I lohanni subdiacono Ravennae: nuntiat, se reprobare Constan- 
tium monachum, quem monachi monasterii qd. Claudii abbatis petiverunt 
abbatem debere constitui, quum peculiaritati studeat et solus sine aliquo fra- 
tnim suorum ad monasterium in Piceni provincia situm pergere praesumpsisset; 
hortatur eum, ut Maurum cellerarium, si eius vita ad locum regiminis digna 
est, a Mariniano ep. abbatera ordinari faciat; mandat, ut orani excusatione 
atque mora cessante ad Claudii raonasteriura accedat, convenire fratres faciat, 
ut sub orani veritate, quantascuraque de diversis scripturae chartulas ille 
detulit, ad mediura deducant, ut eas suscipiat et sibi celerrime transraittat. 
v. Ravenna, Apocrisiarii S. R, E, n, 14. 



Mouasteriuin s. Petri ad Tincula. 

Monasterium s, Petri ad Vincula, in agro Ravennate versus meridiem 
situm, exstruxit Stephanus rex Ungarorum a. cr. 1030 (edd. Rubeus ^ p. 260 
= Mittarelli Ann. Caraald. I App. c. 281 n. 129, = Fantuzzi Mon. V 245 n. 25 
ad a. 966), ut peregrini Ungari et nuntii regis ibi caritative valerent tractari. 



I j Ravenna. 

Ecclesiam consecravit Gerardus ep. ecclesiae Morisanae auctoritate Romanae 
ecclesiae. In monasterio vixerunt monachi Benedictini, quibus saec. XIII ex. 
Camaldulonscs sufFecti sunt (cf. Mittarelli Ann. Camald. I 412 sq.). Postea 
abbates commendatarii monasterium rexerunt, a. 1493 Franciscus card. Picco- 
lomini, a. 1591 card. Sforza, a. 1624 Franciscus card. Barberini. De loco cf. 
Fabri Mem. p. 309 sq.: Lubin p. 318; Tarlazzi Mem. p. 383 sq, 

Monasterium, quod iuris et proprietatis sedis apostolicae fuit, recensetur 
ab Albino et Cencio in Libro censuum S. I{. E. (ed. Fabre - Duchesne 

II 113; I 90): 

,,Ecclesia sancti Petri ad Yincula III sol. Lucenses". 
Adnotamus insuper iuramentum. quod Petrus abbas b. Petro sanctaeque 
apostolicae Romanae ecclesiae praestitit (ap. Cencium c. 55 '^ ed. Fabre- 
Duchesne I 28S). 

Archivum aut dispersum est aut periit. Pauca ex eo in archivo 
familiae Barberini, nimc in bibliotheca Vaticana. inveniuntur (cf. Gott. Nachr. 
1903 p. 545). Lucii III privilegium olim in archivo Vitellorum marchionum 
custodiebatur, quod hodie est Florentiae penes principem Vitelli-Buoncom- 
pagni, unde exscripsit lulius Mancini CasleUanus. 

C — lulii Mancini Enunciativae genealogicae et alia uotabilia vol. I , s. XVIII, 
Poggitazzi Arch. Magheriui Graziani vol. 176; cf. vo). IV p. 101. 

*1 (1130—43) 

Innocentius II concedit privilegium libertatis. 

Laud. in n. 4. — Reg. JL. — . 
*2 (1145—53) 

Eugenius III concedit privilegium libertatis. 

Laiid. in n. 4. — Reg. JL. — . 
*3 (1159—81) 

Alexander III concedit privilegium. 

Laud. in n. 4. — Reg. JIj. — . 

4 Vdletri 1181 sept. 28 

Lucius III lohanni abbati etc: ad exemplar Innocentii (^w. :/^, Eugenii C«. 5^ 

et Alexandri (n. 3) suscipit mon. s. Petri ad Vincula, quod ad ius et proprie- 

tatem b. Petri nuUo mediante pertinet, sub apost. protectione, confirmat 

possessiones propriis expressas vocabulis, libertatem ab Innocentio et Eugenio 

concessam, et concedit sepulturam liberam, ius eligendi abbatem a Romano 

pontifice benedicendum, et roborat immunitatem a lohanne duce indultam, 

censu 12 den. Lucen. monetae annuatim apost. sedi persolvendo. — Licet 

universis. Ego Lucius etc. Subscr. 1 1 card. Dat. Velletr. p. m. Alberti 

S. R. E. presb. card. et canc, 4 kal. oct., ind. 15, inc d. a. 1181, pont. v. d. 

Lucii III pp. a. 1 . 

C f.9^. — Ed. Gutt. Nachr. 1910 ex C. — Regg. Rubeus * j). 353 = Fabri Mem. p. 310, 
= Mittarelli Ann. Camald. IV 97. J. 9415. JL. 14507. 



Mon. s, Petri ad Vincula — Mon. s. Adalberti in Pereo. 1 1 



Monasterium s. Adalberti in Pereo. 

Fortunius Hist. Camald. II 28 sq. — Fabri Mera. p. 71sq. — Lubin p. 5. — 
Mittarelli Ann. Camald. 1 113sq. 241sq. — Tarlazzi Mem. p. 98sq. 

Monasterium s. Adalberti sive s. Albcrti in insula q. d. Pereum, ab 
Ottone III imp. excitatum suoque privilegio a. 1001 munitimi, olim magnao 
famae fuit floruitque sub protectione Romanorum pontificum, quibus monaclii 
censum solvere consueverunt, ut duabus vicibus adnotat Cencius in Libro 
censuum S. R. E. (ed. Fabre-Duchesne I 95. 97): 

„In archiepiscopatu Ravennati: Ecclesia sancti Alberti II mara- 
butinos". 

„In episcopatu Comaclensi: Ecclesia sancti Alberti XX Lucenses: 

de loco Nostris iustitiis, posito in suburbio Ravennae, I denarium Venctum, 

de tribus mansis, positis in Materraria, IIII denarios Venetorum, de 

massatiola q. v. Tillianeria VI denarios Papienses". (De massa in Tilia- 

veria in terr. Faventino cf. Mittarelli Ann. Camaldulen. III App. c. 64 

n. 43). 

Comaclenses enim saepius monasterium, etsi in territorio Ravennatensi 

situm, sibi vindicare praesumpserunt. lam a. t086, teste Rubeo ^ p. 312, 

controversia orta est inter Adelbertum Comaclensem episcopum, qui suae 

dioeceseos coenobium s. Adalberti esse affirmabat, et lohannem abbatem, qui 

id Ravennatis esse dicebat, Ottonis ac ceterorum imperatorum diplomatibus 

patere. Arbitri tunc decreverunt, coenobium s. Alberti cum insula Perei 

Ravennatis dioeceseos esse ex talibus publicis et principum privilegiis con- 

stare. Legitur quoque in privilegiis Gelasii II, Calixti II, Honorii II et 

Innocentii II inter abbatias ad iurisdictionem Ravennatum archiepiscoporum 

spectantes, atque etiam ab Innocentio III a. 1209 april. 4 Hugbaldo archi- 

episcopo Ravennati personaliter commissum est (Potthast Reg. 3699). 

Monasterium s. Adalberti, quamquam a summis pontificibus et ab 
imperatoribus Ottone III, Heinrico II, Heinrico III et Friderico I, quorum 
quidem privilegia periisse dolemus, protectionis litteras habuit, iam saec. XIII 
in. coUabi coepit (cf. Innocentii III rescriptum Potthast Reg. 3699) et a. 1234, 
expulsis Benedictinis, canonicis regularibus s. lacobi de Cella Volana com- 
missum est (cf. Pennotti Hist. tripartita ^ p. 29S. 481). Saec. XV in. in 
prioratum saecularem convertitur. 

Archivum periit a. 1636 in alluvione fluminum (cf. Mittarelli Ann. 
Camald. I 242). Quaedam vero chartae in archicpiscoporum Ravennatum 
archivo supersunt. Privilegiorum notitias, quae sequuntur. legimus in codice 
quodam archivi s. Vitalis, desumptas ex volumine A Mandriolarum R, frustra 
a nobis requisito. 

C = SanVitale vol. 616, s. XVIII, Ravenna Arch. comunale vecchio; cf. G6tt.]SIachr. 
1897 p. 192. 



\ \ 2 Ravenna. 

*/ • 1123 iul. 1 

Calixtus II suscipit monasterium s. Adalberti sub apost. protectione, et 
confirmat bona et ecclesias eidem subiectas. 

C Exc. — Reg. Gott. Nachr. 1897 p. 192. JL. —. 
*2 1178 niai. 6 

Alexander III confirmat bona et privilegia. 

C Exc. — Reg. Gott. Nuchr. 1897 p. 192. JL. — . 

*3 1185 mai. 17 

Lucius III confirmat bona et privilegia. 

C Eocc. ad a. 1189. — Reg. Gott. Nachr. 1897 p. 192. JL. — . 



Ecclesia s. Margaritae. 

S. Margaritae ecclesiam in loco q. d. Constantiaco Gualterius archiepi- 
scopus Ravennas a. 1124 canonicis Portuensibus concessit (Rubeus ^ p. 323 et 
Fantuzzi Mon. II 383 n. 38). Sita erat in territorio Argentano et in plebatu 
s. Mariae de Portu, non, ut affirmat Pennotti Hist. tripart. ^ p. 299. 456, in 
episcopatu Ferrariensi. Hodie locus S. Margherita ad Cerviensem episcopatum 
pertinet. 

Urbani III rescriptum, quod sequitur, inter chartas Portuenses exstat 
(cf. supra p. 95). 

A'^ — Orig. Ravenna Arch. capitolare. 

1 Verona (1186—87) iul. 24 

Urbanus III canonicis s. Margaritae: concedit sepulturam liberam. — Quo- 
tiens a nobis. Dat. Veron. 9 kal. aug. 

AK — Ed. Gott. Nachr. 1897 p. 215 n. 17 ex AK — Reg. JL. —. 



C E RVIA 

(Ficodia. Ficuclas. Ficoclum. Cervia) 



Ughelli ' II 485 sq.; *II 467 sq. — P. L. Galletti Lettera intorno alla serie dei 
vescovi di Cervia (Roma 1760). — Cappelletti II 557sq. — Ferd. Forlivesi Cervia. 
Cenni storici (Bologna 1889). — Frid. Foscbi Synodus dioecesana, pars altera, commen- 
taria (Romae 1893). — Girolamo Zattoni La cronotassi dei vescovi di Cervia (Ravenna 
1903). — G. G. Bagli in Atti e Mem. per le prov. di Romagna Ser. III t. XIII (1895) 91 sq. 



Episcopatus Ficodensis sive Cervieiisis. 

Primus, quem novimus, antistes Ficoclensis Geruntius fuit, qui actis 
synodi a Symmacho pp. a. 501 celebratae subscripsit (Mon. Germ. Auct. antiq. 
XII 433) et saepius in Gelasii I epistolis occurrit (an JK. 663 et 705 ad 
eum referenda sint, in dubio raanet). Quae vero de eo Legenda s. Genintii 
(Acta SS. II mai. 9 p. 460) narrat, prorsus fide carent. Adnotamus etiam 
lohannem Ficoclensem episcopum a Nicolao I una cum Rhadoaldo Portuensi 
episcopo in Galliam missum ad cognoscendam Lotharii regis causam (JE. 2698. 
2726), et Lucidum Ficoclensem episcopum a Petro Damiani in opusculo XIX 
de abdicatione episcoporum laudatum. Saec. X, ut videtur, Ficoclensis 
episcopus titulum Cerviensis accepit. 

Ficoclensis episcopatus, quamquam in Gregorii I privilegio spurio 
JE. 1883a (v. supra p. 32 n. 62) inter Ravennatis archiepiscopi suffraganeos 
enumeratur, priscis tamen temporibus apostoHcae sedi immediate painiisse 
videtur. Agapitus II a. 948 oct. eum Ravennati archiepiscopo subiecit (cf. 
supra p. 50 n. 156 et Leonis episcopi sponsionem a. 1035 iun. 8 factam apud 
Mittarelli Ann. Camald. I App. c. 282 n. 130; cf. tamen Zattoni p. 19). 

Dioecesis exigua est; habet praeter Cerviensem urbeni Massam quoque 
Fiscaliam iuxta Padum Volanum una cum oppidis Massa Fiscaglia, Fiscaglia, 
Migliaro, S. Margherita, Migliarino, Alberlungo, Medelana et Rovereto, inter 
Comaclense et Ferrariense territoria sitis. Plebs s. Vitalis q. v. Fiscalii cum 
pertinentiis suis iam laudatur in Urbani III privilegio (n. 7). De ea cf. quae 
adnotant Albinus et Cencius (ed. Fabre-Duchesne II 114; I 98): 

„De massa Fiscalia: Cerviensis episcopus [debet] de plebe sancti 
Vitalis XII imperiales". 

Q 

Kehr, Italia pontificia V. 



I ] 4 Cervia. 

Archivum episcopale, cuius chartas Ravennates a. 1232, ut traditur, 
violenter Ravennam deportaverunt, hodie paucas tantum recentiorisque aevi 
continet. De eo cf. Gott. Nachr. 1898 p. 7. — Quae ad Cerviam spectant 
monumenta, ea maxima ex parte in tabulario Ursiano inveniuntur (cf. supra 
p. IGsq.). Gregorii IX et Innocentii IV privilegia (Potthast Reg. 9199. 11527) 
vulgavit Ughellus ex eorum regestis Vaticanis. 

B = Cop. s. XIII, ut videtur, olim Ravennae in archivo familiae Fantuzzi, quo 
usus est Marcus Fantuzzi Mon. Rav. Frustra quaesivimus. 

C = Librorum commemorialium vol. XIX, s. XVI, Venezia Arcb. di stato; cf. 
R. Predelli I libri commemoriali della Republica di Veuezia. Regesti VI in: 
Monumenti storici pubbl. dalla R. Deput. di storia patria Veneta Ser. I t. XI 
(Venezia 1904) et Gott. Nachr. 1897 p. 370. 

D = Monterenzi Cameralia vol. F, s. XVII, Roma Arch. Vat. Arm. XXXVI t. 6; cf. 
Gott. Nachr. 1900 p. 122. 

1 (495—96) 

Gelasius I Gerontio et Petro epp.: scribit, viduarum et orphanorum causas 

impensius exsequendas esse. 

v. Ravenna, Archiepisc. n. 8. — In Legenda s. Geruntii (Acta SS. II mai. 9 
p. 460) legitur, papam Geruntio ep. ecclesiam s. lohannis apost. dicatam in loco 
q. d. Ad Ficodenus concessisse eique indulsisse privilegium, ut secundus a papa 
Ficodensis pontifex in synodali coetu iuxta ipsum sedeat eique soli papa assurgat, 
cum ille ad urbem regiam, scil.Romam, convenerit. Quae cum omnino fabulosa 
esse manifestum sit, nos notitiam minime curamus. 

2 (496) 
Gelasius I Gerontio, lohanni, Germano et Petro epp.: scribit de Stephani 
satisfactione. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 10. 

3 (591 iul.) 

Gregorius I Severo ep.: scribit de Ocleatini electione. 

V. Rimini, Episc. n. 1 (vol. IV p. 159). — De Severo Ficucliuo ep. Gregorius I 
in epistola Reg. lib. IX ep. 179 (v. supra p. 109 n. 5) loquitur. 

4 (595 feh.) 
Gregorius I Severo ep. Ficuclino, visitatori eccl. Ravennae: delegat sollem- 
niter post obitum lohannis ep. (Ravennatis) visitationis destitutae ecclesiae 

operam. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 34. 

5 881 iul. 20 

lohannes VIII lohanni ep. Ficoclensi: delegat visitationis obitu Romani 

Faventinae civ. antistitis destitutae ecclesiae operam. 

V. Faenza, Episc. n. 3. — Huic lohanni ep. Ficoclensi Hadrianum II a. 872 
privilegium de monasterio s. Mariae de Balneo aedificando concessisse Fortunius 
Hist. Camald. II 132 affirmat. Ecclesia s. Mariae Balneensis tunc Ficoclensis dioe- 
cesis fuisse dicitur, sed privilegium recte inscribitur ,Iohanni episcopo Aretino" (cf. 
vol. III p. 148 n. 11 et infra p. 124 u. 1). 

*6 (1181—85) 

Lucius III concedit privilogium. 
Lavd. in n. 7. — Reg. JL. — . 



Episcopatus Ficoclensis sive Cerviensis — Massa Fiscalia. ] \ 5 

7 Fcrrara 1187 oct. 15 

Urbanus III Thebaldo Cerviensi ep. etc. : ad exemplar Lucii (n. 6) suscipit 
eccl. Cerviensem sub apost. protectione, confirmat possessiones propriis ex- 
pressas vocabulis; prohibet talliam vel aliquam coUectam contra consue- 
tudinem antiquam; statuit, ut infra dioecesim nullus ecclesiam vel oratorium 
de novo construere praesumat; confirmat compositionem, quae inter eum et 
canonicos eius mediante Ger(ardo) Ravennate archiep. intervenit; decernit, 
ut obeunte episcopo canonici episcopum communi consensu eligant. — In 
apostolicae sedis. Ego Urbanus etc. Subscr. 9 card. Dat. Ferrariae p. m. 
Alberti S. R. E. presb. card. et canc, id. oct., ind. 6, inc. d. a. 1187, pont. 
V. d. Urbani pp. III a. 2. 

[B dep.J. G f. 32. InseH. hullae Sixti IV a. 1482 april 30: D f. 666. — Edd. Fan- 
tuzzi Mon. Rav. IV 283 n. 73 ex B (ex tabulario Elephantutio in quodam processu ad oct. 10) 
= Migne CCII 1524 n. 141, = Foschi Append. n. 3. — Begg. Rubeus Hist. Rai: * p. 359 
= Ughelli ' II 486; ^ II 469. PredeUi VI 61 n. 1 ex C ad oct. 10. Zattoni p. 28. J. 9975 
et JL. 16004 ad a. 1187 sept.—oct. 

Massa Fiscalia. 

Massa Fiscalia inter antiquas S. R. E. possessiones recensetur. Olim in 
territorio Ferrariensi sita, a lohanne X a. 921 Honesto archiepiscopo Raven- 
nati concessa (v. Ravenna, Archiepisc. n. 154), saec. XII, ut videtur, ad 
Cerviensem episcopatum devenit (v. supra p. 113). 

Quae invenitur notitia apud Cencium (ed. Fabre-Duchesne I 98), ad 
Benedicti VIII privilegium, quod sequitur, referenda est: 

„In episcopatu Cerviensi: Populus Massae Fiscaliae I par boum vel 
XX solidos denariorum, quales ibidem currunt, et LX spatulas de porcis". 
Notitiam vero, quam legimus apud Albinum (1. c. II 114): 

„Cerviensis episcopus de plebe sancti Vitalis XII imperiales", 
iam supra retulimus (p. 113). De loco cf. Frizzi Mem. per la storia di Ferrara 
^ II 32 sq; ^ II 40 sq.; Privilegia seu confirmationes privilegiorum, immuni- 
tatum et exemptionum terrae et hominum Massae Physcalae (1685); Ambrogio 
Casoni Memorie di terra Massafiscaglia [Non vidi]. 

1 (1023) 

Benedictus VIII cunctis hominibus eorumque consortibus in Massa Fiscalia 
et plebe s. Vitalis : confirmat antiquam eorum consuetudinem, id est omncm 
dationem seu functionem publicam, ea ratione ut semel in unoquoque anno 
tribus diebus ad legem faciendam nuntios apost. sedis custodire debeant; et 
confirmat massam q. v. Fiscalia et plebem s.Vitalis infra certos fines, ita sane 
ut singulis quibusque indictionibus pensionis nomine dent S. R. E. boum par 1 vel 
sol. den. 20 et in nativitate Domini spatulas de porcis 60. — Quotiens illa a. 
Insert. hullae Honm-ii III a. 1220 aug. 14 Pottliast Reg. 6330: Roma Arch. Vat. Reg. 
Vat. 1. 11 f. 91' f= cod. Vallicell. I53 s. XVI]. — Edd. (Zaccagni) Dissertatio hist. de summo 
apost. sedis imperio in urbem comitatumqiie Comacli (1709) App. p. 6 n. 3 ad a. cr. 1014. Tfieiner 
Cod. dipl. dom. temp. I y n. 9 (cf. p. 57 n. 85) ut bullam Benedicti X ad a. 1059. — Regg. 
Frizzi Mem. di Ferrara ' II 33; * II 41. Haroy Honorii III Opp. III 506 n. 23. P-essutti 
Reg. Honwii III t. I 434 n. 2619. Potthast Reg. 6330. J. 3082. JL. 4046. 

8* 



S A R S I N A 

(Sassena. Saxena. Sarsena. Bobiura) 



Filippo Antonino Delle antichita di Sarsina e de' costumi Romani introduzioni 
' (In Sarsina 1607); ^ ristampato ed accresciuto di rilevanti notizie spettanti alla storia 
e privilegi della chiesa di detta citta e d' una erudita memoria di Gius. Fantini etc. 
da Giannantonio Azzali olim Frediani (In Faenza 1769). — Ughelli 'II 702 sq.; * II 
651 sq. — Copia quorumdam privilegiorum ecclesiae episcopali Sarsinae concessorum 
(Forlivii 1691) et in Ph. Antonini Antichita di Sarsina ^ (1769) p. 282 sq. — lo. Bapt. 
Braschi De ecclesia Sarsinate et eius episcopatu , ms. s. XVIII in. . Sarsina Arcti. 
vescovile. — lo. Bapt. Braschi Relatio status ecclesiae Sarsinatensis (Romae 1704). — 
Gius. Fantini Memoria sulP antica Sarsina in: Append. ad Ph. Antonini Antichita di 
Sarsina * (1769). — (Annibale degli Abati Olivieri) Esame di alcuni diplomi e carte 
stampate gia nell' Ughelli e nuovamente neirAppendice alla storia di Sarsina pubbl. in 
Faenza nel 1769 in: Calogera Nuova Raccolta XXI (1771) 1 sq. — Cappelletti II 
481 sq. — Luigi Testi I due amici e 1' antichissima citta di Sarsina con appendice sulla 
serie cronologica dei vescovi Sarsinati (Gatteo 1892). — L. Testi San Vicinio vescovo 
di Sarsina nella storia e nella tradizione con la serie cronologica dei vescovi di Sarsina 
[Non vidi]. — Girolamo Zattoni Indipendenza del vescovo di Bobbio dalla giuridizione 
metropolitica di Ravenna in: Rivista di scienze storiche II* (1905) 345 sq. — G. G. Bagli 
in Atti e Mem. per le prov. di Romagna Ser. III t. VIII (1890) 310 sq. 



Episcopatus Sarsinas sive Bobiensis. 

Primus Sarsinatensium antistes s. Vicinius celebratur, qui vixit a. cr. 300 
(cf. Acta SS. VI aug. 28 p. 189 sq.). Inter episcopos Sarsinates, qui etiara 
Bobienscs appellabantur, notaraus Ubertura I, cui Conradi II irap. diploma 
spurium (Mon. Germ. Dipl. IV 127 n. 93) inscriptura est, et alterura Ubertura, 
ad quera Petrus Daniiani epistolara dedit (Epp. lib. IV n. 13), et Albericura, 
cui Fridericus II irap. privilegia BP. 1187. 1247 concessit. 

Nomen Bobiensis episcopi (cf. P. Fabre Le patrimoine de 1' eglise 
Romaine dans les Alpes Cottiennes in: Melanges d' archeologie et d^histoire 
IV (1884) 399 sq.) aliquando gravis causa fuit erroris, in quera ctiam Cencius 
incidit, Bobium Sarsinate cura altero Bobio in Liguria sito confundens (cf. 
Lib. censuura S. R. E. ed. Fabre-Duchesne I 77. 99). Adnotat ille (1. c. I 78): 
„Episcopus ipse I marabutinum". 



Episcopatus Sarsinas sive Bobiensis. II7 

Certe episcopus Bobiensis censum hunc pro quadam possessione Roraanae 
ecclesiae, quae in illis regionibus massam s. Petri possidebat (de ea cf. P. Fabre 
in Arch. della Soc. Romana XVII (1894) 7sq.), solvere tenebatur, sed privi- 
legium de re omnino desideratur. 

Dioecesis olim amplior fuit quam nunc est. Amisit enim iam pridem 
Camaldulensium monasterium s. Mariae de Balneo, postea inter abbatias 
Nullius recensitum, quod una cum suis parochiis a Leone X novo Burgi 
s. Sepulcri episcopatui addictum est (cf. vol. IV lOSsq.). Episcopatus Sarsi- 
nas, a. 1824 Pio VII iubente cum Brictinoriensi unitus, hodie vero proprio 
episcopo gaudet. 

Archivum episcopii, olim in castro Ceulae custoditum, unde saepius 
archivum Ceulae sive de Ceola appellabatui-, saec. XVI gravissima damna passum 
est. Antiquiora enim episcopatus privilegia, quae Ubertus episcopus a. 1041 
(cf. n. 3) coram Benedicto IX protulit, iam pridem perierunt. Quae super- 
fuerunt, ut Conradi II et Friderici II imp. diplomata et Hadriani IV pri^d- 
legium autographum (n. 4), Romam in archivum castri s. Angeli translata et 
in armario XVI c. VII deposita sunt (cf. N. Archiv XIV 352. 360 et Gott. 
Nachr. 1900 p. 117). Conf. quoque libellum „Raggioni del vescovado di 
Sarsina" in Monterenzi Cameralia vol. A, s. XVI, Roma Arch. Vat. Arm. 
XXXVI t. I f. 478 sq. (cf. Gott. Nachr. 1900 p. 122. 373). In archivo autem 
cancellariae episcopalis Sarsinae remansit liber „Raccolta di varie cose 
antiche concernenti il vescovado ed altre cose di Sarsina", auctore Philippo 
Antonino, s. XVII in., in: „Collettaneo di varie cose antiche appartenenti al 
vescovato di Sarsina raccolte da Mons. Gio. Batt. Braschi" vol. I, a. 1705, ubi 
fol. 86 legitur „Inventarium scripturarum, instrumentorum et privilegiorum et 
bullarum episcopatus Sarsinae . . a. 1496". Conf. quoque elenchum monu- 
mentorum inde ab a. 1027 usque ad a. 1590 ex Ph. Antonini Historia Sarsinae 
sumptorum ap. Fantuzzi Mon. Rav. VI 256 n. 95. 

A = Orig. Roma Arch. Vat. Arm. XVI c. VII u. 1. 

B = Transumptum privilegiorum imperialium et papalium concessorum episcopis 

Saxenatibus, s. XIV et XVII, Roma Arch. Vat. Arm. XVI c.VII n. 2. 3 et Bibl. 

Vittorio Emanuele cod. 2286 (Ms. Gesuitici 157); cf. N. Archiv XIV (1889) 360 

et Gott. Nachr. 1903 p. 145. 
C = Raccolta di varie cose antiche coucementi il vescovado . . di Sarsina, s. XVII 

in., Sarsina Arch. della Cancellaria vescovile; cf. F. Schneider in Quellen und 

Forschungen XI (1908) 40. 
D = Libro dei privilegii e di altri monumenti raccolti da Mons. Gio. Batt. Braschi 

vol. II, a. 1704, ib. 
E = los. Garampi Schedae, s. XVIII, Roma Arch. Vat. Fondo Garampi; cf. G5tt. 

Nachr. 1900 p. 392 sq. 1903 p. 522 sq. 

*1 (879) 

lohannes VIII mandat Romano archiep. s. Ravennatis eccl., ut Luponem 
presb. ordinandum episcopum s. Sarsenati eccl. consecret. 

Laud. in n. 2. — Beg. JE. — . 



jjg Sarsina. 

2 (879) 

lohannes VIII Romano archiep. s. Ravennatis eccl.: monet eum, ut Luponem 
presb.. quem postposito suae voluntatis et iussionis mandato (n. 1) consecrare 
postposuit, continuo ac praesentialiter Sarsenati eccl. antistitem ordinet. — 
Relatione quorumdam. 

Beg. Idhannis VIII ep. 163. — Edd. Carafa Epp. decr. III 402 n. 154. Mansi XVJl 
107 ». 154 = Amadesi Antistitum Ravennatum chronot. I 219 n. 6, — Cappelletti II 489, 
= Migne CXXVI 821 n. 199. — Reyg. J. 2448. JE. 3223. 

*3 (1041) 

Benedictus IX mandat Arduino Monteferetranae eccl. ep., ut sua vice 
plebem in fundo et in loco Balnei Uberto Saxenatis eccl. ep. ti-adat et per 
eum suae ecclesiae et futuris successoribus in perpetuum. 

Laiid. in Arduini Monteferetranae eccL episcopi et missi d. Benedicti IX charta 
traditionis a. 1041 upi-il. 3 (ed. F. Sihneider in Quellen und Forxehungen XI (1908) 41 ex C 
f. 234; Reg. Fantuzzi Mon. Rav. VI 256 n. 3). — Reg. JL. —. 

4 Roma S. Pietro 1155 mart. 20 

Hadrianus IV Uberto ep. etc. : suscipit eccl. s. Mariae et s. Vicinii Saxe- 
natem sub apost. protectione, et confirmat possessiones propriis expressas 
vocabulis. — Quia divinae. Ego Adrianus etc. Subscr. 8 card. Dat. Rom. 
ap. s. Petrum p. m. Rolandi S. R. E. presb. card. et canc, 13 kal. april., 
ind. 3, inc. d. a. 1154, pont. v. d. Adriani pp. IIII a. 1. 

A (mutilum). fC f. 225'. D f. 116. EJ. — Ed. Gott. Nachr. 1910. — Regg. Fantuzzi 
Mon. Rav. VI 257 n. 6. Gott. Nachr. 1900 p. 173 n. 20. JL. 10023a ad mart. 30. 



Ecclesia cathedralis s. Mariae et s. Ticinii. 

Chartae, quae ex antiquo ecclesiae cathedralis tabulario supersunt, legim- 
tur in duobus voluminibus, a loh. Bapt. Braschi episcopo Sarsinate a. 1704 
et 1705 collectis. Praeter Calixti 11 (n. 1) et Lucii III (n. 2) privilegia notamus 
Arduini episcopi Monteferetrani placitum a. 1041 (cf. Episc. n. 3) et Divizonis 
episcopi Sarsinatensis privilegium Huberto praeposito et canonicis a. 1138 
concessum. Privilegiorum vero praedecessorum , quorum in Calixti II privi- 
legio (n. l) montio fit, nulla alia superest memoria. 

C = Kaccolta di varie cose antiche conceruenti il vescovado . . di Sarsina, s. XVII 
in., Sarsina Arch. della Cancellaria vescovile; cf. supra p. 117. 

1 Laterano 1121 april. 2 

Calixtus TI Ugoni archidiac. et canonicis etc. : praedecessorum suorum 
vestigia subsecutus, confirmat s. Saxenati eccl. b. Mariae plebem in territorio 
Balnei positam, statuens, ut praedicta plebs cum primitiis, decimis, oblationi- 
bus et ordinationibus Saxenati eccl. adnexa sit. — Officii nostri. Scr. p. m. 
Gervasii scrin. reg. et not. s. pal. Ego Calixtus etc. Dat. Lat. p. m. Grisogoni 
8. R. E. diac. card. ac bibl., 4 non. april., ind. 14, inc. d. a. 1121, pont. autem 
d. Calixti II pp. a. 3. 

C f. 238. — Ed. Gott. Nachr. 1910 ex C. — Reg. JL. — . 



Episcopatus Sarsinas sive Bobiensis — Mon. s. Ambrosii de Rancla. 119 

2 Ydlctri 1182 aug. 27 
Lucius III Ranerio archidiac. et canonicis etc: suscipit eccl. Saxenatem sub 
apost. protectione, confirmat possessiones propriis expressas vocabulis, deci- 
mationes et primitias, libertates et immunitates ab Huberto qd. ep. indultas; 
statuit, ut infra terminos ecclesiarum eorum nullus ecclesiam vel oratorium 
aedificare praesumat; concedit ius eligendi episcopum et sepulturam liberam. 
— Quotiens illud a. Ego Lucius etc. Subscr. 1 I card. Dat. Velletr. p. m. 
Alberti S. R. E. presb. card. et canc. , 6 kal. sept., ind. 15, inc. d. a. 1182, 
pont. V. d. Lucii pp. III a. 1 . 

Cf. 257. — Ed. Gott. Nachr. 1910 ex C. — Reg.Fantuzzi Mou. Eav.VI 257 ii. 7. JL. — . 

Monasteriura s. Salvatoris de Siiiiaiio. 

Inter monasteria Sarsinatensis episcopatus, quae in Hadriani IV privi- 
legio Uberto episcopo concesso (Episc. n. 4) leguntur, primum est monasterium 
s. Salvatoris de Simano. De eius origine et incrementis pauca scimus. Nota- 
mus autem Gratianum abbatem s. Salvatoris subscripsisse chartae a. 1041 
(p. 118 n. 3). Monasterium erat monachorum Benedictinorum ; postea ad 
capitulum ecclesiae cathedralis Imolensis pertinuisse videtur. 

Urbani III privilegium (n. 3) est Imolae in tabulario canonicorum; 
cf. Gott. Nachr. 1 898 p. 8. 

A — Orig. Imola Arch. capitolare. 

B = Fr. Ant. Zaccaria Schedae, s. XVIII, Ronia Bibl. Vittorio Emanuele cod. 2697 
(Ms. Gesuitici 568); cf. Gott. Nachr. 1903 p. 145. 
n (1159-81) 

Alexander III concedit privilegium protectionis. 

Laiid. in n. 3. — Reg. JL. — . 
*2 (1181—85) 

Lucius III concedit privilegium protectionis. 

Laud. in n. 3. — Beg. JL. — . 

3 Verona 1136 sept. 28 

Urbanus III Alberico abbati etc. : ad exemplar Alexandri (n. 1) et Lucii 
(n. 2) suscipit mon. s. Salvatoris in Simano sub apost. protectione, et confirmat 
ordinem monasticum secundum regulam b. Benedicti et possessiones propriis 
expressas vocabulis et iura. — Effectum iusta postulantibus. Ego Urbanus 
etc. Subscr. 15 card. Dat. Veron. p. m. Alberti S. R. E. presb. card. et canc, 

4 kal. oct., ind. 5, inc. d. a. 1186, pont. v. d. Urbani pp. III a. 1. 

A. [BJ. — Ed. Gott. Nachr. 1903 p. 154 n. 9 ex A. — Regg. Gott. Nachr. 1898 p. 37 
n. 10. Mazzatinti Gli archivt della storia d'Italia 1 188. JL. — . 

Monasteriuni s. Anibrosii de Rancla. 

Secundo loco legitur in Hadriani IV privilegio pro episcopatu Sarsi- 
natensi (Episc n. 4) monasterium s. Ambrosii, quod recensetur ab Albino et 
Cencio in Libro censuum S. R. E. (ed. Fabre-Duchesne II 114; I 77. 99); 

„Monasterium sancti Ambrosii [de Rancla] XII denarios Papienses". 



120 Sarsina. 

Rancla, hodie Ranckio, haud longe ab urbe Sarsina distat. 
A. 1041 Bonizo abbas s. Ambrosii occurrit (cf. chartam p. 118 n. 3). 
Plura de loco ignoramus, quum privilegia desint. De eo cf. Lubin p. 314. 



Mouasterium s. lolianuis bapt. iuter ambas Paras. 

Tertio loco legitur in Hadriani IV privilegio (Episc. n. 4) cella s. lohannis 
inter ambas Paras, quam Albinus et Cencius in Libro censuum S. R. E. (ed. 
Fabre-Duchesne II 114; I 78) recensent sub episcopatu Bobiensi: 
„Cella sancti lohannis inter ambas partes I bisantium". 

Sita fuit in confinibus Sarsinatis et Feretrani episcopatuum in loco inter 
ambas Paras, i. e. inter duos rivulos, quorum alter etiamnunc appellatur La 
Para. Olim eremus, postea monasterium ab abbate rectum, ut constat ex 
Gregorii VII privilegio (n. 1 ), saec. XII prioratus sedi apostolicae iramediate 
subiectus, cella s. lohannis a. 1408 eremo s. Salvatoris Camaldulensi a Gre- 
gorio XII addicta est (cf. Mittarelli Ann. Camald.VI App. c. 660 n. 78). De 
Gebizone abbate, in Gregorii VII privilegio laudato, cf. Mittarelli 1. c. III 17 sq. 

Chartae, quae ad monasterium s. lohannis spectant, in Camaldulensium 
archivo, olim in monasterio Fontis boni, nunc in R. archivo Florentino (cf. 
vol. III p. 173) custodiuntur, inter quas adnotamus Petri episcopi Feretrani 
privilegium a. 1125 datum. Gregorii VII vero diploma, in eo laudatum, periit. 

*1 ^ (1073—85) 

Gregorius VII concedit Gebizoni abbati privilegium. 

Laud. in Petri ep. Feixtrani pi-ivilegio a. 1125 Laurentio p)'iori eremi s. loJiannis intei' 
aynbas Paras concesso (edd. Mittarelli Ann. Camald. III 310 n. 210 = Zucchi Travaglia Storia 
civile ed ecclesiastica di Montefeltro p. 316; cf. Eeg. Camald. II 110 n. 877). — Peg. JL. — . 



Eremus Ocri. 

Haud procul a monasterio s. lohannis inter ambas Paras Petrus Damiani 
eremum Ocri instituit, quae postea domicilium fuit Alberici, insignis poeni- 
tentia et sanctitate eremitae. Eius memoria superest etiamnunc in loco q. 
app. Cella s. Alberici (cf. Mittarelli Ann. Camald. II 1 1 sq.). Eremum Ocri 
sive Cellam s. Alberici eandem esse atque eremum s. lohannis inter ambas 
Paras, ipse Mittarelli 1. c. I 179. III 17 autumat. 

Leonis IX privilegium, quod sequitur, exstat in pluribus codicibus 
b. Petri Damiani opera continentibus. Nos codice Vat. lat. 3797 saec. XII 
(de quo cf. Mittarelli Ann. Camald. II 3; Gott. Nachr. 1903 p. 9) usi sumus, 
ubi privilegium fol. 368 legitur. 

2 (1049—54) 

Leo IX: adiudicat Petro Damiani priori eremum q. d. Ocri in Saxeno terri- 
torio, et decernit, ipsam eremum in suo statu persistere et in perpetuum 



Mon. s. lohannis bapt. inter ambas Paras — Mon. s. Mariae de Trivio. 121 

valere; iuri alterius monasterii subici prohibet; sancit, ut plebem s. Mariae in 
loco q. d. Vineole possideat. — Apostolicae sedis. 

Edd. Petri Damiani Opp. ed. C. Caietanus t. IJl praef. = Bitll. Rom. ed. Cocquelines 
I 387 n. 35, = Mittarelli Ann. Camald. II App. c. 131 n. 69, = Mansi XIX 686 n. 18, = 
Bull. Bom. ed. Taur. I 628 n.35, = Migne CXLV 15 n. l , = Gihetti Monografia di Fonte 
Avellana (1896) p. 323 n. 1. — Regg. Hofler Dic deutschen Pdpste 11 376. J. 3276. JL. 4312. 

De Petro Damiani cf. vol. IV p. 93 sq. — Vineole (hodie Vignola) in dioecesi 
Feretrana est. 



Monasteriura s. Mariae de Trivio. 

Monasterium Triviense, conditum saec. XI, a. 1103 a patronis loci 
Camaldulensibus commissum est (cf. Mittarelli Ann. Camald. III App. c. 1 72 
n. 120). A. 1495 monasterio destructo, eius bona abbatibus commendatariis 
data sunt ; titulus vero translatus est in oppidum Montecoronaro prope oppidum 
Verghereto, monasterio ipso a. 1579 abbatiae s. Nicolai de Burgo s. Sepulcri 
addicto. Locus olim dioecesi Sarsinatensi adscriptus, nunc ad episcopatum 
Burgi s. Sepulcri pertinet. De eo cf. Mittarelli Ann. Camald. III 110; Repetti 
Dizionario geografico, fisico, storico della Toscana I 29. 

Monasterium s. Mariae Triviense iuris et proprietatis fuit Romanae 
ecclesiae, ut constat ex Albini et Cencii Libro censuum S. R. E. (ed. Fabre- 
Duchesne II 114; I 78. 100), ubi legitur: 

„Monasterium sanctae Mariae in Trivio I bisantium". 

Chartae monasterii Triviensis olim in archivo monasterii s. Nicolai Burgi 
s. Sepulcri custodiebantur. Quaedam inter monumenta Camaldulensia inveni- 
untur. Supersunt perpaucae. Desideratur etiam cod. 1083 bibliothecae 
monasterii s. Michaelis de Muriano ^Triviensis abbatiae monumenta" (cf. 
Mittarelli Bibl. codd. ms. s. Michaelis Venetiarum p. 365. Periit vetus ille 
thomus, i. e. charta in papyro conscripta, quem a. 1136 Triviensis abbas in 
causa, quam cum ecclesia Balneensi habuit (cf. infra p. 125 n. 5), protulit; 
periit insuper privilegium, quo libertatem a sede apostolica sub censu unius 
byzantii accepit. 

i*l (1099-1118) 

Paschalis II concedit privilegium. 

Laud. in Innocentii II bulla p7'0 ecclesia Balneensi (v. infra p. 125 n. 5), qiia ille 
declarat, Paschalis II privilegium pro abhatia Triviensi „suspectum atque falsatum esse, eo 
quod quaedam rasurae inibi sunt inventae et alia pro aliis mutatis descripta nominibiis". — 
IReg. JL. — . 

*2 (1130—35) 

Innocentius II evocat tam lohannem archipresb. eccl. s. Mariae de Balneo 
quam abbatem Triviensem litigantes super 12 cappellis per nuntium suum 
ante suam praesentiam ad agendam causam proximis kal. mai. 
Laud. in n. 4. — Reg. JL. — . 



129 Sarsina. 

«5 (1130—35) 

Innocentius II dat abbati Triviensi in causa 12 cappellarum indutias usque 
ad octavas b. Martini (nov. 18), praecipiens, qualiter interim ecclesiae s. Mariae 
de Balneo portionem de oblationibus seu decimis earumdem cappellarum bona 
fide persolvat. 

Laud. in n. 4. — Eeg. JL. — . 
4 Pisa 1136 ian. 11 

Innocentius II lohanni archipresb. et canonicis Balnen. etc. : restituit per 
definitivam sententiam decimas 12 cappellarum, ab abbate Triviensi violenter 

ablatas. 

V. Baguo, Eccl. s. Mariae n. 5. 

*5 (1145—53) 

Eugenius III mandat abbati et fratribus s. Mariae de Trivio, ut priori 
Camaldulen. debitam oboedientiam impendant. 

Laud, in n. 7. — Heg. JL. — . 

Conf. Arezzo, Camaldoli n. 20 (vol. III p. 180). 
*6 (1153—54) 

Anastasius IV mandat abbati et fratribus s. Mariae de Trivio, ut priori 
Camaldulen. debitam oboedientiam impendant. 

Laud. in n. 7. — Reg. JIj. — . 

Conf. Arezzo, Camaldoli n. 24 (vol. III p. 180). 

*7 Viterho (1181) iul 14 

Alexander III mandat abbati et fratribus s. Mariae de Trivio ad con- 
questionem prioris Camaldulen., ut oboedientiam, quam eidem priori facere 
tenebantur de mandato Eugenii (n. 5) et Anastasii (n. (>), impendant et 
regulariter exhibeant. 

Conf. Arezzo, Camaldoli n. 32 (vol. III p. 182). 



Monasteriuiu s. Michaelis de Vergareta. 

(Verghereto) 

Monasterium s. Angeli sive s. Michaelis in loco q. d. Vergaretum sive 
Vergareta, hodie Verghercto , ipse b. Romualdus condidit (cf. Mittarelli Ann. 
Camald. I 178 sq.). Celebris fuit progressu temporis haec abbatia, Classensi 
monastcrio s. ApoUinaris primum, demum saec. XV in. eremo Camaldulensi 
addicta, iurisque fuit Romanae ecclesiae, ut colligitur ex indiculo abbatiarum 
et canonicarum regularium b. Petri apud Cencium (ed. Fabre-Duchesne I 244), 
ubi perperam sub episcopatu Pupilicnsi (Forlimpopoli) legitur: 

„Monasterium sancti Angeli di Virgareto in eadem plebe (de Balneo)". 

Sed privilegium de re desideratur. De loco cf. Lubin p. 51. 

De archivo nulla, quod sciam, notitia superest. 



Mon. s. Mariae de Trivio — Eccl. s. Mariae Balneensis. 123 

Baguo di Roniagna 
Ecclesia s. Mariae Balneensis. 

Fortunius Hist. Camald. II 132sq. — Lubin p. 40. — G. Farulli Istoria crono- 
logica del monastero degli Angioli di Firenze p. 205 sq. — Mittarelli Ann. Camald. I 
177sq. III 107. 248 sq. — Repetti Dizionario geografico, fisico, storico della Toscana I 
5sq. 233 sq. — Cappelletti XVII 271 sq. 

Territorium Balneense iuris sedis apostolicae priscis iam temporibus 
fuisse ex Romanorum imperatorum privilegiis satis notum est. Ibi ecclesia 
s. Mariae baptismalis erat, quam lohannes Aretinus episcopus Iladriani II 
permissu (n. 1) in monasterium Benedictinorum convertit. Sed de huius 
monasterii fortuna nihil prorsus scimus. Plebem s, Mariae in fundo et in 
loco Balnei, quam s. IX Ficoclensis dioecesis fuisse, in Hadriani II privilegio 
(n. l) legimus, postea a Romanis pontificibus Sarsinatibus episcopis con- 
cessam esse, ex charta Arduini episcopi Monteferetrani, missi Benedicti IX, 
novimus (cf. supra p. 118 n. 3). PaschaHs II vero, canonicis regularibus ex 
congregatione s. Fridiani ibi introductis, plebem de Bahieo sub immediata 
Romani pontificis ditione suscepit (n. 2). Calixtus II e contra, praedecessorum 
suorum vestigiis inhaerens, eam Sarsinati ecclesiae denuo addixit (cf. supra 
p. 118 n. 1). Hadrianus IV denique statuit, ut plebs et eiusdem loci clerus 
nulli nisi tantum Romano pontifici deberet respondere (n. 7); quod con- 
firmarunt Alexander III (n. 8) et Celestinus III (n. 9). Legitur etiam apud 
Cencium c. 54 a iuramentum, quod Petrus archipresbyter de Balneo Romanae 
ecclesiae fecit (ed. Fabre-Duchesne I 286). A. 1 299 Bonifatius VIII ecclesiam 
Balneensem Camaldulensibus commisit (ed. Mittarelli Ann. Camald. IV App. 
c. 327 n. 194). A Sixto IV a. 1480 in abbatiam Nullius dioecesis erecta, inde 
ab a. 1524 in commendam cessit. Pertinuit ad Sarsinatem dioecesim usque 
ad a. 1520, quando novo episcopatui Burgi s. Sepulcri a Leone X erecto 
addicta est. 

Ecclesia Balneensis, in massa s. Petri sita, iuris et proprietatis Romanae 
ecclesiae fuit. In indiculo abbatiarum et canonicarum regularium s. Petri 
(apud Cencium ed. Fabre-Duchesne I 244) legitur perperam sub episcopatu 
Pupiliensi (Forlinipopoli). In Albini et Cencii Libro censuum S. R. E., ut 
saepius solet, omittitur, licet ad eam videatur referri nota apud Albinum 
(1. c. II 114): 

„De massa sancti Petri : ecclesia sancti Salvatoris XII Lucenses pro 
unoquoque anno"; 
cf. P. Fabre in Arch. della Soc. Rom. XVII 5. 7 sq. Praeterea adnotamus 
hoc loco ecclesiam s. Uberti, a Cencio (1. c. I 81) perperam in episcopatu 
Asisinate collocatam: 

„Ecclesia sancti Uberti XII denarios Lucenses", 
quae potius ad episcopatum Sarsinatem referenda est; cf. Fabre 1. c. p. 8 
not. 1. 



124 Sarsina. 

Archivum ecclesiae Balneensis tempore suppressionis dispersum est. 
Remanserunt tamen privilegia quaedam pontificum Romanorum penes prae- 
positum loci. Codex A vero aut periit aut absconditur [C]. 

A = Orig. Bagno di Romagna Arch. della Pieve. 

B = Cop. ib. 

C = Codex A nCensi", cb. s. XV, olim iu archivo Balneensi, nunc desideratur. 

D = Excerpta ex variis archivis vol. III, s. XYII, Arezzo Arch. capitolare; cf. 

vol. III p. 146. 
E = Informazioni per la badia di Bagno, s. XVIII. Bagno di Rouiagua Arch. deUa 

Pieve. 
F = Chartularium Puppiense, s. XVIII, Fireuze Arch. di stato Couv. soppr. 224 

n. 227; cf. vol. III p. 170. 

1 872 nov. 13 

Hadrianus II lohanni s. Aretinae eccl. ep. diebus vitae tantummodo et post 
eius obitum abbatibus mon. s. Mariae siti Bahiei in massa: concedit baptis- 
malem ecclesiam s. Mariae in massa q. v. Balneum, iuris S. R. E.. ad mona- 
steriimi aedificandum regendumque, mutatis fontibus in ecclesiam Salvatoris in 
medio praedictae massae loco constructam. et largitur ei diebus vitae silvam 
in territorio Aretino, iuris proprietatis eius, quam ipse b. Petro per donationis 
paginam contulit, infra fines designatos; statuit. ut abbas monachos sub 
monastica disciphna regulae s. Benedicti gubernet: decernit. ut nullius alterius 
ecclesiae dictionibus nisi Romanae eccl. monasterium submittatur: concedit 
monachis ius eligendi abbatem, qui a Romano pontifice consecrationis munus 
percipiat, ita sane ut singulis quibusque indictionibus pensionis nomine 20 
auri sol. Lucan. persolvantur. — Quoniam semper sunt. Scr. p. m. Pauli 

scrin. , in m. nov., ind. 6. [Dat.] id. nov. p. m secundicerii s. sedis 

apost. , imp. d. Lodoico a Deo coronato a. 23, regni eius . . (a. ab inc. 
d. 887). 

fC p. 138 dep. =] D n. 43. E Beg. ad a. 867. — Edd. Mittarelli Ann. Camdld. III 
App. c. 1 n. 1 ex C. Pasqui Docummti per la storia della citta di Arezzo I 57 n. 41 e.r 
D. — Regg. Fortunius II 132. Galletti Del x/nmicero p. 98. 99. Fabrc in Arch. della Soc. 
Bom. XVII 7. J. 2242. JE. 2952. 

Conf. Arezzo, Episc. n. 11 (vol. III p. 148). — De fide huius privilegii ego 
quidem non dubito, quamquara monasterium de Balneo dioecesis esse s. Ficoclensis 
ecclesiae (CeiTia) alibi uon legitur. Fortunius 1. c. lohanni Ficoclensi episcopo pri- 
vilegium datum esse satis imprudenter coutendit (cf. Lubin p. 40). 

*2 (1099—1118) 

Paschalis II, instituens ordinem (b. Fridiani) et regulam (b. Augustini) in 
plebe (s. Mariae de Balneo), iniungit in ecclesiasticis ordinationibus tantum 
de Romana provincia catholicum habere episcopum. 

Laud. in Al(herti) Balneen. eccl . plebani ejniiola ad A(drianum IV) papam (ed. Mitta- 
reUi Ann. Camald. IV 96). — Reg. JL. —. 

Meminerint lectores, Paschalem II, qui canonicis b. Fridiani maxime favit, 
a. cr. 1105 ecclesiam quoque cathedralem s. Floridi Castellanam eis regendam com- 
misisse (cf. vol. III p. 415 sq. n. 4sq. et vol. IV p. 101 sq. n. 3sq.). 



Eccl. s. Mariae Balneensis. 125 

*3 (1130—35) 

Innocentius II evocat tara lohannem archipresb. eccl. s. Mariae quam abba- 
tem Triviensem litigantes super 12 cappellis per nuntium suum ante suam 
praesentiam ad agendam causam proximis kal. mai. 
Laud. in n. 5. — Reg. JL. — . 

*4 (1130—35) 

Innocentius II dat abbati Triviensi in causa 12 cappellarum contra archi- 
presbyterum s. Mariae indutias usque ad octavas b. Martini (nov. 18)^ prae- 
cipiens, qualiter interim ecclesiae s. Mariae de Balneo portionem de oblationi- 
bus seu decimis earumdem cappellarum bona fide persolvat. 
Laud. in n. 5. — Reg. JL. — . 

5 Pisa 1136 ian. 11 

Innocentius II lohanni archipresb. et canonicis Balnen. etc: restituit et 
conccdit per definitivam sententiam decimas 12 cappellarum, ab abbate 
Triviensi violenter ablatas, ac totum ius parochiale in eisdem. — Officii 
nostri. Ego Innocentius etc. Subscr. 23 card. et epp. Dat. Pisis p. m. 
Aimerici S. R. E. diac. card. et canc, 3 id. ian., ind. 14, inc. d. a. 1136, pont. 
V. d. Innocentii pp. II a. 7. 

A. [InseH. privilegiis Hadriani IV n. 7 et Celestini III n. 9. E Reg.]. — Edd. Mitta- 
relli Ann. Camald. III App. c. 351 n. 235 ex A = Migne CLXXIX 285 n. 235 ad iun. 11. 
— Regg. Forfimius II 133. Fahre in Arch. della Soc. Rom. XVII 7. PflugkH. Iter p. 231 
n. 372 ad a. 1130-43. J. 5552 et JL. 7782 ad iun. 11. 

*tf (1155—56) 

[Hadrianus IV] dat Al(berto) Balnensi plebano iussionis litteras, ut Baln- 
ensem plebem adeat. 

Laud. in Al(herti) plebani epistola ad A(drianum IV) pp. (ed. Mittarelli Ann. Camald. 
IV 96). - Reg. JL. —. 

Mittarelli dubitat, utrum Hadriano IV an Alexandro III attribueudum sit hoc 
i"escriptum. Sed ex ipsa epistola docemur, Albertum plebanum ex pontificis iussione 
Balneensem plebem adiisse, i. e. eius regimen suscepisse, et, ut papa ecclesiam suam 
ab omni monachorum (Triviensium et Vergaretensium) peste omniumque clericorum 
ac laicorum iugo liberaret, sub b. Petri munimine privilegium dando, instantissime 
rogavisse. Hoc privilegium Hadrianus IV a. 1156 aug. 13 concessit (n. 7). 

7 Narni 1156 aug. 13 

Hadrianus IV Alberto archipresb. etc: suscipit eccl. Balnensem sub apost. 
protectione, confirmat ordinem canonicum secundum b. Augustini regulam et 
institutionem s. Fridiani ibidem institutum, possessiones propriis expressas voca- 
bulis et Innocentii pp. definitivam sententiam de verbo ad verbum insertam 
(n. 5), concedit fratribus ius eligendi archipresbyterum et facultatem pro totius 
parochiae ad plebem pertinentis ordinationibus catholicum quem maluerint 
episcopum de provincia Romanac eccl. advocare; statuit, ut eadem plebs seu 
eiusdem clerus loci nulli nisi tantum Romano pontifici debeat in aliquo 
respondere, neque alicui liceat infra terminos parochiae ipsius plebis ecclesiam 
aedificare. — Effectum iusta postulantibus. Ego Adrianus etc Subscr. 16 card. 



120 Sarsina. 

Dat. Narn. p. m. Rolandi S. R. E. presb. card. et canc, id. aug., ind. 4, inc. d. 
a. 1156, pont. v. d. Adriani pp. a. 2. 

B a. 133-2 sejit. 10. [E Reg.J. — Edd. Mittarelli Ann. Camald. III App. c. 489 n. 317 
ex autogi: = Migne CLXXXVIII 1472 n. 106. — Regg. Fm-tunius II 133. J. 6945. JL. 10203. 

*8 Veroli 1170 iun. 10(?) 

Alexander IH concedit privilegium confirmationis. 

E Reg. ad a. 1170. — Reg. Foiiunius II 133, qui praebet Dat. Verulis 4 id. ian. a. 11. 

JL. -. 

Laudatur quoque in n. 9. — Alexander III Verulis moratus est a. 1170 mart. — 
sept. ; itaque loco „4 id. ian." legeudum esse „4 id. iun." puto. 

9 Laterano 1193 iul. 25 

Celestinus III Augustino archipresb. etc. : ad exemplar Adriani (n. 7) et 
Alexandri (n. 8) suscipit eccl. Balnensem sub apost. protectione, et confirmat 
ordinem canonicum, possessiones, Innocentii definitivam sententiam hic inser- 
tam (n. 5) et iura (u( n. 7). — Officii nosti-i. Ego Celestinus etc. Subscr. 
20 card. Dat. Lat. p. m. Egidii s. Nicolai in carcere Tulliano diac. card., 
8 kal. aug., ind. 11, inc. d. a. 1193, pont. v. d. Celestini pp. III a. 3. 

A. [E Reg. F p. 391]. — Edd. Mittarelli Ann. Camald. TV App. c. 187 n. 113 Exc. 
ex A = Migne CCVI 1012 n. 131. — Regg. PflugkH. Iter p. 336 n. 1004 ex F ad a. 1191—98. 
J. 10436. JL. 17029. 



C E S E NA 



Stefano Parti Memorie notabili della citta di Cesena dalla sua origine all' a. 1572, 
ms. s. XVI, Cesena Bibl. coinunale. — Cesare Brissio Relatione dell' antica e nobile citta 
di Cesena (In Ferrara 1598). — Antonio Ragonesi Cronologia storica Cesenate ossia 
Storia di Cesena dall' origine della citta all' a. 1609, ms. s. XVII, Ceseua Bibl, coiuunale. 
— Mauro Verdoni Cronologia di Cesena, ms. s. XVII, ib. — Lorenzo Lancetti Cronica 
della citta di Cesena, ms. s. XVII, Firenze Bibl. naz. XXV 644 (Strozzi cod. 581). — 
Scipionis Claramontii (Chiaramonte) Caesenae historia (Caesenae 1G41). — Ughelli 
* II 451sq.; ^ II 441 sq. — Beruardini Manzoni Caesenae chronologia in duas partes, in 
quarum prima ecclesiae antistites, secunda civitatis domini . . brevi historico recensentur 
ordine . . sive Caesena sacra (Pisis 1643). Vol. II Caesena sacra, ab Hectore Bucci aucta, 
. . pariter a Carolo Antonio Andreini locupletata, ms. a. 1808, Cesena Bibl. comunale. — 
Domenico Palazzini Raccolta di memorie concernenti la cittk. e territorio di Cesena, 
ms. s. XVIII, ib. — Pio Andrea Compendio di memorie storiche intorno alla citta di 
Cesena, ms. s. XVIII, ib. — lo. Bapt. Braschi Memoriae Caesenates sacrae et prophanae. 
Opus posthumum ed. C. Testa (Romae 1738). — I. B. Braschi Diatribae Caesenates 
recensivae aliquot eventuum, iurium et praeeminentiarum ad historiam et honorificentiam 
Caesenae pertinentium . . distributae, mss. s. XVIII, Cesena Bibl. Malatestiana (cf. Muccioli 
I 127) et Bibl. comunale. — Franc. Ant. Zaccaria Series episcoporum Caesenatium a 
Ferd. Ughellio contexta, a Nic. Coleto emendata (Caesenae 1779). — Ettore Bucci 
Memorie ecclesiastiche Ceseuati, ms. s. XVIII, Cesena Bibl. comuuale. — E. Bucci 
Memorie antiche di Cesena con aggiunte di varie notizie sulla medesima, fino all' a. 1796, 
ms. s. XVIII, ib. — Gio. Ceccaroni Le antichita di Cesena libri 2, ms. s. XVIII ex., ib. — 
Anecdota mediae atque iufimae aetatis res Caesenatum illustrantia, Pii VI iussu e secre- 
tioribus apost. sedis tabulariis eruta vol. I. II, ms. s. XVIII ex., Cesena Bibl. Piana. — 
Carlo Antonio Andreini Memorie di Cesena vol. 1 — 16, ms. a. 1777, Cesena Bibl. 
comunale. — C. A. Andreini Cesena sacra . . chiese di citta, diocesi etc. vol. 1 — 11 
(1807) et Suppl. vol. 1—7 (1808), ms. s. XIX in., ib. — C. A. Andreini Notizie sacre e 
profane di Cesena vol. 1 — 8, ms. a. 1812, ib. — Gio. Turchi Memorie istoriche di Lon- 
giano (Cesena 1829). — (Ed. Fabbri) Brevi notizie intorno alla citta di Cesena (Iraola 
1843). — Cappelletti 11 525 sq. — Raimoudo Zazzeri Storia di Cesena dalla sua ori- 
gine fiuo ai tempi di Cesare Borgia (Ceseua 1890). — Franc. Lanzoni San Severo vescovo 
di Cesena (Faenza 1906). — G. G. Bagli in Atti e Mem. per le prov. di Romagua Ser. III 
t. VII (1889) 335 sq. 

Episcopatus Caesenas. 

Primum antistitem Caesenates s. Philemonem, b. Pauli apostoli disci- 
pulum, colunt; sed quis credulus hoc putet? Inter episcopos peculiari memoria 
digni sunt s. Severus, qui obiit a. 571, s. Maurus II, Caesenatum protector. 



J28 Cesena 

cuius vitam ipse Petrus Damiani scripsit, lohannes II, ad quem idem Petrus 
Damiani opusculum suum De parentelae gradibus (Opusc. YIII) misit, Gebizo, 
olim abbas s. Bonifatii de Urbe et Gregorii YII legatus. 

Dioecesis Caesenas, olim satis exigua, a Pio YI a. 1777 pluribus paro- 
chiis ab Arimineusi episcopatu segregatis aucta est (cf. Zaccaria p. 12). 

Tabularium episcopii chartas antiquas non continet. De archivis ecclesiae 
cathedralis et civitatis, ubi chartae monasteriorum suppressorum custodiuntur, 
cf. Blume Iter II 164 sq.; Bethmann in Archiv XII 570. 587 sq.; Bonaini Gli 
archivi delUEmilia in: Giornale stor. degli archivi Toscani Y (1861) 52 sq. et 
Gott. Nachr. 1898 p. 13. 

De bibliotheca q. v. Malatestiana cf. Zaccaria Iter litter. p. 90 sq. ; los. 
Maria Muccioli Catalogus codicum mss. Malatestianae Caesenatis bibliothecae 
fratrum Minorum conventualium I. II (Caesenae 1780 — 84); R. Zazzeri Sui 
codici e libri a stampa della biblioteca Malatestiana di Cesena (Cesena 1887). 
De bibliotheca civitatis cf. R. Zazzeri Delle biblioteche Cesenati (Cesena 1872). 

1 (603 oct.) 

Gregorius I Mariniano ep. Ravennae: praecipit, ut Concordium ep., qui 
Fortunatum abbatem mon. ss. Laurentii et Zenonis iniuste removisse dicitur, 
digna reprehensione increpare non desinat. 

V. Mon. ss. Laurentii et Zenonis n. 1. — Praeteiea notamus epistolani cuiusdam 
papae, in cod. Vallicell. B 63 saec. XII f. 199' transcriptam, in qua de obitu Dodonis 
episcopi et de designatione successoris eius agitur (ed. G5tt. Nachr. 1903 p. 157 
n. 12). Quam Ewald iu N. Archiv III 158 ad Dodonem ep. Caesenatem (qui obiit 
a. 973) refert; sed res valde dubia manet. Accedit, quod epistola ipsa ad usum 
scholae confecta esse videtur. 



Ecclesia cathetlralis s. Tohannis baptistae. 

Antiqua Caesenatum ecclesia cathedralis, quam ab Eleutherio pp. a. 192 
dedicatam esse Caesenates chronographi satis imprudenter fabulantur, olim in 
coUe Garampo sita, a. 1385 a Galeotto Malatesta destructa est, novo templo 
alio in loco, ubi imnc est, a. 1408 — 12 excitato (cf. Zazzeri p. 24 sq.). 

Archivum cum chartis inde ab a. 1042 (i. e. lohannis ep. Caesenatis 
privilegio, quod edd. Ughelli ^11458; ^ H 447; Zaccaria Iter p. 90; Zaccaria 
Series epp. p. 26; Cappelletti II 535) custoditur etiamnunc a canonicis cathe- 
dralis ecclesiae, sed frustra quaesivimus Alexandri III privilegium n. 1, ab 
Ughello et Zaccaria vulgatum et a Buccio et ab Andreino transcriptum. 

A = Orig. Cesena Arch. capitolare. 

C = I. D. Coleti Emendationes et additameuta ad Ughelli Italiam sacram, s. XVIII, 

Venezia Bibl. Marc. cl. IX n. 149; cf. Kaltenbrunner in Wiener SB. XCIV 647. 
D = Ettore Bucci Memorie ecclesiastiche Cesenati p. II, s. XVIII, Cesena Bibl. 

comunale. 
E = Carlo Antonio Andreini Cesena sacra, Suppl. vol. I, a. 1808, ib. 
E^ = C. A. Andreini Notizie sacre e profane di Cesena vol. II, a. 1812, ib. 



Episcopatus Caeseuas — Eccl. s. Crucis. 129 

1 Laterano (1166) nov. 4 
Alexander III canonicis Caesenatis eccl.: confirmat privilegia, quae eis 
Caesenates epp. rationabiliter indulsisse noscuntur. — lustis petentium. Dat. 
Lat. 2 non. nov. 

D f. 18 (4 non. iul.). E^ p. 1. — Edd. Ughelli > II 464; ■ II 451 (3 kal. iun.) = 
Mu/ne CC 1198 n. 1381. Zaccaria Series epp. p. 35. — Begg. J. 8647. JL. 11293 ad a. 1166 
nov. 4. JL. 13234 ad a. 1166—79 mai. 30. 

Ughellum nofcas chronologicas, quas praebet ,Dat. Lat. 3 kal. iun.", uegligenter 
ex Alexandri III privilegio n. 2 sumpsisse luce clarius est. — Habemus privilegia 
lohannis ep. a. 1042, Hugonis ep. a. 1106, Oddonis ep. a. 1155, quae confirmavit 
Leonardus ep. a. 1175. 

2 Ferentino (1175) tnai. 30 
Alexander III L(eto) praeposito et canonicis: suscipit canonicam cum 
omnibus bonis et possessionibus suis sub apost. protectione ; prohibet, ne quis 
infra parochias ecclesiarum, ex quibus decimas et oblationes recipiunt, ecclesias 
absque assensu episcopi et canonicorum aedificare praesumat; statuit, ut, si 
ipsi de assensu episcopi ecclesiam consti'uxerint, episcopus in nova ecclesia 
non audeat plus exigere quam nunc in populo habere dinoscitur. — Ad hoc 
sumus. Dat. Ferentin. 3 kal. iun. 

A. [C f. 188. D f 14. E p. 22 (Dat. Florentiae kal. iun. a. 1160)7. — Edd. Zaccaria 
Series epp. p. 33 = Cappelletti II 537. — Reg. JL. 12488. 

3 Velletri (1182) iul 18 
Lucius III Leto praeposito et canonicis: suscipit ecclesiam sub apost. pro- 
tectione, et confirmat possessiones omnes et redditus; statuit, ne infra terminos 
ecclesiarum quisquam ecclesiam vel oratorium absque assensu episcopi dioe- 
cesani et canonicorum aedificare praesumat. — Dignum est. Dat. Velletr. 
15 kal. aug. 

A. [E^ p. 7]. — Ed. Zaccaria Series epp. p. 35. — Reg. JL. 14684. 



Ecclesia s. Crucis. 

Ecclesiam s. Crucis una cum domo hospitali iuxta stratam aedificatam 
a patronis loci b. Petro oblatam fuisse, ex Innocentii II privilegio a. 1139 
april. 11 novimus, quo canonicis regularibus s. Mariae in Portu Ravennae 
ecclesiam hanc concessit eisque facultatem tribuit transferendi eam in allo- 
dium a Lidolo Villani Ottardi eis collatum, sub annuo censu 12 denariorura 
Lucensis monetae (v. supra p. 98 n. 7). Ad eundem censum referendae sunt 
notitiae, quae leguntur in Albini et Cencii Libro censuum S. R. E. (ed. Fabre- 
Duchesne II 115; I 99. 96): 

„Tn [episcopatu] Caesenate: ecclesia sanctae Crucis XII affortiatos 
[Lucenses]". 

„[In archiepiscopatu Ravennate: ecclesia sanctae Crucis XII Lu- 
censes]". 

De ea cf. Pennotti Hist. tripartita ^ p. 298. 705 ; Lubin p. 69. 

Kehr, Italia pontificia V. " 



J3Q Cesena. 

Archivum canonicoruni regularium s. Crucis dispersum est. Maxima 
enim pars chartarum inde ab a. IIIG in archivo civitatis Forlivii custoditur, 
chartis recentioris aetatis in archivum civitatis Caesenae ti-anslatis. Exstat 
inventarium instruraentorum s. Crucis penes v. cl. Piccolomini, Caesenatis 
bibliothecae praefectum, quorum antiquissimum a. 1080 datum est. Inter ea 
Romanorum pontificum privilegia ante Innocentium III frustra quaesivimus. 



Monasterium ss. Laureutii et Zeuonis. 

Monasterium hoc, quod situm fuit in loco q. d. Calanco, hodie in ipsa 
Caesena urbe, antiquissimam repetit originem, ut patet ex Gregorii I epistola 
(n. 1). Rexerunt monachi ex ordine s. Benedicti. A. 1042 a lohanne 
Caesenate ep. canonicis ecclesiae cathedralis concessum est (edd. Ughelli 
III 458: 2 11 447; Zaccaria p. 26; Cappelletti II 535). De eo cf. Lubin p. 68. 

Gregorii I rescriptum ex eius regestis sumpsimus. 
1 (603 oct.) 

Gregorius I Mariniano ep. Ravennae: praecipit, ut querelam Fortunati, 
quem Natalis qd. ep. in monasterio ss. Laurentii et Zenonis in Caesenate 
castro abbatem instituit, Concordius vero, eius successor, nulla exsistente 
culpa exinde removit, studeat perscrutari, et, si nulla manifesta causa deposi- 
tionis exstiterit, Fortunatum in suo loco reformare festinet atque eius epi- 
scopum digna reprehensione increpare non desinat. — Quia incongruum. 

Beg. Gregorii I lib. XIV ep. 6. — Edd. S. Gregorii M. Opp. ed. Maur. lib. XIV n. 6. 
Mansi X 383 n. 1. Cappelletti II 531. Migne LXXVII 1308 n. 6. Mon. Gen-m. Epp. II 
424. — Regg. J. 1538 ad a. 603 sept. JE. 1919. 



Mouasterium s. Mariae de Monte Mauri. 

(S. Maria del Monte) 

Lubin p. 68. — Dissertazione storica sul monastero di S. Maria del Monte di 
Cesena, ms. s. XVIII, Forli Bibl. comunale cod. 793. — Romualdus Serra De origine 
monasterii s. Mariae in Moute prope Caesenam in eius Catalogo scripturarum etc, ms. 
s. XVIII, Cesena Arch. comunale. — Domenico Gravina Sull' origine ed i ristauri della 
chiesa di S. Maria del Monte presso Cesena (Monte Cassino 1847). — Zazzeri p. 58sq. 

Origines huius monasterii incertae sunt, aliis eius institutionera Narseti 
patricio, aliis Agilulfo aut Liutprando Langobardorura regibus, aliis Mauro II 
episcopo Caesenati (a. 934 — 46) attribuentibus. Hic, teste Petro Daraiani, in 
montera q. v. Saltus Spatianus confugiens, ibi cellulam cum exigua ecclesia 
fabricavit (Vita s. Mauri ep. in Act. S8. II ian. 20 p. 697 sq.). Coluerunt 
raonachi Benedictini. A. 1453 monasterium, Nicolao V iubente, unitur con- 
gregationi s. lustinae de Padua. 

Archivum cum chartis inde ab a. 1057, raonasterio suppresso, Forlivium 
transportatum, nunc Caesenae in archivo civitatis custoditur, privilegiis tamen 



MoD. ss. Laurentii et Zenonis — Patrimonium S. R. E. 131 

autographis Nicolai II (n. 1) et Friderici I (ed. Scheffer-Boichorst in N. Archiv 
XXrV 162) deperditis. Chartarum inventarium congessit monachus Romual- 
dus Serra (cf. Gott. Nachr. 1898 p. 13). 

B — Cop. ab Ambrosio not. confecta periit. 

C = Summarium q. v. Catalogus iurium monasterii s. Mariae in Monte, a. 1527, 

Cesena Arch. comunale [ex B]. 
D = Catalogus scripturarum archivi abbatiae s. Mariae in Monte prope Caesenam, 

auctore Romualdo Serra, eiusdem monasterii monacho, p. I, a. 1739, ib. [er B]. 
E = los. Garampi Schedae, s. XVIII, Roma Arch. Vat. Fondo Garampi [ex B]\ cf. 

G5tt. Nachr. 1903 p. 522 sq. 

1 Cesena 1060 feb. 10 

Nicolaus II mon. s. Mariae sito in Monte Mauri q. d. Saltus Spacianus etc: 
confirmat fundum q. v. Saltus Spaciani, iuris S. R. E., a sese gratuito bene- 
ficio concessum, et quae habet in episcopatu Ravennate intra civitatem et 
extra, et in episcopatibus Caesenate, Ariminensi, Ficoclensi et Montis Fere- 
trani, omnem decimationem cunctorum dominicalium et debitum mercati ipsius 
loci s. Mariae Montis cum omnibus oblationibus tam pro vivis quam pro 
defunctis; concedit ius eiigendi abbatem secundum regulam s. Benedicti. — 
Debitum commissae. Dat. Caesenae 4 id, feb., a. d. n. I. Chr. 1059, p. m. 
Humberti s. eccl. Silvae Candidae ep. et apost. sedis bibl., a. 2 pont. d. pp. 
Nicholai II, ind. 13. 

C f. 153. D f 1. E. — Ed. Gott. Nachr. 1898 p. 30 n. 1 ex CD. — Reg. Zazzen 
p. 110. JL. — . 

Praeterea Zazzeri p. 135 laudat perperam Alexandri III quoddam privilegium 

eidem monasterio a. 1177 iul. 8 concessum, sed notitia ad Friderici I praeceptum 

referenda est. 

Patrimonium S. R. E. 

Romanam ecclesiam in territorio Caesenate iam antiquitus possessiones 
et fundos habuisse satis notum est. Saltum Spatianum, ubi monasterium 
s. Mariae de Monte Mauri, iuris Romanae ecclesiae fuisse ex Nicolai II privi- 
legio (supra n. 1) constat. Fundum Salianum, quem in Gregorii II charta 
locationis (n. 1) legimus, ad oppidum Sajano, haud longe ab urbe Caesena, 
referendum esse opinamur. Mons Lucati notissimus est; laudatur enim inter 
urbes a Fipino rege Francorum Stephano II a. 755 restitutas (cf. Lib. pontif. 
ed. Duchesne I 454). 

*1 (715—31) 

Gregorius II locat Constantinae h. f. fundum Salianum, situm in territorio 
Caesenate ad montem q. d. Lucati, . . ex corpore patrimonii Ravennatis iuris 
Romanae ecclesiae. 

Deusdedit Coll. can. lib. III c. 216 fl49] ex registro Gregorii iunioiis (edd. Martinucci 
p. 322; Wolf V. Glanvell p. 365). Albinus lib. X c. 30 et Cencius c. 71 (ed. Fabre - Ducliesne 
I 351). — Regg. J. 1680. JE. 2192. 



FORLIMPOPOLI 

(Forum Popilii. Forum Populi) 



Ughelli ' II 630sq.; 2II589sq. — Matteo Vecchiazzaui Historia di Forlimpopoli 
con varie revolutioni dell' altre citta di Romagua I. II (In Rimino 1647). — Giacomo 
Besi Riflessioni storiche contro un ristretto delle ragioni di Forlimpopoli di Matteo 
Vecchiazzani (Cesena 1660). — M. Vecchiazzano La verita difesa contra Bertinoro rim- 
proverante risposta . . alle Riflessioni historiche di Giac. Besi (In Faenza 1661). — 
M. Vecchiazzani Foropompiliensis iurisdictionis (Romae 1776) [Non vidi]. — Cappel- 
letti II 437 sq. — Emilio Rosetti Forlimpopoli e dintorni. Storia e descrizione * (Milano 
1890); * (1900). — Luigi Ricci Nuovo compendio della storia di Forlimpopoli (Bertinoro 
1895). — G. G. Bagli in Atti e Mem. per le p"i-ov. di Romagna Ser. III t, VII (1889) 
361 sq. 

Episcopatus Foropopiliensis sive Popiliensis. 

S. Rufillus ecclesiae Foropopiliensis primus pastor fuisse traditur, cuius 
memoria in celebri s. Rufilli coenobio et in ecclesia collegiata s. Rufilli 
usque hodie colitur, secundus Gratus, tertius Sabinus, ad quem Ughelli ^ II 
642; 2 11 598, Vecchiazzani p. 62, aliique Gelasii I rescriptum ad Rusticum 
et Fortunatum episcopos missum J. 425. JK. 729 referunt. Sed Thiel Epp. I 
487 et Ewald in N. Archiv V 523 n. 52 recte animadvertunt, in hoc rescripto 
de altero oppido Fori Popilii in Campania sito agi. 

Anno 1360 oppido Fori Popilii propter civiura rebellionem destructo, 
civitas ti-anslata est in castrum q. v. Brictinorium sive Bertinorium, ibique 
episcopus resedere coepit, qui etiam titulum Brictinoriensis episcopi assumpsit. 

Neque in Foropopiliensibus neque in Bertinoriensibus archivis chartae 
antiquae inveniuntur; cf Mazzatinti Gli archivi della storia d'Italia I 53. 55^ 

*I (754) 

Stephanus IT concedit Anscauso Populicnsi ep., vicissitudinem impensi bene- 

ficii ei irrogans, monasterium b. Ilari situm in territorio Populiensi diebus 

vitae suae fruendum. 

Laud. in Paiili I privileffio pro archiepiscopatu Ravennate a. 759 feb. 5 (Ravenna, 
Archiepisc. n. 77). — Begg. J. p. 191. JE. I p. 754. 



Episcopatus Foropopilieusis — Mon. s. Rufilli. 133 

*2 (757—58) 

Paulus I confirmat apost. praeceptiouis pagina Anscauso Populiensi ep. con- 
cessionem monasterii s. Ilarii factam a Stephano II (n. 1). 
Laud. ut n. 1. — Beg. JE. — . 

3 Laterano 1194 dec. 10 

Celestinus III Foropopuliensi ep. : mandat, quatenus sacerdotes et paro- 
chianos eccl. s. lohannis in Marmoreto. quam archidiaconus Ravennatis eccl. 
ac fratres eius ecclesiae s. Mariae de Portu concesserunt, iiiducat, ut a mole- 
statione prioris et eccl. Portuensis omnino desistant. 
V. Ravenna, Eccl. s. Mariae de Portu n. 18. 

Monasteriuin s. BuflUi. 

Monasterium s. Rufilli sive Rofilli, venerandae antiquitatis et famae, 
coluerunt monachi ex ordine s. Benedicti, quibus Otto III privilegium prote- 
ctionis concessit (cuius autographum exstat in archivo basihcae Yaticanae, ed. 
Mon. Germ. Dipl. II 837 n. 404). A. 1360 abbatia s. Rofilli ab Innocentio VI 
Roberto episcopo Foropopuliensi in commendam data est (ed. Amaducci 
Origini e progressi dell' cpiscopato di Bertinoro p. 212 n. 7). A. 1564, Pio 
IV iubente, mensae capitulari Vaticanae basilicae s. Petri addicitur (cf. Lubin 
p. 147). 

Archivi s. Rufilli pars altera Romae penes canonicos basilicae s. Petri 
de Vaticano (cf. Gott. Nachr. 1900 p, 125 sq. et vol. I p. 134), altera inter 
chartas s. MercuriaHs, nunc in archivo civitatis Foroliviensis, adservatur. 

Frustra tamen quaesivimus Benedicti VII bullam autographam (n. 1), 
ab Ughello ex archivo coenobii vulgatam, et Catastrum abbatiae, quo Vecchi- 
azzanus usus est. 

B = Cop. Roma Arch. capitolare di S. Pietro iu Vaticano. 

C = Catastrum abbatiae s. Ruphilli, nunc desideratur. 

D = Fel. Contelori BuUae et brevia Alexandri III, s. XVII, Ronia Arch. Vat. Misc. 

Arm. VIl t. 127. 
E = los.GarampiSchedae, s. XVIII, ib.FondoGarampi; cf.Gott.Nachr. 1903 p. 522 sq. 

-fl Ravemtn 980 aug. 20 (22) 

Benedictus VII cum consensu et auctoritate cardinalium S. R. E. concedit 
Leoni abbati et per eum mon. b. Ruphilli extra mm'Os Popilien. possessiones 
nominatim ilhistratas. — A. pont. d. Benedicti ss. pont. et univ. pp. in apost. 
b. Petri ap. sede 5, regn. sicque imp. d. Ottone a Deo coronato pacifico magno 
imp. in Italia a. 1 3, die 20 [22] aug., ind. 8, civ. Ravennae. Casum generis. 
Ego Benedictus etc. Subscr. Marcus, lohannes, Leo presb. card. lulianus 
subdiac. et cancellarius. 

[C f. 3 dep.J. — Edd. Ughelli ^ 11 64.3 ex autogr.; ^ 11 599 = Migne CXXXVII 
335 n. 16. Veechiazzani I 89 ex C = Cappelktti II 444. — Eegg. J. 2910. JL. 3802. 

Spurium. Formulae enira ab usu cancellariae poutificiae omnino abhorrent; 

cardinalium subscriptiones certe ficticiae sunt. 



134 Forlimpopoli. 

■f2 Laterano 1164 feh. 27 

Alexander III Benedicto abbati: suscipit mon. s. Ruphilli de Foro Pom- 
pilii, quod specialiter b. Petri iuris exsistit, sub apost. potestate, confirmat 
possessiones , decimas et oblationes a Guinigitio, Honesto et Sergio qd. 
Populien. eccl. epp. concessas, et concedit sepultiu-am liberam. — Cum a nobis. 
Dat. Lat. 3 kal. mart. pont. n. a. 5. 

[C f. 4 dep.J. E. — Edd. UghelK > II 645; * II 600 = Biill. Vat. I 61. Vecchiazzani 
1 132 ex C. — Beg. JL. —. 

Bulla aut interpolata aut prorsus spuria aut perperam Alexandro III attributa. 
Eiusdem fere tenoris est privilegium Honorii III a. 1223 april. 11 Potthast Reg. 6991. 

3 Tusculanum 1181 niai. 13 

Alexander III Benedicto abbati etc. : suscipit mon. s. Ruphilli Foropom- 
pilien. sub apost. protectione, et confirmat ordinem monasticimi secundum b. 
Benedicti regulam et possessiones propriis expressas vocabulis. — Effectum 
iusta postulantibus. Ego Alexander etc. Subscr. 16 card. Dat. Tusculan. p. m. 
Alberti S. R. E. presb. card. et canc, 3 id. mai., ind. 14, inc. d. a. 1181, pont. 
V. d. Alexandri pp. III a. 21. 

B s. XII [D]. — Edd. Bull. Vat. I 66 = Migne CC 1308 n. 1514. — Begg. J. 9355. 
JL. 14393. 

Quamquam apographum B autographi imaginem prae se fert, bulla a suspicione 

aliena certe est. 
*i (1191—97) 

Celestinus III concedit privilegium. 

Laud. in Ubertelli Populien. ep. privilegio a. 1214 oct. 25 (edd. Ughelli * II 647; * II 
602; Vecchiazzani I 160). — Beg. JL. —. 

Ecclesia et domns liospitalis b. lohannis baptistae. 

Ex Celestini III privilegio (n. 3) edocemur, temporibus Urbani III 
ecclesiam hanc et hospitalem domum in episcopatu Populiensi inter Caese- 
nam et Forum Populi oppida super viam publicam a Romano clerico con- 
structas et ab episcopo Populiensi in proprietatem Romanae ecclesiae oblatas 
esse. Unde Cencius in Libro censuum S. R. E. (ed. Fabre-Duchesne I 99) 
duabus vicibus adnotat: 

„Hospitale novum III solidos Proveniensium" 
„Hospitale sancti lohannis baptistae III solidos", 
Postea ad ecclesiam s. Mariae de Portu Ravennae pertinuit. 

Celestini III privilegium (n. 3) inter chartas s. Mariae de Portu in 
bibliotheca Classensi Ravennae adservatas invenimus (cf. supra p. 95). 

A = Orig. Ravenna Bibl. Classense (S. Maria in Porto). 

C = Excerpta ex archivo Portuen.si, s. XVIIl, ib. 
*1 (1185—87) 

Urbanus III concedit Romano clerico liberam facultatem domum hospitalem 
et ecclesiam b. lohannis bapt. ad honorem S. R. E. construendi, in qua nullus 
nisi Romanus pontifex habere debeat potestatem. 

Laud. in n, 3. — Beg. JL. — . 



Mon. s. Rufilli — Comitatus Brictinoriensis. 135 

*2 (1187—91) 

Clemens III confirmat Urbani III concessionem (n. 1). 

Laud. in n. 3. — Beg. JL. — . 
3 lloma S. Pietro 1191 mai. 31 

Celestinus III Romano clerico : ad instar Urbani (n. 1) et Clementis (n. 2) 
suscipit ecclesiam et hospitalem domum b. lohannis bapt. in ius b. Petri et 
proprietatem S. II. E., censu 3 sol. Provenien. monetae apost. sedi annis 
singulis persolvendo. — Ex authentico. Dat. Romae ap. s. Petrum 2 kal. iun. 
pont. n. a. 1. 

A. [C p. 166] . — Ed. Gott. Naehr. 1910 ex A. — Regg. PfhigkH. Iter p. 813 n. 1065. 
JL. 16714. 

Bullam hanc confirmavit Innocentius III a. 1199 april. 22 privilegio Andreae 
rectori domus hospitalis s. lohannis bapt. concesso (cf. Pennotti ' p. 298). 



Bertinoro. 

(Brictinorium. Bertinoriura) 

Paolo Amaducci Notizie storiche su gli antichi conti di Bertinoro in: Atti e Mem. 
della R. Deput. per le prov. di Romagua Ser. III t. XII (1894) 185 sq. — P. Amaducci 
Su le origini di Bertinoro ib. Ser. III t. XVIII (1900) 239 sq. — P. Amaducci Guido del 
Duca ib. Ser. III t. XX (1902) 201 sq. XXIII (1905) 5.38 sq. — P. Amaducci Origini e 
progressi dell' episcopato di Bertinoro in Romagna con appendice di documenti e illustra- 
zioni (Ravenna 1905). — Emilio Rosetti Sulle origini e progressi del vescovato di Berti- 
noro del prof. P. Amaducci. Note (Milano 1906). — G. G. Bagli in Atti e Mem. per le 
prov. di Romagna Ser. III t. VII (1889) 334 sq. 



Coinitatus Brictinoriensis. 

Castrum lesubeum sive Sussubium (cf. Fantuzzi Mon.Rav. IV p. Xllsq.), 
quod postea appellabatur Brictinorium sive Bertinorium, a. 754 una cum 
ceteris urbibus exarchatus Ravennatis ex donatione Pipini regis Francorum ad 
Romanam ecclesiam pervenit (cf. Lib. pontif. ed. Duchesne 1454). A. 1177, 
post mortem Cavalcacomitis II, ultimi Bertinoriensium comitis, comitatu a 
Friderico I Romanae ecclesiae restituto, Alexander III Gerardo Ravennati 
archiepiscopo confirmavit id, quod ecclesiam Ravennatem ex antiqua Roma- 
norum pontificum donatione in castro et comitatu Bertinoriensi contigit (cf. 
Ravenna, Archiepisc. n. 233). Adnotamus denique Alexandri IV rescripta 
a. 1255 oct. 11 et 15 Potthast Reg. 16049, quorum alterum Rubeus Hist. Rav. 
2 p. 340, Tonduzzi Hist. di Faenza p. 196 et Mittarelli Access. hist. Favent. 
p. 440 perperam Alexandro III tribuerunt. 

Celestini H charta locationis custoditur in archivo castri s. Angeli (cf. 
Gott. Nachr. 1900 p. 117). 

B = Cop. Roraa Arch. Vat. Arm. XIII c. XIV n. 12. 

C = Urbani de Flisco (Fieschi) Liber privilegiorum S. R. E. vol. II, s. XV, ib. 
Arm.XXXV t. 4; cf. Otto in Quellen und Forschuugen XII (1909) 143sq. — 
Ex hoc volumine exscripserunt codd. Vallicell. B 12 et D 1 , s. XV (cf. Gott. 



136 Forlimpopoli. 

Nachr. 1903 p. 125. 132 et Otto p. 147); Angelus Massarellus iu Collectaueis 
de poutificibus et cardinalibus vol. I, Roma Arch. Vat. Misc. Arm. XI t. 40 
(cf. G5tt. Nachr. 1900 p. 387); cod. Vat. Reg. 378, s. XVII (cf. 1. c. 1903 p. 56); 
los. Garampi in Schedis, s. XVIII, Rimini Bibl. Gambalunga D IV 248. 

D = Bartholomaei Platinae Liber privilegiorum S. R. E. vol. I, s. XV, Roma Arch. 
Vat. Arm. III ord. inf. [Z>'] et Arm. XXXV t. 6 [D*]: cf. Otto p. 148 sq. 

E = Anecdota mediae atque infiraae aetatis res Caesenatum illustrantia vol. I, 
s. XVIII, Cesena Bibl. Piana. 

1 1148 dec. 29 

Celestinus II cum consensu et voluntate episcoporum et cardinalium ac 
totius curiae locat et concedit nomine libelli Petro de Honesto ex civ. 
Ravenna, tutori filiorum qd. Rainerii de Cavalcaconte ill. comitis Bretinorum, 
in 29 annos totum, quod Rainerius comes aut Cavalcaconte, pater eius, 
tenuerunt ex bonis seu possessionibus b. Petri in comitatibus Forlimpopuli, 
Forlivii, Feretrano, Bobiensi, Ariminensi, Imolensi, Faventino, Bononiensi, 
Castellano, Caesenate, et in Cervia atque in plebe de Balneo, censu annuo 1 
aurei schifati nomine pensionis Lateranensi palatio conferendo. — A. d. inc. 
1144, ind. 7, m. dec. die 29. Ego Celestinus etc, Subscr. 9 card. aliique. 
Ego lohannes scrin. S. R. E. complevi. 

B a. 1244 mig. [C f. 47. D^ f. 35 ef D^ f. 38'. E n. ij. — Edd. (Antondli) Ragioni 
della sede apost. sojyia il ducato di Parma e Piacenza VI 173 n. 14 ex B = Fantuzzi Mon. 
Bav. IV 262 n. 62. Tlieiner Cod. dipl. dom. temp. 1 13 n. 15 ex D'. PflugkH. Ada II 333 
n. 376 ex cod. Vallicell. D 1. Amaducci in Atti e Mem. della Bomagna Ser. III t. XII 241 
n. 12. — Begg. Fantuzzi De gente Honestia p. 46 ». 101. PflugkH. Itei- p. 233 n. 383. JL. 8465. 

*2 (1177) 

C(avalcaconte) comes de Brectanoro donat castrum ipsura Brettanorium, quod 
alio nomine vocatur Susubium. et totam terram suam, licet ab antiquo iuris 
b. Petri fuerit, S. R. E. in propriam hereditatem et ad maiorem ipsius dona- 
tionis firmitatem Alexandro III suisque successoribus publicum exinde 
instrumentum fieri iubet. 

Vita Alexandri III auctore Bosone (Lib. pontif. ed. Ducliesne II 441). — Peg. JL. — . 
Pro recipiendis investituris ipsius castri pontifex absque mora misit illuc R. 
diac. card., R. subdiac. et P. Sarracenum dapiferum suum (I. c). — Conf. etiam 
Alexandri III privilegium, quo Gerardo archiep. Raveunati a. 1177 oct. concessit 
(cf. Ravenna, Archiepisc. n. 233) „quod nobis et Romanae eccl. in eodem castro et 
comitatu pervenit ex testamento b. m. C. quondam comitis eiusdem comitatus'". 



Monasterium s. IWariae de Urano. 

Lubin p. 428. — Mittarelli Anu. Camald. I 113. IV53. — P. Amaducci in Atti 
e Mem. della R. Deputazione per le prov. di Romagna Ser. III t. XVIII (1900) 276 sq. 

IVIonasterium s. Mariae de Urano extra moenia Brictinoriensis oppidi 
conditum, satis antiquum esse constat ex charta a. 976 (ed. IVIittarelli Ann. 
Camald. I App. c. 98 n. 42). Rexerunt monachi ex ordine s. Benedicti usque 
ad a. 1168, quo Placidus procurator monasterii eiusque fratres rcligionem 
Camaldulensiura assumpserunt seseque b. Petro et Romanae ecclesiae obtu- 



Comitatus Brictinoriensis — Mon. s. Mariae de Urano. 137 

lerunt, neglecto iure Ravennatis ecclesiae (n. 1). A. 117G mart. 17 Ale- 
xander III Camaldulensium congregationi monasterium de Urano confirmavit, 
salvo tamen iure Ravennatis ecclesiae (cf. vol. III 182 n. 30). Saec. XV 
abbatia Uranensis in commendam data, a. 1576 in loco comniodiori instau- 
rata est. 

Adnotamus, Albinum et Cencium censum 3 librarum cerae annuatim 
Romanae ecclesiae a monachis persolvendum (n. 1) silentio praeteriisse. 

Chartae, quae ad Uranense monastcrium spectant, in archivo archiepi- 
scoporum Ravennatum exstant (cf. supra p. IGsq.). „Historiae s. Mariae de 
Urano", olim in bibliotheca s. Michaelis de Muriano cod. 1084 (cf. Mittarelli 
Bibl. codd. ms. s. Michaelis A^enetiarum p. 366), nunc desiderantur. 

1 Benevento (lUiS) uug. 7 

Alexander III P(lacido) procuratori eccl. s. Mariae de Urano et fratribus 
eius: suscipit eccl. s. Mariae de Urano, ab ipsis b. Petro oblatam, cum omni- 
bus bonis sub apost. protectione, statuens, ut nullius archiepiscopi vel episcopi 
aut alicuius ecclesiasticae personae praeterquam Ilomani pontificis iurisdictioni 
debeant in posterum subiacere, censu 3 librarum cerae apost. sedi annis 
singulis persolvendo. — Susceptae dispensationis. Dat. Beneventi 7 id. aug. 

InseH. bullae Honorii III a. 1217 inn. 7 (ea regesto noni anni Alexandri III). • Eotna 
Arch. Vat. Beg. Vat. t. 9 f. 114'. — Edd. Mittarelli Ann. Camald. IV App. c. 369 n. 219 = 
Horoy Honorii III Opp. II 428 n. 337. — Eegg. Pressutti lieg. Honorii III t. I 106 n. 613. 
Pottliast Eeg. 5560. JL. 11416. 

Lucius III (n. 4) hoc Alexandri III decretum sic interpretatus est, ac si Placido, 
qui a. 1180 prior generalis fratrum Camaldulensium institutus est, personaliter pro 
tempore indultum esset. Sed Honorius III a. 1217 iun. 7 Alexandri III rescriptum 
sine ulla exceptione, Ravenuatis archiepiscopi ius silentio praetermittens, confirmavit. 

*2 (1181—82) 

Lucius III iniungit monachis de Urano, ut de contemptu sententiae contra 
€os ab archiep. Ravennate prolatae eidem satisfacere curent et abbatem 
eligant. 

Laud. in n. 4. 5. — Reg. JL. — . 

*3 (1181—82) 

Lucius III iterum mandat monachis de Urano, ut abbatem eligant. 

Laud. in n. 4. 5. — Reg. JL. — . 
4 Velletri (1182) mai. 18 

Lucius III abbati et monachis de Urano: praecipit, quatenus abbas omnem 
oboedientiam et reverentiam infra 40 dies Ravennati archiep. promittat et 
servet, quam praedecessores sui eius antecessoribus exhibuisse noscuntur, non 
obstante, quod A(lexander) pp. P(lacido) abbati, nunc priori Camaldulensi, 
pro tempore personaliter indulserit (n. 1); iniungit, quatenus possessiones 
Ravennatis eccl. sine difficultate reddant vel Feretrano et Faventino epp. et 
praeposito Feretrano non differant iustitiae plenitudinem exhibere (n. 5). 
V. Ravenua, Archiepisc. n. 241. 



138 Forlimpopoli. 

5 Velletri (1182) niai. 21 

Lucius III Ferehano et Faventino epp. et praeposito Feretrano: mandat, 
quatenus, partibus convocatis, abbatem de Urano ad omnem oboedientiam et 
reverentiam impendendam, quam praedecessores eius Ravennatibus archiepp. 
exhibuisse noscuntur, et monachos ad satisfactionem de contemptu congruam 
per suspensionis sententiam compellant; iniungit, ut causam inter archiep. 
(Rav.) et monachos super quibusdam possessionibus concordia vel iudicio finiant. 

V. Raveniia, Archiepisc. n. 243. 
*^ Velletri (1182) iid. 1 

Lucius III confirmat, ut abbates Urani de more, cum ad eccl. Ravennatem 
spectent, ab archiepp. Ravennatibus certis precationibus expientur, illisque 
abbates sollemne obsequium iurent. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 245. 



Monasteriuni s. Hilarii de Galeata. 

(Sanf Ellero in Roniagna) 

Lubin p. 166. — Acta SS. III mai. 15 p. 471 sq. — Mittarelli Ann. Caniald. II 
67 sq. — lacopo Sangiorgi Vita di S. Ilario abate di Galeata e protettore di Lugo 
(Faenza 1792). — Repetti Dizionario geografico, fisico, storico della Toscana I 12 sq. 
II 376sq. — Cappelletti XVII 2G8sq. — P. Nadiani La vita di S. Ellero fondatore 
deir abazia di Galeata (Faenza 1893). 

Monasterium Galeatense monachorum ordinis s. Benedicti iuxta flumen 
Bidentum s. Hilarus abbas opibus Olybrii nobilissimi Ravennatis a. cr. 530 
condidisse traditur (cf. Vitam s. Hilari in Act. SS. 1. c). In eo Stephanus II 
a. 754, ex itinere Gallico redux, moratus est. Tunc „ob vicissitudincm 
impensi beneficii" isdem papa Anscauso Populiensi episcopo et s. Hilarii 
abbati monasterium de Galeata diebus vitae suae fruendum commisit (cf. 
Episc. n. 1); quod confirmavit Paulus I (cf. Episc. n. 2). Hic vero, „agnoscens, 
praedictum monasterium iuris s. Ravennatis ecclesiae a diuturnis exstitisse 
temporibus", a. 759 statuit monasterium s. Hilarii perpetuis temporibus sub 
Ravennatis ecclesiae iurisdictione permanendum (v. Ravenna, Archiepisc. 
n. 77). lohannes YIII e contra in epistola ad Illudowicum II imp. a. 874 
missa (v. Ravenna, Archiepisc. n. 115) locum iuris Romanae ecclesiae esse 
contendit; in elencho quoque abbatiarum et canonicarum regularium s. Petri 
(ap. Cencium ed. Fabre-Duchesne I 244) legitur: „Monasterium s. Hylarii cum 
plebe". Ravennas tamen archiepiscopus ius suum obtinuit, ut patet ex 
rescripto Nicolai IV, qui a. 1288 oct. 6 Feretrano episcopo administrationem 
raonasterii in spiritualibus et temporalibus committens (ed. Langlois Les reg. de 
Nicohis IV p. 970 n. 7168), monasterium s. Ilari de Galliata Ravennatis dioe- 
cesis esse affirmat, licet in Foropopiliensi cpiscopatu situm. Sed saec. XIV 
inter abbatias NuUius dioecesis recensitum est. Ab Eugenio IV a. 1439 
mart. 11 Camaldulensibus concessum (cf. Mittarelli Ann. Camahl. VII 192), 
a. 1784 denique su])presbum et episcopatui Burgi s. Sepulcri addictum est 
(cf. vol. IV p. 108). 



Mon. s. Hilarii de Galeata — Mon. s. Mariae de Insula. 139 

Archivum abbatiim commendatariorum incuria, ut videtur, aut dispersum 
est aut periit. Innocentii III privilegium a. 1213 mai. 6 invenimus Florentiae 
in R. archivo inter chartas Strozziane-Uguccioni; transcripserunt Ughelli in 
cod. Vat. Barb. 3214 (olim XL 11) — unde male vulgavit A. Fraikin in Annales 
de Saint-Louis-des-Frangais III (1898) 265 — et Sti-ozzi in vol. DDD 1247 
(Firenze Arch. di stato Carte Strozziane Ser. II vol. 60; cf. Gott. Nachr. 1904 
p. 144). Adnotamus quoque „Inventario di scritture attinenti alle badie di 
S. Hilario di Galeata che si sono mandate a Firenze in mano di M. Antonio 
Taddei", s. XVI, Roma Arch. Colonna Lante (cf. Gott. Nachr. 1903 p. 543). 

1 (784—91) 

Hadrianus I Carolo regi Francorum et Langobardorum ac patricio Roma- 
novum: poscit, ut mon. s. Harii in Calligata una cum hospitalibus, quae per 
calles alpium sitae sunt, tueatur et ut invasionem, quam Gudibrandus dux 
civ. Florentinae in eodem mon. ingerit, in curte quadam Sasantino, terr. 
Florentino, arripiens ex ea illicite plura peculia, emendaro iubeat simulciue 
terras ablatas ei reddi faciat. — Novimus regalis. 

Cod. Carol. ep. 74. — Edcl. Muratori Scr. III'' 234. Cenni Mon. dom. pontif. I 436 
n. 80. Mansi XII 789. Mujne XCVIII 369 n. 81. Jaffe Bibl rer. Germ. IV 269 n. 90. 
Mon. Germ. Epp. III 623 n. 87. — Eegg. J. 1877 ad a. 784. JE. 2471. 

*2 (1159—81) 

Alexander III concedit privilegium protectionis. 

Laud. in Innocentii III privileyio a. 1213 mai. 6. — Heg. JL. — . 



Monasterium s. Mariae de Insula 
sive de Galeata sive in Cosmedin. 

Lubin p. 177. — Mittarelli Ann. Camald. III 53. IV 80. — Repetti Dizionario 
geografico, fisico, storico della Toscana I 183 sq. — Cappelletti XVII 269. 

Prima memoria monasterii s. Mariae de Insula sive de Galeata sive in 
Cosmedin legitur in charta a. 1091 feb. 19 (ed. Mittarelli III App. c. 102 n. 72). 
Olim a monachis Benedictinis rectum, transiit saec. XII in. ad Camaldulenses ; 
enumeratur enim iam in Paschalis II privilegio a. 1113 nov. 4 Guidoni priori 
Camaldulensium concesso (vol. III p. 177 n. 6). Postea addictum est alteri 
Galeatensi monasterio s. Hilarii, cui unitum remansit usque ad suppressionem 
a. 1784. Locus nunc ad dioecesim Burgi s. Sepulcri pertinet (cf. vol. IV p. 108). 

Chartae Insulani monasterii maxima ex parte in tabulario congregationis 
Camaklulensium, hodie in R. archivo Florentino adservantur. „Chartae Galea- 
tenses" legebantur in cod. 1087 bibliothecae monasterii s. Michaelis de Muriano 
(cf. Mittarelli Bibl. codd. ms. s. Michaelis Venetiarum p. 367). Alexandri III 
vero privilegium (n. I ) exstat inter chartas monasterii s. Apollinaris Classensis 
in bibliotheca Classensi (cf. supra p. 102). 

A = Orig. Ravenna Bibl. Classense (Classe). 



J40 Forlimpopoli. 

1 Latcrano 1179 april. 19 

Alexander III Biviano abbati etc: suscipit mon. s. Mariae in Insula secus 
Bidentum fl. sub apost. protectione, confirmat possessiones propriis expressas 
vocabulis, concedit facultatem personas e saeculo fugientes liberas et abso- 
lutas ad conversionem recipiendi et sepulturam liberam. — Quotiens a nobis. 
Ego Alexander etc. Subscr. 9 card. Dat. Lat. p. m. Alberti S. R. E. presb. 
card. et canc, 13 kal. mai., ind. 12, inc. d. a. 1179, pont. v. d. Alexandri 
pp. III a. 20. 

A. — Ed. Mittarelli Ann. Camald. IV App. c. 87 n. 55 ex A. — Regg. J. 8715. 
JL. 13389. 

Monasterium s. lacobi de Saxo. 

Legimus apud Cencium in Libro censuum S. R. E. (od. Fabre-Duchesne 
I 99. 244): 

„Ecclesia sancti lacobi in Saxo XII Lucenses". 

Sed privilegium de re desideratur. Adnotamus autem, monasterium 
s. lacobi de Saxo in privilegio Imiocentii III a. 1213 mai. 6 abbatiae 
s. Hilarii de Galeata concesso (v. supra p. 139) inter eius possessiones enu- 
merari. 

Ecelesia s. Mariae in Fantella. 

Locus haud longe a Galeata distat, hodie vero dioecesi Mutilanensi 
(Modigliana) addictus. Ecclesia s. Mariae censualis fuit Romanae ecclesiae, 
ut apparet ex Cencii Libro censuum S. R. E. (ed. Fabre-Duchesne I 99. 244), 
ubi legitur: 

„Ecclesia sanctae Mariae in Fantella XII Lucenses". 
In elencho abbatiarum et canonicarum regularium b, Petri (I. c I 244) 
praeterea notantur: 

„Castrum Cantelle, castrum Fantille, massa de Mauratania". 
Sed nuUa alia eorum notitia habetur. 



F O R L I 

(Forvim Livii. Foroliviuni) 



(lacobi Moratini) Aunales Forolivienses, ms. s. XV, Forli Arch. BranJolini, nunc 
in bibliotheca Foroliviensi; ed. Muratori Rer. Ital. Sci-. XXII 135 sq. et G. Mazzatinti in 
Rer. Ital. Scr. XXII; cf. Mittarelli Access. p. 228; Simonsfeld in Munchener SB. 1893 
p. 370 sq.; G. Mazzatinti in Archivio Muratoriano III p. 129 sq. — Leone Cobelli 
Croniche Forlivesi sino all' a. 1498, ms. s. XV ex., Forli Bibl. comunale codd. 790. 791 ; edd. 
6. Carducci, E. Frati e F, Guarini in Monumenti istor. pertinenti alle provincie della 
Romagna Ser. III Cronache t. I (Bologna 1874) Isq.; cf. Mazzatinti in Archivio Mura- 
toriano III 130 sq. — Bernardino Faulucci Compendio delle storie Forlivesi, ms. 
s. XVII in., ib. codd. 96. 299. 300. — Arcangelo Albertini Cronaca dalle origini al 1574, 
ms. s. XVII, ib. cod. 220. — Pellegrino Ricci Meraorie storiche di Forli dalle origini al 
sec. XV, ms. s. XVII, ib. cod. 227. — Alessandro Padovani Cronache di Forli dalle 
origini al sec. XVI, vol. I — III, mss. s. XVII, Forli Arch. Brandolini et Bibl. coniunale 
cod. 276; cf. Mazzatinti Archivi I 48 et Mazzatinti in Arch. Muratoriano III 133. — 
Cronica anonima Forliviensis, s. XVI, ib. cod. 275; cf. Mazzatiuti in Arch. Muratoriano III 
p. 136sq. — Ughelli ' II 602sq.; * II 565 sq. — Paolo Bonoli Istorie della citta di 
Forli 1 (In Forli 1661); ^ I. II (Forli 1826). — Bartolomeo Ricceputi La verita recidiva a 
favore della citta di Forli (In Forli 1673). — Sigismondo Marchesi Supplemeiito istorico 
deir antica citta di Forli (In Forli 1678). — Georgii Marchesii Compeudium historicum 
celeberrimae civitatis Forolivii (Forolivii 1722). — Viviani Marchesii Vitae virorum 
iUustrium Foroliviensium (Forolivii 1726). — (Antonio Barbiani) I lustri antichi e 
moderni della citta di Forli (In Forli 1757). — Descrizione delle principali chiese di 
Forli e dei loro monumenti, ms. s. XIX, Forli Bibl. comunale cod. 367. — Simone Cam- 
pagnoli Serie di vescovi Forlivesi, ms. s. XIX, cf. Casali Serie p. 101. — Gius. Calletti 
Storia di Forli vol. I— V, ms. s.XIX, Forli Bibl. comunale codd. 182— 189. — Gio. Casali 
Guida per la citta di Forli ' (Forli 1832); ^" (1836). — Sesto Matteucci Memorie storiche 
intorno ai Forlivesi benemeriti dell' umanita etc. (Forli 1843). — Cappelletti II 307 sq. 
— Gaetano Rosetti Vite degli uomini illustri Forlivesi (Forli 1858). — Ercolano Her- 
colani Gaddi Cenni storici intorno alla citta di Forli (Narni 1859). — Gio. Casali 
Guida della citta di Forli (Forli 1863). — G. Casali Serie cronologica dei vescovi di 
Forli in: Atti e Mem. per le prov. di Romagna II (1863) 91 sq. — Domenico Brunelli 
Cenni .storici suUa cattedrale di Forli, continuati dal Can. Angelo Zoli (Forli 1883). — 
Gius. Mazzatinti e Egidio Calzini Guida di Forli con cenni storici ^^Forli 1893). — 
Fr. Lanzoni San Mercuriale vescovo di Forli nella leggenda e nella storia in: Rivista 
stor. delle scienze teologiche I (1904) 254 sq. 463 sq. — G. G. Bagli in Atti e Mem. per 
le proy. di Romagna Ser. III t. VII (1889) 346 sq. 



142 ^"""li- 



Episcopatus Foroliviensis sive Liviensis. 

Primus Foroliviensis antistes s. Mercurialis colitur, qui vixit saec. IV 
med. Post eum Ughelli et Cappelletti Theodorum episcopum recensent ex 
Leonis I epistola a. 452 iun. 11 J. 263. JK. 485 satis nota, quae tamen 
minime ad Foroliviensem ep., sed ad Foroiuliensem (Frejus) referenda est. 
Denique Alexandrum episcopum notamus, Gerardi Ravennatis archiepiscopi 
vicarium. 

Ecclesia cathedralis s. Cruci et s. Yaleriano dicata est. 

Archivum episcopii monumenta antiqua non possidet. In archivo 
ecclesiae cathedralis charta antiquissima a. 1072 data est. In eo adservantur 
etiam Friderici I et Heinrici YI diplomata a. 1177 et a. 11S6 (Stumpf Regg. 
4230. 4596). 

Chartarum inventarium alterum congessit Bartholomaeus Ricceputi cano- 
nicus a. 1679, ms. Forli Bibl. comunale cod. 220, alterum Ilippolytus Gardini 
Morgagni in: Yisite apostoliche vol. I. ms. s. XYIII. Forli Arch. vescovile 
(cf. Mazzatinti Archivi 151 sq.), tertium Ludovicus Bernardinus Rosetti a. 1767, 
ms. Forli Arch. capitohire. 

De archivis ForoHvii cf. Bonaini Gli archivi dell' Emilia in: Giornale 
stor. degli archivi Toscani Y (1861) p. 41sq.; Bethmann in Archiv XII 571; 
G. Mazzatinti Gli archivi della storia dltalia I 41sq.; Gott. Nachr. 1898 p. 11 sq. 

B = Cop. Forli Arch. capitolare. 
*1 (1182) 

Lucius III Alexandro ep: mandat, quatenus provideat hospitalariis, qui 
eligant sepulturam in praeiudicium parochiarum. 

Laud. in inventariis archivi ecclesiae catJiedralis. — Reg. JL. — . 

2 Verona (1186—87) niart. 20 
Urbanus III Liviensi ep. : mandat, quatenus pacta et instrumenta, quae in 
cantorum Ravennatis eccl. dispendium illicite sunt statuta, in irritum revo- 
cans, tam clericos quam laicos compellat, ut cantoribus decimas territorii 
plebis s. Zachariae et s. Cassiani in Decimo non subtrahant. 

V. Ravenna, Eccl. cathedr. n. 6. 

3 Laterano 1192 aiig. 27 

Celestinus III Liviensi ep.: concedit, ut ea, quae in decimis et aliis ante- 

cessor eius de bonis ecclesiae in gravamen ipsius et iacturam sine capituli 

consensu distraxit, legitime valeat in eandem ecclesiam sine appellationis ob- 

staculo revocare. — Ad audientiam. Dat. Lat. 6 kal. sept. pont. n. a. 2. 

B s. XIII. — Ed. Gott. Nachr. 1898 jjj. 40 n. 17 ex B. — Reg. Marchesi Suppl. p. 160. 
JL. — . 

4 Laterano 1193 iim. 15 
Celestinus III universo clero Forol(ivien.) episcopatus: praecipit, quatenus 
episcopo tamquam spirituali patri reverentiam et oboedientiam exhibeant 



Episcopatus Foroliviensis — Mou. ss. Mercurialis et Grati. 1 43 

debitam et honorem et in eius et ecclesiae ei commissae agcndis taliter 

adsistant, ut quae praedecessores eius in magnum ecclesiae dispendium 

alienasse dicuntur, valeat ad candem ecclesiam revocare. — Eiu8(?) honestatis. 

Dat. Lat, 17 kal. iul. pont. n. a. 3. 

B s. XIII. — Ed. Gott. Kachr. 1898 p. 42 n. 19 ex B. — Reg. Marchesi Stippl. p. 160. 
JL. -. 

*5 (1191—97) 

Celestinus III delegat Guardum (l. Gerardum) priorem s. Mariae in Portu, 
ut decidat causam inter lohannem Livien. ep. ex una parte et Guarnierum 
abbatem s. Mercurialis ot monachos eius ex altera. 
V. Mon. s. Mercurialis n. 2. 



Mouasteriuiu ss. Mercurialis et Grati. 

Ignazio Guiducci Memorie dei monasteri di S. Mercuriale di Forli e di S. Reparata 
fuori di Marradi, ms. a. 1638, Poppi Bibl. comunale cod. 244; cf. Mazzatinti Inventari VI 
144. — Lubin p. 146. — Antonio Martini Meniorie del convento di S. Mercuriale di 
Forli, ms. s. XVIII, Forli penes A. Mordeuti; cf. Mazzatinti Archivi I 50. — (P. Balestra) 
Cronologia degli abati del mouastero di S. Mercuriale (Forli s. a.). — Carlo Cesari II 
campanile e la chiesa di S. Mercuriale in Forli (Milano 1904). 

Celeberrimum monasteriura s. Mercurialis, primi Foroliviensis episcopi et 
patroni civitatis, antiquissimam repetit originem. Vetustissima enim eius 
charta a. 893 data est. Monasterium, olim monachorura Benedictinorum, 
saec. XII transiit ad Vallumbrosanos. Adnotamus insuper Friderici I diploma 
a. 1159 (Stumpf Reg. 3859), cuius autographum in R. archivo Florentino 
inter chartas Vallurabrosanorum exstat. 

Archivum s. Mercurialis, adhuc ditissimuni, quamquam a. 1173 et 1189 
gravissiraa damna passum est, custoditur in archivo civitatis, praeter privi- 
legia a Vallumbrosanis transportata. Peculiari nota dignus est codex s. XIV, 
inscriptus Libro Biscia, cuius regesta vulgavit G. Mazzatinti Archivi I 343 sq. 
Chartas s. Mercurialis ab a. 895 ad a. 1282 recensuit Fantuzzi Mon. Rav. VI 
234 n. 88. Elenchura instrumentorum congessit Ignatius Guiducci „Inventario 
e catalogo dei documenti della badia di S. Mercuriale di Forli", s. XVII, 
in F. Nardi Meraorie Vallorabrosane vol. XII, ms. s. XVIII, Pescia Collegio 
di S. Giuseppe D 40 (cf. vol. III p. 87). Alterum inventarium recensuit nuper 
Br. Brandi. 

*1 (1186) 

Urbanus III delegat Alexandrum Livien. et lohannera Faventin. epp., ut 
terminent causara inter abbatem et monachos s. Mercurialis ex una parte et 
Bulgarum, filiura Grifoli, ex altera super eccl. s. Petri de Grasignano et 
quibusdam possessionibus. 

Laud. in sententia ittdicum (in Lib. Biscia fol. 85 et fol. 289') ap. Vecchiazzani Hist, 
di ForlimpopoU p. 144 = Tonduzzi Hist. di Faenza p. 227; Mittarelli Access. hist. Favent. 
p. 455. — Reg. JL. — . 

Grasignanum, hodie Grisignano. 



[44 Forli. 

*2 (1191—97) 

Celestinus III delegat Guardum {l. Gerardum) priorem s. Mariae in Portu, 
ut decidat causam inter lohannem Livien. ep. ex una parte et Guarnerium 
abbatem s. Mercurialis et monachos eius ex altera. 

Laitd. in eluirta a. 1198 mai. 13 (Orig. et lAh. Biscia fol. 72) ed. Arch. paleogr. ital. 
vol. 1 tab. 50. — Re</. Fantuzzi Mon. Rav. VI 234 n. 12. JL. —. 



Civitas Foroliviensis. 

De archivo civitatis, in quo chartae ex monasteriis suppressis adser- 
vantur, inter quae s. Mercurialis tabularium primum locum obtinet, cf. Brando 
Brandi L'archivio storico del Comune di Forli (Roma 1892). 

De bibliotheca civitatis cf. Blume Iter 11 188 sq.; Neigebaur in Intelli- 
genzblatt zum Serapeum XXIV (1863) 161 sq.; G. Mazzatinti I manoscritti 
storici della biblioteca di Forli in: Rivista di stor. ital. VI 658sq. et in eius- 
dem auctoris Liventai-i I 1 sq. 

*1 (1186) 

Urbanus III delegat Mexandrum Livien. et lohannem Faventin. epp,, ut 
terminent causam inter abbatem et monachos s. Mercurialis ex una parte et 
Bulgarum, filium Grifoli, ex altera super eccl. s. Petri de Grasignano et 
quibusdam possessionibus. 

V. Mon. s. Mercurialis n. 1. 
2 (1197?) 

Celestinus III promulgat per lohannem ep. Livien. interdictum et ex- 
communicationem. 

Laud. in cJiarta a. 1198 mai. 13 (v. supra Mon, s. Mercurialis n. 2). — Reg. JL. — . 

De re cf. Marchesi Suppl. p. 165 ad a. 1198; Cappelletti II 321. 



* 



Fiainana. 
Monasteriuni s. Mariae iu Flumiue. 

Monasterium s. Mariae in Flumine, in loco hodie Fhmana, originis 
incertae, primo in Urbani III privilegio a. 1186 mai. 12 JL. 15604 inter 
monasteria Vallumbrosanorum recensetur (vol. III p. 94 n. 29), qui ibi reman- 
serunt usque ad a. 1433, quo coenobium iam penitus collapsum, abbatiae 
3. Mercurialis addictum est. De loco cf. Lubin p. 142. 146. 

Chartae huius monasterii cum tabulario abbatiae s. Mercurialis post 
suppressionem in archivum civitatis Forolivii transierunt (cf. Br. Brandi 
Larchivio storico del Comunc di Forli p. 56). Lucii III et Friderici I imp. 
privilegia perierunt, Cclestini III privilcgio (n. 2) in libris congregationis 
Vallumbrosanae transcripto (vol. III p. 86) superstite. 



Civitas Forolivieusis — Polenta. 145 

C — Registrum Vallis unibrosae, olim in archivo s. Praxedis de Urbe, nunc desi- 

deratur. 
C = ProtocoUum t. 1, olim in archivo Vallumbroeano, nunc desideratur. 
D = Cornelii Margarini Thesaurus historicus sacrae et politicae veritatis vol. III, 

s. XVII, Roma Arch. Vat. Arra. LIV t. 3; cf. Gott. Nachr. H)00 p. 377. 
E = (Ferd. Ughelli) Privilegia ms. pontificum et imperatorum, s. XVII, cod. Vat. 

Barb. 3214 (XL 11, olim 3632); cf. PflugkH. Iter p. 93. 
G = (Vinc. Nannini) Bullarium Vallumbrosanum vol. I, s. XVIII, Pescia Collegio 

di S. Giuseppe (C 41); cf. G(3tt. Nachr. 1903 p. 594. 
H = Ambr. Genovini Liber plurium bullarum ss. pontificum etc. ad congregationem 

Vallumbrosanam spectantium, a. 1704, ib. (C 30). 
I = Privilegia congregationis Vallis umbrosae, s. XVIII, ib. (B 10). 
K = Fulg. Nardi Memorie Vallombrosane vol. V p. I, s. XVIII, ib. (D 38). 
P = Gio. Lami Carte diplomatiche voL III, s. XVIII, Firenze Bibl. Riccardiana 

cod. 3813. 

*1 (1181—85) 

Lucius III concedit privilegium. 

Laud. in n. 2. — Reg. JL. — . 
2 Boma S. Pietro 1192 fnai. 27 

Celestinus III abbati etc: ad exemplar Lucii (n. 1) suscipit mon. s. Mariac 
in Flumine sub apost. protectione, confirmat institutionem Vallisumbrosanorum 
fratrum, possessiones propriis expressas vocabulis, libertates et immunitates a 
Friderico imp, collatas et concessionem a T. et O. Livien. epp. factam; con- 
cedit facultatem clericos vel laicos ad conversionem suscipiendi, in parochia- 
libus ecclesiis monasterii sacerdotes eligendi et dioecesano ep. praesentandi; 
statuit, ut nullus infra fines parochiarum monasterii ecclesiam vel oratorium 
construere de novo praesumat, et concedit sepulturam liberam. — Piae 
postulatio. Ego Celestinus etc. Subscr. 12 card. Dat. Romae ap. s. Petrum 
p. m. Egidii s. Nicolai in carcere Tulliano diac. card., 6 kal. iun., ind. 10, 
inc. d. a. 1 192, pont. v. d. Celestini pp. III a. 2. 

fC f. 180 chp. =7 B f. 534. fC^ f. 16 dep. =] G p. 268. H f. 135. 1 f. 49'. K p. 335. 
P. — Edd. Ughelli » II 618; ^ II 578 ex C = Migm CCVI 943 n. 80. — Begg. Bonoli 
1 p. 59; * II 160. J. 10377. JL. 16884. 

Folenta. 

Cencius in Libro censuum S. R. E. (ed. Fabre-Duchesne I 98) adnotat: 

„In episcopatu Foroliviensi: Guido de Palenta tenet ab ecclesia 

Roraana fundum Burgandentum , Frassenetum, Casacutulam et res alias 

sub annuo censu XII solidorum Lucensium." 

Haec notitia ad Innocentii III rescriptum a. 1212 april. 12 Potthast Reg. 

4430 pertinet, in quo Gregorii papae concessionis mentio fit. 

*1 (1073—85?) 

Gregorius (VII?) concedit progenitoribus Guidonis dePolenta fundum Burgan- 
dentum, Frassenetum, Casacutulam et res alias in Liviensi dioec. constitutas. 
Lmul. in Innocentii III privilegio a. 1212 april. 12 PoWiast Eeg. 4430 (ed. Tarlazzi 
Append. I 94 n. 53 ex arcJi. s. Clarae in tahulario arckiep. Ravennae). — Beg. JL. — . 



Kehr, Italia pontificia V. l^ 



FAE N ZA 

(Faventia) 



Chronicon Tolosani cauouici Faventiui, s. XIII; edd. Mittarelli Accessiones hist. 
Favent. p. 1 sq. et M. Tabarriui Cronache dei secoli XIII e XIV in: Documenti di storia 
ital. VI (In Firenze 1876) 589 sq. ; cf. H. Simonsfeld Untersuchungen zu deu Faentiner 
Chroniken des Tolosanus und seiner Fortsetzer in : Miiuchener SB. 1893 p. 303 sq. — 
Chronica breviora aliaque monumenta Faveutina a Bernardiuo Azzurrinio collecta ed. 

* Mittarelli Access. hist. Favent.; ^ A. Messeri in Rer. Ital. Scr. XXVIII. — Gregorio 
Zuccolo Cronica particolare delle cose fatte dalla citta di Faeuza dal 700 sino al 1234 
' (Bologna 1575); ^ ed. Saverio Regoli (Faenza 1885). — G. Zuccolo Memorie di Faenza 
dair origine al 1608, mss. s. XVII, Faenza Bibl. comunale et Bibl. capitolare; ed. C. Morbio 
Storia dei municipi ital. II 91sq.; cf. H. Simonsfeld I. c. p. 315. — Ughelli ^ II 510sq.; 

* II 490 sq. — Petri M. Kavinae Faveutia antiquissima regio rediviva conatu historico- 
geographico (Faventiae 1670). — Giulio Cesare Tonduzzi Faventiuae historiae breviarium 
(Faventiae 1670); cf. cod. Vat. Barb. 2728 (XXXIV 45). — G. C. Touduzzi Historie di 
Faenza, pubbl. da Girolamo Minacci (In Faenza 1675). — Cronotassi e uotizie dei vescovi 
di Faenza, ms. s. XVIII, Faenza Bibl. comunale. — Notizie intoruo ai vescovi che ressero 
la diocesi di Faenza dall' a. 469 al 1712, ms. s. XV^^III, olim penes C. Morbio. — Carlo 
Cesare Scaletta Notizie della chiesa e diocesi di Faenza (Faenza 172G). — Girolamo 
Bonoli Storia di Cotignola, terra della Romagna inferiore (Ravenna 1734). — Romoaldo 
Maria Magnaui Vite de' santi, beati, venerabili de servi di Dio della citta di Faenza 
(In Faenza 1741). — R. M. Magnani Vite de sauti etc. della diocesi di Faenza con una 
breve e distinta descrizione proemiale di tutte le terre e castelli esistenti in essa (In 
Faenza 1742). — Gio. Batt, Borsieri Annali della citta di Faenza, a. 1767, mss. s. XVIII, 
Faenza Bibl. comunale; cf. Simonsfeld I. c. p. 316. — loh. Bened. Mittarelli Ad scriptores 
rerum Italicarum cl. Muratorii Accessiones historicae Faventinae (Venetiis 1771). — Gio. 
Batt. Tondini Memorie stonche de' monasteri di Faeuza, ms. s. XVIII, Faeuza Bibl. 
comunale. — Origiue, progressi e vicende dell' insigue Collegiata eretta nella plebale di 
S. Stefano protomartire in Cotignola (Lugo 1822). — Gio. Franc. Rambelli Memorie 
storiche di Alfonsine (Imola 1833). — C. Morbio Storia dei municipi italiani II 91 sq. — 
Andrea Strocchi Memorie istoriche del duomo di Faenza e de' persouaggi illustri di quel 
capitolo (Faenza 1838). — A. Strocchil primordii della chiesa Faentiua (Faeuza 1839). 
— Bartolomeo Righi Annali della citta di Faenza I — III (Faenza 1840 — 41). — 
A. Strocchi Serie cronologica .storico-critica de' vescovi Faeutini (Faenza 1841). — Giau 
Marcello Valgimigli Memorie .storiche di Faenza I (Faenza 1844); ms. vol. I— XIV, 
Faenza Bibl. comunale. — Gius. Ant. Soriani Storia della origine, foudazione e dominanti 
della terra di Fusignano (Lugo 1845). — Cappelletti II 241 sq. — Ant. Metelli Storia 
di Brisighella e della valle di Amone I— IV (Faenza 1869—72). — G. M. Valgimigli 
S. Fulco, vescovo di Favia, i^reteso proposto del Faentiuo capitolo (Faeuza 1872). — Leone 
Vicchi Della storia di Fusignano . . sommario (Faeuza 1875). — Natale Beltrani Cenni 



Episcopatus Faventinus. 147 

critico-storici intorno alcuue chiese parrocchiali della citta di Faenza (Faeuza 1876). — 
(Giuseppe Fignagnani) La storia di Fusiguano (Prato 1879). — Antonio Montanari 
Guida storica di Faenza (Faenza 1882). — Gius. Masoni Mouografia dell' ospedale di Faenza 
(Faenza 1893). — Antonio Medri Studio storico sul duomo di Faenza (Firenze 1895). — 
Franc. Lanzoni San Pier Damiano e Faenza (1898). — Gio. Mini La Romagna Toscaua. 
Notizie geografiche, storiche etc. (Castrocaro 1901). — Fr. Lanzoni I primordi della chieaa 
Faentiua (Faenza 1906). — Antonio Messeri e Achille Calzi Faenza nella storia e nel- 
r arte (Faenza 1909). 

De scriptoribus Faventinis cf. I. B. Mittarelli De litteratura Faventinorum sive 
de viris doctis et scriptoribus urbis Faventiae. Appendix ad Accessiones hist. Faventinas 
(Venetiis 1775). — Antonio Moutanari Uomini illustri di Faenza vol. I — 111 (Faenza 
1882—86). — G. G. Bagli in Atti e Mem. per le prov. di Komagna Ser. III t. XIII 
(1895) 93 sq. 

Episcopatus FaTeutinus. 

Faventini episcopi, qui olim Ravennatibus archiepiscopis iure metro- 
politano subiecti fuere, hodie Bononiensi ecclesiae suffraganei addicti sunt. 
Inter eos notissimus est lacobus episcopus, qui a. 1130 legatus in Germaniam 
missus est. Faventina dioecesis amplissima fuit usque ad a. 1854, quo Pius IX 
partem meridionalem, quae sub dominio Magnorum ducum Etruriae erat, a 
Faventino episcopatu segregavit, ecclesia collegiata s. Stephani de Mutilano 
(Modigliana) in cathedralem sub proprio episcopo erecta (cf. Cappelletti XVII 
349 sq.). Catalogus ecclesiarum urbis et dioecesis Faventinae legitur apud 
Gio. Lami Mon. s. eccl. Florent. III 1618 sq. 

Archivum cancellariae episcopalis chartas antiquas non possidet. Magni 
vero pretii sunt et archivum ecclesiae cathedralis et archivum Bernardini 
Azzurrini (t 1 620), chartis inde ab a. 979 praeditum, quae hodie in tabulario 
civitatis adservantur. De archivo Azzurriniano cf. Mittarelli Access. p. 318 sq. 
et C. Malagola in Atti e Mem. per le prov. di Romagna Ser. III t. I (1883) 
62 sq. et notitias in Afch. Yat. Arm. XXXVI t. 38 f. 555 et in cod. Vat. Ottob. 
2565 f. 247 (cf. Gott. Nachr. 1900 p. 373 et 1903 p. 65 et A. Messeri in 
Rer. Ital. Scr. XXVIII p. LXXVIII sq.). 

De archivis Faventinis cf. Blume Iter II 170; Bonaini Gli archivi del- 
rEmilia in: Giornale stor. degli archivi Toscani V (1861) 106 sq.; Bethmann 
in Archiv XII 572; Mazzatinti Gli archivi della storia d'Italia I 262 sq.; Gott. 
Nachr. 1898 p. lOsq. ; A. Messeri Degli archivi antichi di Faeuza (1905). — 
De archivo civitatis, cuius inventarium Carolus Malagola congessit, cf 
G. Ballardini Inventario critico e bibliografico dei codici e delle pergamene 
deir archivio del Comune di Faenza (Faenza 1905) et Nuovi acquisti del- 
Tarchivio storico del Comune di Faenza I (Faenza 1905). — De bibliotheca 
civitatis cf Mazzatinti Inventari VI 242 sq. 

Adnotamus denique nonnulla Faventina monumenta inde a saec. XI 
hodie Romae in R. archivo custodiri (cf. Gott. Nachr. 1901 p. 241). 

Friderici I diploma Ramberto ep. a. 1158 concessum Stumpf Reg. 3824 
et Celestini III rescriptum (n. 5) exstant in archivo canonicorum. 

A = Orig. Faenza Arch. capitolare. 

10* 



148 Faeuza. 

1 (881 april.) 
lohannes VIII Roniano archiep. Ravennati: scribit de Alberico comite; 
praecipit, ut absque orani mora Dominicum archidiac, quem, defuncto (Romano) 
cccl. Faventinae ep., sedis ipsius honore episcopali praevidit dignum, studeat 
secundum morem episcopum consecrare. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 134. 

2 881 iul. 17 

lohannes YIII Constantino sacerdoti eccl. Faventinae de plebe s. Petri 

Transilvam : excommunicat eum, ad episcopalem honorem a Romano Ravennate 

archiep. sine sua auctoritate seu licentia et absque canonicae institutionis 

regula promotum, ut nullo modo habeat licentiam aliquid de episcopali officio 

peragere aut ipsam Faventinam eccl. quoquo modo invadere neque in plebibus 

vel rebus seu hominibus ipsius ecclesiae aliquod dominium agere praesumat; 

mandat, ut cum Romano archiep. 8 kal. oct. (sept. 24) ad synodum Romae 

celebrandam veniat. — Audientes te. Dat. 16 kal. aug. ind. 14. 

Beg. lohannis VIII ep. 286. — Edd. Carafa Epp, decr. III 492 n. 274 = Mcmsi 
XVII 203 n. 274, = MittarelU Access. p. 393 = Malpeli Diss. sidla storia ant. di Bagnu- 
cavallo p. LXVII, = Vesi Doc. I 115, = Strocchi Serie p. 287 n. 7 = Migne CXXVI 933 
n. 325. — Regg. J. 2572. JE. 3351. 

3 ' 881 iul. 17 

lohannes VIII lohanni ep. Ficoclensi: delegat visitationis Faventinae eccl. 

obitu Romani antistitis destitutae operam; mandat, ut nihil de provectionibus 

clericorum, redditu, ornatu ministeriisque a quoquam praesumatur ecclesiae. 

— Obitum Romani. Dat. 16 kal. aug. ind. 14. 

Heg. lohannis VIII ep. 279. — Edd. Carafa Epp. decr. III 514 n. 308 (13 kal. aug.) 
=: Mansi XVII 224 n. 308, = MittarelU Access. p. 393, = Strocchi Serie p. 288 n. 8, = 
CappeVetii II 560, = Migne CXX VI 934 n. 326, = Foschi Synodiis dioecesana (Cerviensis) 
App. n. 1. — Regg. J. 2573 ad iul. 20. JE. 3350 ad iul. 7. 

*i ' lliS dcc. 7 

Celestinus II concedit Ramberto ep. privilegium confirmationis bonorum. 
Regg. Tonduzzi Hist. p. VIII et p. 188 ex chron. ZuccoU = Mittarelli Access. p. 431. 
Sealetta Notizie p. 39 ad dec. 2. JL. 8448 ad dec. 3. 

5 Latcrano 1195 ian. 3 
Celestinus ITI Bernardo Faventino ep.: indulget, ut ei liceat auctoritate 
apost. infirmare, quod prior Gamundiensis monasterium suum monasterio de 
Acereta, ipsius assensu minime rcquisito, subiecerit vel univerit, non obstante 
assensu vel confirmatione, quam metropolilanus (archiep. Ravennas) inter- 
posuerit. — Sicut unire. Dat. Lat. [3] non. ian. pont. n. a. 4. 

A. fComp. II Ub. V t. 14 c. 4. Decr. Gregorii IX lih. Vt. 31 c. 8]. — Edd. Tonduzzi 
Ilist. p. 230 = MitturcUi Ann. Camald. IV 156 = 31igne CCVI 1064 n. 177. Augustini 
Tarraconen. Opp. IV 417. Friedbcrg II 837. — Regg. MittareUi Aecess. p. 458. J. 10496. 
10693. JL. 17181. 17627. 

6 Laterano 1196 april. 8 
Celestinus III Tohanni priori Cruciferorum Bononien.: confirmat sentcntiam 
a G(erardo) Bononiensi ep. de causa inter hospitalem domum Cruciferorum 



Episcopatus Faventinus — Eccl. cathedralis s. Petri. 149 

de Bononia et Faventinum ep. super ecclesia et domo hospitali in Roncodorio 
prope Faventiam latam. 

V. Bologna, Domus hospitalis Cruciferorum n. 12. — Domus hospitalis de 
Roncoducis laudatur in Gregorii IX privilegio amplissimo a. 1228 iul. 10 Cruciferis 
concesso (ed. Auvray Les reg. de Gregoire IX 1. 1 123 n. 209). Sita fuit in plebe de 
Celle iuxta viam Imulensem (cf. G. Masoni Monografia p. 8). 



Ecclesia cathedralis s. Petri. 

Tolosanus in chronico (c. 4) narrat, antiquam ecclesiam cathedralem 
s. Mariae foris portam fuisse, quae, saec. YIII sede episcopali in ipsam civi- 
tatem ad ecclesiam s. Petri, Roraano pontifice iubente, ti'anslata, in mona- 
sterium Benedictinorum conversa est (cf. Tabarrini in Doc. di storia ital. 
VI 747 sq.). 

Ad clericos Faventinos scripsit Petrus Damiani epistolam de morte 
Petri episcopi (Epp. lib. V n. 10) et librum de tempore celebrandi nuptias 
(Opusc. XLI). 

Archivum ecclesiae cathedralis, adhuc ditissimum, exstat penes canonicos. 
Repertorium scripturarum archivi capituli in duobus voluminibus confectum 
est a. 1698 (Arch. capitolare codd. 91. 92); alterum indicem congessit s. XIX 
canonicus Gatti. Tertium inventarium a. 189G compilatum est. Nonnullae 
chartae ad capitulum Faventinum spectantes leguntur in cod. misc. s. XIV 
Aretinae bibliothecae [D]. Adnotamus denique Bernardini Azzurrini librum 
q. V. Liber rubeus sive CoUectanea historica de rebus Faventinorum, ms, s. 
XVII (cf. Simonsfeld in Munchener SB. 1893 p. 309 sq.), quem edidit A. Messeri 
in Rer. Ital. Scr. XXVIII. 

A = Orig. Faenza Arch. capitolare. 

£ = Cop. ib. 

C — lura antiqua ecclesiae cathedralis, mb. s. XIII, ib. (cod. 53); cf. GStt. Nachr. 

1898 p. 10. 
D = Miscellanea, s. XIV, Arezzo Bibl. della fraternita di S. Maria cod. 345; cf. 

Mazzatinti Inventari VI 230. 
JS' = lus conferendi et concordia vol. I— III, s. XVI, Faeuza Arch. capitolare (codd. 

39-41); cf. Gott. Nachr. 1898 p. 11. 
F = Mantissa chartai-um, s. XVII, ib. (cod. 49); cf. Gott. Nachr. 1898 p. 11. 
G = (Ferd. Ughelli) Monumenta, s. XVII, cod. Vat. Barb. 3227 (XL 24); cf. Gott. 

Nachr. 1903 p. 96. 
H = G. C. Tonduzzi Faveutiuae historiae breviarium a. 1668, s. XVII, cod. Vat. 

Barb. 2728 (XXXIV 45); cf. Gott. Nachr. 1903 p. 91. 
I = Veterum monumeutorum collectio ad capitulum Faventinae eccl. spectantium 

vol. I-IV, a. 1779, Faenza Bibl. capitolare; cf. Gott. Nachr. 1898 p. 11. 
K = Memorie storiche del capitolo di Faenza vol. I— III, a. 1779, ib.; cf. Gott. 

Nachr. 1898 p. 11. 
L = Vetera ecclesiae Bononiensis monumenta, s. XVIII, Bologna Bibl. dell' Uni- 

versita cod. 709 (olim 317); cf. L. Frati Indice dei codici latini conservati 

nella R. Biblioteca Universitaria di Bologna p. 193. 



1 50 Faenza. 

1 Firenze 1059 dec. 26 

Nicolaus II Ungaro diac, [Georgio diac.], Borello subdiac, Alberto presb., 

Pelegrino diac, Martino diac etc. : suscipit eos eorumque bona sub apost. 

protectionis defensione eosque Romana libertate donat, et concedit, ut eis 

liceat apost. sedem libere appellare. — Sicut iniusta petentibus. Dat. Floren- 

tiae 7 kal. ian., a. ab inc d. n. I. Chr. 1059, p. m. Humberti s. Silvae Candidae 

ep. et apost. sedis bibl., a. 1 pont. d. pp. Nicolai II, ind. 13. 

A (mutihmi). [E i f. 65 et f. 108 (5 kal. ian.). E n. F f. 1 {b kal, ian.). G f. 213'. 
H f. 16. I II n. 60. K n n. 1]. — Edd. Tonduzzi Hist. p. 157 = Strocchi Mem. p. 88. — 
Beffg. MiitareUi Access. p. 402. J. 3346. JL. 4419. 

2 Laterano 1128 april. 4 
Honorius II Faventinae eccl. canonicis: suscipit eos eorumque bona in b. 
Petri tutelam, confirmat possessiones, et concedit, ut, si quando senserint 
occasione qualibet se praegravari, eis liceat sedem apost. libere appellare. — 
Pastoralis officii. Ego Honorius etc Dat. Lat. p. m. Aimerici s. Rom. sedis 
et univ. curiae canc, 2 non. april., ind. 6, inc d. a. 1 1 28, pont. d. Honorii pp. II. 

A (mntihm). [C f. 26'. E ii. F f 3 et f 4. 1 1 n. 14 et 1 iv n. 100. K ii n. 2J. — 

Edd. UcjheUi * II 514; "^ II 494 = Bidl. Bom. ed. Cocquelines II 201 n. 11 = BuU. Rom. ed. 

Taur. il 362 n. 11, = Strocchi Mem. p. 89 = Migne CLXVI 1277 n. 62 = Liverani Opp. 
IV 312 n. 156. — Begg. Mittarelli Access. p. 420. J. 5262. JL. 7298. 

Propter exiguitatem fragmenti, quocl remansit, num revera sit autographum, 

dici nequit. 

3 (1140?) 

Guido tit. s. Chrysogoni presb. card, subscribit Gualterii Ravennatis archiep. 

privilegio canonicis concesso. 

V. Guulterii Bavennatis arckiep. privilegium ap. Tonduzzi Hist. p. 178 ad a. 1118; 
MittareUi Access. p. 427 = Savioli Ann. Bologn. J* 200 n. 127 ad a. 1142. Amadesi Anti- 
stitum Bavennatum chronotaxis III 122 n. 10. — Beg. JL. — , 

4 Laterano 1143 april. 26 
Innoccntius II Farulfo archidiac, Petro archipresb. etc: suscipit Faventinam 
eccl. sub apost. protectione , confii'mat possessiones propriis expressas voca- 
bulis et antiquas consuetudines, honores, dignitates in decimis, primitiis, testa- 
mentis, oblationibus tam vivorum quam mortuorum, plebium processionibus 
et pensionibus omnibusque persolutionibus, praebendis sive redditibus, aliaque 
iura; concedit sepulturam liberam; statuit, ut sine canonicorum consensu nulla 
nova ecclesia vel oratorium infra Faventini episcopatus terminos construatur 
vel consecretur, nullique archiepiscopo vel episcopo liceat aliquem matricis 
eccl. clericum officio seu beneficio sine canonico iudicio spoliare ; decernit, 
ut ab omni tributaria exactione immunitatem omnimodam habeant. — Piae 
postulatio, Ego Innocentius etc Subscr, 6 card. Dat. Lat. p. m. Gerardi 
S. R. E. presb. card. ac bibl, 6 kal, mai., inc d. a, 1143, ind. 6, pont, v. d. 
Innocentii II pp. a, 14. 

A. [B a. 1329. C f 25'. E i f 108'. 510. 719. E ll. G f 218'. H f 17. 1 1 n. 13. 
K II n. 3J. — Edd. Tonduzzi Hist. p. 186 = Strocchi Mem. p. 90. = Migne CLXXIX 651 
n. 595. MittareUi Acce^s. p. 430 Exc. ex A. — Begg. J. 5919. JL. 8360. 



Eccl. cathedralis s. Petri. 151 

5 Laterano 1144 mai. 20 
Lucius II Farulfo archidiac, Petro archipresb. etc. : suscipit eccl. Faventinam 
sub apost. protectione, confirmat possessiones propriis expressas vocabulis et 
iura (ut n. 4); decernit, ut de universis ecclesiasticis negotiis sive contra- 
ctibus, quae ad dioecesim Faventini episcopatus pertinent, formandi aut refor- 
mandi, iudicandi sive disponendi, sine eonsilio canonicorum nullus omnino habeat 
facultatem ; statuit, ut in communi civitatis interdicto nuUi ecclesiae interdictae 
officium manifeste liceat celebrare. — Ad hoc in. Ego Lucius etc. Subscr. 
9 card. Dat. Lat. p. m. Baronis cappellani et scriptoris. 13 kal. iun., ind. 7, inc. 
d. a. 1144, pont. v. d. Lucii pp. II a. 1. 

A. [B s. XIII. C f. 27. B. E I f. 67'. 110. 511. 710. E n. I i n. 15. K n n. 4j. — 
Edd. Ughelli * // 515; * 77 495 ex A (kal. iun.) = Bnll Bom. ed. Cocquelines II 280 n. 14 = 
Bull. Eom. ed. Taur. II 502 n. 14, = Migne CLXXIX 894 n. 54. Mittarelli Access. p. 431 
Exc. ex A = Strocchi Mem. p. 92, = Migne CLXXIX 884 n. 45*">- — Regg. J. 6076 et 
JL. 8616 ad mai. 20. J. 6085 et JL. 8637 ad iun. 1. 

6 ' Anagni (1173 — 70) iun. 4 
Alexander III clericis et laicis de Bagnacavallo: praecipit, quatenus eccl. 
Faventinae sicut spirituali matri et canonicis eiusdem eccl. debitam oboe- 
dientiam et reverentiam humiliter exhibeant et de illatis iniuriis eis satis- 
faciant; si absque assensu Faventinae eccl. oratorium inceperint, nihil inibi 
de cetero sine licentia eiusdem eccl. nomine oratorii construant nec divina 
officia in loco eodem celebrare praesumant. — Ad nostram. Dat. Anagn. 
2 non. iun. 

A. [E I f69et f 112. E il. G f 220'. H f. 18. I n n. 70. K n p. 73. L n. 20] . — 
Edd. Tonduzsi Hist. p. 210. Savioli Ann. Bologn. II^ 37 n. 210 ex L (2 non. iul.) = Migne 
CC 1050 n. 1213. — Regg. MittarelU Access. p. 446. J. 8398 et JL. 12603 ad a. 1160— 76 iul. 6. 

*7 Faenm 1184 iun. 29 

Lucius III concedit privilegium, quod omnibus praesentibus ad s. Petri 
festum venientibus annuatim 12 dierum criminalium peccatorum adhibeatur 
remissio. 

cf. notitiam in calce Historiae Tolosani „ex quodam folio antiquo" (edd. Mittarelli 
Access. p. 207 et Tabarrini in Doc. di storia ital. VI 784) et in Zuccoli Chron. ad a. 1184. — 
Reg. JL. — . 

Tolosanus c. 96 narrat, Lucium TII in vigilia apostolorum Petri et Pauli 
(iun. 28) Faventiam venisse et altera die in matrice ecclesia missam celebrasse 
(Mittarelli Access. p. 93. 94 et Tabarrini J. c. p. 665); cf. J. p. 845. JL. II p. 466. 

8 Verona (1186—87) mart. 18 

Urbanus III praeposito et canonicis: statuit, ut, si aliquem parochianorum 
ipsorum alibi contigerit eligere sepulturam, secundum statuta b. Gregorii, 
quarta ipsis in testamentis portio reservetur; inhibet, ut nullus parochianos 
ipsorum excommunicatos vel interdictos sive usurarios manifestos ad sepulturam 
recipiat. — Cum super. Dat. Veron. 15 kal. april. 

A. [I II n. 65. K II n. 5. Comp. I lib. III t. 24 c. 8. Decr. Gregorii IX lib. III 
t. 28 C. 8J. — Edd. Tonduzzi Hist. p. 227. Augustini Tarraconen. Opp. IV 181. Friedberg 
II 551. — Regg. Mittarelli Access. p. 455. J. 9904. JL. 15820. 



152 Faenza. 



Mouasterium s. Mariae foris portani. 

Tonduzzi Hist. p. 17sq. — Lubin p. 129. — Mittarelli Ann. Camald. IX 31sq. — 
Montanari Guida p. 99 sq. 

Antiquissima haec ecclesia, appellata etiam s. Mariae ab Angelo, in 
qua sepultum est corpus b. Petri Damiani, olim sedes episcopalis, ut traditui', 
postea monasterium fuit monachorum ex ordine s. Benedicti, quibus a. 1168 
sufFecti sunt monachi ex congregatione Fontis Avellanae. Saec. XV cessit 
abbatibus commendatariis, a. 1513 fratribus Cisterciensibus. Abbatum series 
legitur apud ]VIittarellum in Ann. Camald. IX 32 et in Access. hist. Faven- 
tinae p. 701 sq. 

Quamquam chartae ex s. Mariae monasterio permultae in archivo 
civitatis exstant, quarum regesta I. B. Mittarelli in Access. hist.. Faventinae 
recensuit, Romanorum pontificum privilegia ante Innocentium III desiderantur. 
Adnotamus vero Innocentii III amplissimum privilegium a. 1203 mart. 11 
Potthast Reg. 1860 et Heinrici V diploma a. 1116 Stumpf Reg. 315J. Errat 
ergo Fabre-Duchesne in editione Cencii (Lib. censuum S. R. E. I 100), qui 
ex monasteriis censualibus in episcopatu Faventino hoc unum adnotat: 

„Mona8terium sanctaeMariae dominarum inclusarum, quod est liberum, 
I libram cerae", 
notitiam hanc ad monasterium s. Mariae foris portam referens, quuni potius 
de monasterio monialium s. Mariae de Insula s. Martini ord. s. Damiani sive 
s. Mariae de Virginibus (cf. Tonduzzi Hist. p. 41) agatur. 

Adnotamus denique volumina „Registro delle cartelle che si conservano 
neir archivio dell' insigne monistero di S. Maria foris portam di Faenza . . . 
compilato da D. Mauro Sarti a. 1749", ms. s. XVIII, Faenza Bibl. comunale, 
et „Documenta quaedam ex archivis monasteriorum ord. Camaldulen. et prae- 
cipue ex Faventino s. Mariae foris portam", ms. s. XVII sq., Roma Bibl. 
Vittorio Emanuele cod. 551 (Ms. Gregoriani 58); cf. Gott. Nachr. 1903 p. 144. 



Monasteriuiu ss. Hippoljti et Laurentii. 

Fortunius Hist. Caniald. I 156. — Lubin p. 128. — G.FaruIli Istoria cronologica 
del monastero degli Angioli di Firenze (1710) p. 209. — Mittarelli Ann. Camald. I 409. — 
Montanari Guida p. 135 sq. 

Prima huius monasterii notitia, quod sciam, legitur in charta donationis 
a. 1022, ab lldibrando episcopo Faventino monasterio s. Laurentii et s. Hippo- 
lyti factae (od. Mittarelli Ann. Camald. I App. c. 254 n. 111). A. 1146 
april. 23 Rambertus episcopus monasterium, usque tunc a monachis ordinis 
8. Benedicti administratum, Azzoni priori et fratribus Camaldulensibus com- 
misit (ed. MittareUi III App. c. 426 n. 276); quod confirmavit Eugenius HI 
(n. 1). Ab Heinrico VI quoque Camaldulenses a. 1195 privilegium habuerunt 



Mon. s. Mariae foris portam — Mon. ss. Hippolyti et Laurentii. 153 

(Stumpf Reg. 4934). Locus ipse inde a saec. XVI prioris generalis totius 
ordinis Camaldulensium domicilium et residentia erat. Abbatum series legitur 
apud Mittarellum in Access. hist. Favent. p. 704. Denique monasterium a. 1794 
suppressum et in ecclesiam parochialem conversum est. 

Archivum monasterii ss. Hippolyti et Laurentii olim satis copiosum fuit, 
ut edocet index chartarum a. 1769 confectus „Ristretto delle piu importanti 
pergamene esistenti in Faenza nell' archivio dell' abbazia de' SS. Ippolito e 
Lorenzo", s. XVIII, Roma Arch. di stato cod. 136 (cf. Gott. Nachr. 1903 
p. 541). Praeterea memoriam revocamus voluminum olim in bibliotheca 
Camaldulensium s. Michaelis de Muriano exsistentium : „Index chronologicus 
chartarum archivi communitatis Faventiae et earum, quae olim constituebant 
tabularium Azzurrinium, et chartarum mon. ss. Hippolyti et Laurentii de 
Faventia" (cod. 1088), „Excerpta ex Faventinorum monasteriorum ss. Hippolyti 
et Laurentii etc. chartariis" (codd. 625. 1084), et „Chartae archivi ss. Hippo- 
lyti et Laurentii de Faventia exemplatae" (cod. 1085); cf. Mittarelli Bibl. 
codd. ms. 8. Michaelis Venetiarura p. 366. 367. 385. 

Alexandri III privilegium (n. 3) olim custodiebatur in Camaldulensium 
archivo generali penes ecclesiam s. Romualdi de Urbe, quod Napoleonis I 
temporibus periit (cf. vol. III p. 174). 

*1 1147 feh. 12 

Eugenius III concedit privilegium, et confirmat donationem monasterii a 
Ramberto ep. Faventino Camaldulensibus factam. 

Laud. in n. 3. — Regg. Foiiunius 1 153, uhi leguntur notae chronologicae pridie id. 
feb. = Uglielli * II 515; * II 495. B. Azzurrini Liber rubeus ed. A. Messeri in Rer. Ital. 
Scr. XXVIII 3. JL. —. 

*2 (1152) 

Octavianus card. constituit concordiam inter ep. Rambertum et abbatem s. 
Hippolyti circa ius parochiale ecclesiarum eidem coenobio subiectarum. 

Laud. in Uberti abbatis charta promissionis a. 1152 tnart. 10 (ed. Mittarelli Ann. 
Camald. III App. c. 458 n. 297). — Begg. Tonduzzi Hist. p. 193. Mittarelli Access. p. 434. 
JL. -. 

3 Viterho 1181 iul. 17 

Alexander III Simoni abbati etc: ad exemplar Eugenii (n. 1) suscipit mon. 
8s. mart. Laurentii et Hippolyti sub apost. protectione, confirmat possessiones 
propriis expressas vocabulis, et concedit facultatem clericos et laicos e saeculo 
fugientes ad conversionem recipiendi et tempore generalis interdicti divina 
officia celebrandi et sepulturam liberam. — Quotiens a nobis. Ego Alexander 
etc. Subscr. 9 card. Dat. Viterbii p. m. Alberti S. R. E. presb. card. et 
canc, 16 kal. aug., ind. 14, inc d. a. 1 181, pont. v. d. Alexandri pp. lU a. 22. 

Ed. Mittarelli Ann. Camald. IV App. c. 101 n. 65 ex apogr. mon. s. Bomualdi de 
Urbe. — Begg. Mittarelli Access. p. 451. J. 9367. JL. 14413. 



1 54 Faenza. 

Monasterinm s. Apollinaris de Arcu. 

De hoc monasterio, olim Yallumbrosanorum, postea in prioratum eon- 
verso, cf. Tonduzzi Hist. p. 44. In Alexandri III privilegio Crispinensi mona- 
sterio concesso (v. infra p. 157 n. 2) legitur: ecclesia s. Apolenaris in Faventia. 

*1 (1183) 

Lucius III delegat G(erardum) archiep. Ravennatem, ut causam inter 
Bulgarum abbatem Crespinensem et lacobum priorem mon. s. Apollinaris in 
Arcu super oboedientia et reverentia de eccl. s. Apollinaris monasterio de 
Crespino exhibenda definiat. 

V. Mon. s. Mariae de Crispino n. 3. 



Donins leprosornm de Missino. 

Hanc domum leprosorum a Missino conditam et Celestino III in ius et 
proprietatem S. R. E. oblatam esse edocemur ex Innocentii III privilegio a. 
1210, in quo ad instar Celestini III possessiones in Faventino, Foroliviensi et 
Imolensi episcopatibus confirmavit et censum 6 denariorum apostolicae sedi ex 
praeceptione Celestini III persolvendum relaxavit. Neque ulla de hoc censu 
notitia legitur in Cencii Libro censuum S. R. E. Adnotamus vero iuramentum 
Dominici rectoris hospitalis leprosorum de Misino apud Cencium c. 210 (ed. 
Pabre-Duchesne I 462). In chartis Faventinis locus appellatur etiam domus 
hospitalis Messini sive Misellorum (cf. Gius. Masoni Monografia dell' ospedale 
di Faenza p. 6 sq.). 

*1 (1191—97) 

Celcstinus III suscipit domum hospitalem de Missino, a Missino fundatam, 
cum omnibus bonis in ius et proprietatem b. Petri, censu 6 denariorum aposto- 
licae sedi annualiter persolvendo. 

Laud. in Innocentii III privilegio a. 1210 mart. 26 Potthast Reg. 3948. — Reg. JL. — , 

Bagnacavallo 
Ecclesia s. Petri in Silvis. 

Medonico Itelco (Dom.Coleti) Notizie istoriche della chiesa arcipretale di S. Pietro 
in Sylvis di Bagnacavallo, tratte dalle Memorie mss. d'Ignazio Guglielmo Graziani ' (lu 
Venezia 1772); * (Bagnacavallo 1842). — Franc. Leop. Bertoldi Notizie istoriche del- 
r antica selva di Lugo (In Ferrara 1794). — Michel-Luigi Malpeli Dissertazione sulla 
storia antica di Bagnacavallo (In Faenza 1806). — Emilio Biondi La chiesa di San Pietro 
in Sylvis di Bagnacavallo (Faenza 1903). — G. G. Bagli in Atti e Mem. per le prov. di 
Eomagna Ser. III t. XIII (1895) 82 sq. 

Bagnacavallo, olim Castrum Tiberiacum, cum antiquissima ecclesia s. 
Petri in Silvis, quae nostris quoque temporibus insignis ecclesia collegiata 
eet, ad episcopatum Faventinura pertinet (cf. n. 2). 



Mon. s. ApolHnaris de Arcu — Mon. s. Reparatae de Marradio. 155 

De archivis cf. L. Balduzzi Sugli archivi di Bagnacavallo in: Atti e 
Mem. per le prov. dell' Emilia N. Ser. t. VII p. I (1881) 69 sq. et Mazzatinti 
Gli archivi della storia d'Italia I 140 sq. ; de bibliotheca civitatis cf. Mazzatinti 
Inventari VI 49 sq. 

1 881 iul. 17 
lohannes VIII Constantino sacerdoti eccl. Faventinae de plebe s. Petri 
Transilvam: excommunicat eum, ad episcopalem honorem a Romano 
Ravennate archiep. sine sua auctoritate seu licentia et absque canonicae in- 
stitutionis regula promotum etc. 

V. Faenza, Episc. n. 2. 

2 Anagni (1173 — 76) iun. 4 
Alexander III clericis et laicis de Bagnacavallo: praecipit, quatenus eccl. 
Faventinae sicut spirituali matri et canonicis eiusdem eccl. debitam oboe- 
dientiam et reverentiam humiliter exhibeant et de illatis iniuriis eis satis- 
faciant etc. 

V. Faenza, Eccl. cathedr. n. 6. 

Marradi 
Monasterium s. Reparatae de Marradio. 

Ignazio Guiducci Memorie dei monasteri di S. Mercuriale di Forli e di S. Reparata 
fuori di Marradi, ms. a. 1638, Poppi Bibl. comunale cod. 244; cf. Mazzatinti Inventari VI 
144. — Lubin p. 205. — Lami Mon. s. eccl. Florentin. III 1768 sq. — Repetti Dizionario 
geografico, fisico, storico della Toscana I 24. III 86 sq. — Oappelletti XVII 358 sq. — 
Gio. Mini Marradi. Studio storico araldico (Castrocaro 1892). — G. Mini Una visita alla 
badia del Borgo presso Marradi e alF Osservanza di Brisighella (Castrocaro 1896). 

Prima huius monasterii memoria, quantum scio, legitur in charta a. 1025, 
qua Donatus abbas s. Reparatae et Guido comes, filius Guidonis Guerrae, 
qui monasterii Marradini institutor fuisse traditur, inter se pacti sunt. Monachis 
ordinis s. Benedicti ex eo pulsis, b. lohannes Gualberti ilhic Vallumbrosanos 
introduxit (cf. Urbani II privilegium JL. 5433, vol. III p. 88 n. 6), qui ibi 
usque ad suppressionem permanserunt. 

Locus hodie ad dioecesim Mutilanensem (3Iodigliana)^ a. 1854 a Pio IX 
a Faventino episcopatu separatam, spectat. 

Chartae monasterii Marradini in Ripulensi archivo Vallumbrosanorum, 
hodie in R. archivo Florentino adservautur (cf. vol. III p. 86 sq.). 

A = Orig. Firenze Arch. di stato (Badia di Ripoli). 

B = Cop. ib. 

C = Registrum Vallis umbrosae, olim in archivo s. Praxedis de Urbe, nunc desi- 

deratur, 
D = Cornelii Margarini Thesaurus historicus sacrae et politicae veritatis vol. III, 

s. XVII, Roma Arch. Vat. Arm. LIV t. 3; cf. Gott. Nachr. 1900 p. 377. 
E = (Ferd. Ughelli) Privilegia ms. pontificura et imperatorum , s. XVII , cod. Vat. 

Barb. 3214 (XL 11, olim 3632); cf. PflugkH. Iter p. 98. i 



156 Faenza. 

G = (Vinc. Nannini) Bullarium Vallumbrosanum vol. I, s. XVIII, Pescia CoUegio 

di S. Giuseppe (C 41); cf. Gott. Nachr. 1903 p. 594. 
H = Ambr. Genoviui Liber plurium bullarum ss. pontificum etc. ad cougregationem 

Vallumbrosanam spectantium, a. 1704, ib. (C 30). 
I = Privilegia congregationis Vallis uinbrosae, s. XVIII, ib. (B 10). 
L = Chartularium congregationis Vallumbrosanae sive Chartularium Ripulense, 

s. XVIII, Firenze Arch. di stato Conv. soppr. 224 vol. 211. 
P = Gio. Lami Carte diplomatiche vol. III, s. XVIII, Firenze Bibl. Riccardiana 

cod. 3813. 
R = St. Borgia BuUarium Lucii III, s. XVIII, Roma Bibl. Vat. Museo Borgia; cf. 
G6tt. Nachr. 1903 p. 74 sq. 
1 Cremona (109G) oct. 7 

Urbanus II monachis et clericis sive conversis Yalimbrosanae congregationis: 
scribit de abbate mon. s. Reparatae, qui communem congregationis Valim- 
brosanorum ordinem deserere meditatur; interdicit ei, ne ulterius in eodem 
monasterio sine communis abbatis maioris licentia audeat praesidere; si aliter 
egerit, tam ipse quam alii, si qui forte de congregatione hoc ipsum praesum- 
pserint, excommunicationis apost. gladio ferientur. 

V. Vallombrosa, Mon. s. Mariae n. 8 (vol. Ill p. 89). 
*^ (1124-30) 

Honorius II concedit privilegium protectionis. 

Laud. in n. 3. — Reg. JL. — . 
5 Benevento 1168 nov. 9 

Alexander III Homodeo abbati etc. : ad exemplar Honorii II (n. 2) suscipit 
mon. s. Reparatae de Marrate sub apost. protectione, confirmat possessiones 
propriis expressas vocabulis et decimationes ab epp. Faventinis concessas, et 
concedit sepulturam liberam. — Quotiens illud a. Ego Alexander etc. 
Subscr. 8 card. Dat. Benevent. p. m. Gratiani S. R. E. subdiac. et not., 5 id. 
nov., ind. 1, inc. d. a. 1168, pont. v. d. Alexandri pp. III a. 10. 

A. [C f. 81 dep. = D f. 333. E f. 152. G p. 176. H f. 62. I f. 22'. L p. 147. 
PJ. — Edd. Ughelli > II 521; "^ II 499 ex C = BuU. Rom. ed. Coeqtidines II 393 n. 27 = 
Bull. Rom. ed. Taur. II 701 n. 27, = Migne CC 501 n. 499. Nardi Bull VaUumbr. p. 36. — 
Regg. Nardi Catal. ss. pontif. p. 1. MittareUi Access. p. 445. J. 7637. JL. 11421. 

*i (1185—86) 

Urbanus III committit lohanni ep. Faventino causam inter Rodulphum 

praepositum et canonicos s. Cassiani (Imolenses) ex una parte et abbatem 

8. Reparatae et suos fratres ex altera super eccl. s. Laurentii de Saxoblaria. 
V. Iraola, Eccl. cathedr. n. 2. 

Crespino 
Monasterium s. Mariae de Crispino. 

Lubin p. 114. — Repetti Dizionario geografico, fisico, storico della Toscana 19. — 
Cappelletti XVII 359sq. 

Crispinense monasterium, saec. XI conditum, pertinuit ad abbatiam s. 
Reparatae de Marradio, ut apparet ex Alexandri III privilegio a. 1168 nov. 9 
(v. Mon. s. Reparatae de Marradio n. 3), ubi inter possessiones Marradini 



Mon. s, Reparatae de Marradio — Mon. s. Mariae de Crispino. 157 

raonasterii lcgitur „ecclesia s. Mariae in Crispino". Inter Vallumbrosanorum 
monasteria Crispinense occurrit in Anastasii IV privilegio a. 1153 congre- 
gationi Vallumbrosanae concesso JL. 9757 (vol. III p. 92 n. 18). Praeter 
buUas Alexandri III et Lucii III monachi Crispinenses a Friderico I quoque 
privilegium protectionis habere asseverarunt (Stumpf Reg. 3899). 

Monasterium, quod iam saec. XIV labi coepit, a. 1652 suppressura cst. 
Nunc locus dioecesi Mutilanensi (Modigliana) adscribitur. 

Chartae Crispinenses una cum monumentis abbatiae Marradinae in R. 
archivo Florentino inter chartas Vallumbrosanorum inveniuntur (cf. supra 
p. 155). 

1 Laterano (1143) mai. 1 
In nocentius II Petro priori et fratribus s. Laurentii (dc Florentia): iudicat 
controversiam , quae super hospitali domo iuxta eccl. s. Laurentii sita inter 
eo8 et Crispinenses monachos diutius agitata est, ut Crispinenses monachi 
domum ipsam eis restituant. 

V. Firenze, Eccl. coll. s. Laurentii n. 8 (vol. III p. 19). 

2 Benevento 1168 april. 29 
Alexander III Hubaldo abbati etc: suscipit raon. s. Mariae in Crispino sub 
apost. protectione, confirmat institutionem Valembrosiani ord. et possessioncs 
propriis expressas vocabulis, et concedit facultatem clericos vel laicos e 
saeculo fugientes liberos et absolutos recipiendi. — Religiosam vitam eligen- 
tibus. Ego Alexander etc. Subscr. 9 card. Dat. Benevent. p. m. Gratiani 
S. R. E. subdiac. et not., 3 kal. mai., ind. 1, inc. d. a. 1168, pont. v. d. Ale- 
xandri pp. III a. 9. 

A. — Ed. Gotf. Nachr. 1904 p. 166 n. 14 ex A. — Regg. Kaltenbrunner in Wiener SB. 
XCIV668 n. 7616(1. JL. 11390. 

*3 (1183) 

Lucius III delegat G(erardura) archiep. Ravennatem, ut causara inter Bul- 
garura abbatera et lacobum priorera mon. s. Apollinaris in Arcu (de Faventia) 
super oboedientia et reverentia de eccl. s. Apollinaris monasterio de Crespino 
exhibenda dcfiniat. 

Laiid. in sententia Gerardi archiep. Ravennatis a. 1183 aug. 9 prokita (Cop. a. 1324 
Firenze Arcli. di stato, Magistrato supremo). — Eeg. JL. — . 

4 Anagni 1184 niart. 5 

LuciusIII Bulgaro abbati etc: ad exemplar Alexandri (n. 2) suscipit raon. 
s. Mariae in Crispino sub apost. protectione, confirraat institutionem Vallem- 
brosanorum et possessiones propriis expressas vocabulis, conccdit facultatera 
clericos vel laicos e saeculo fugientes ad convcrsionera recipiendi, sepulturam 
liberam et ius eligendi abbatem , et confirmat compositionem intcr abbatem 
et lacobum rectorem eccl. s. Apollinaris in Arcu a Gerardo Ravennate 
archiep. factara (n. 3). — Quotiens a nobis. Ego Lucius etc. Subscr. 14 card. 



158 Faenza. 

Dat. Anagn. p. m. Alberti S. R. E. presb. card. et canc, 3 non. mart., ind. 2, 
inc. d. a. 1183, pont. v. d. Lucii pp. III a. 3. 

B s. XII ex. [B a. 1.330. C f. 135 dep. ^ D f. 444 = R. G p. 211. H f. 99. I 
f. 39. L p. 172]. — Edd. Nardi Bull. Vallumbr. p. 57. Soldani Hist. mon. de Passiniano 
p. 195. — Regg. Kaltenbrunner in Wiena- SB. XCIV 680 n. 9588 a. JL. 14994. 

Monasterium s. Beuedicti de Bifurco. 

Lubin p. 51. — Soldani Hist. mon. de Passiniano p. 196sq. — Lami Mon. s. eccl. 
Florent. 111 1764 sq. — Mittarelli Ann. Camald. I 259 sq. — Mittarelli Access. hist. 
Favent. p. 705. — Repetti Dizionario geografico, fisico, storico della Toscana 16. — 
Emilio Robiony L'abbazia di S. Benedetto in Alpe e 1' archivio capitolare della basilica 
Laurenziana di Firenze (Firenze 1905). 

Eremum de Bifurco sive monasterium s. Benedicti in Alpe ipse b. 

Romualdus a. cr. 986 condidit (cf. Mittarelli Ann. Camald. I 181) et ab 

Heinrico II imp. a. 1021 de eo privilegium accepit (Mon. Germ. Dipl. III 588 

n. 463). Calixtus II monasterio libertatem concessit (n. 2) sub annuo censu, 

cuius neque apud Albinum neque apud Cencium est mentio. Legitur tamen 

in elencho abbatiarum et canonicarum regularium s. Petri (ed. Fabre-Duchesne 

I 244): 

„Monasterium sancti Benedicti, quod solvit II aureos." 

In monasterio Bifurcensi remanserunt Camaldulenses usque ad a. 1499, 
quo Alexandro VI iubente Vallumbrosani eis suffecti sunt. Sed iam a. 1526 
monasterium s. Benedicti in Alpibus a Clemente VII mensae capitulari ecclesiae 
collegiatae s. Laurentii de Florentia addictum est (ed. Moreni Continuazione 
delle Memorie istor. dell' Ambrosiana imperial basilica di S. Lorenzo di 
Firenze II 465 n. 44). 

Locus in alpibus situs inter Marradium oppidum et abbatiam s. Mariae 
de Crispino, ubi Lamo et Crispinus flumina in unum confiuunt, unde nomen 
Bifm'ci, usque ad a. 1853 ad dioecesim Faventinam, hodie vero ad Mutila- 
nensem (Ilodigliana), non, ut affirmat Mabillon in Ann. ord. s. Benedicti ^IV 
211, ad dioecesim Polensem in Histria, spectat. 

Chartae ex monasterio Bifurcensi a. 1526 Florentiam in archivum 
ecclesiae collegiatae s. Laurentii transportatae sunt, ubi nunc sunt (cf. vol. 
III p. 18). 

B = Cop. Firenze Arch. capitolare di S. Lorenzo. 

C = Bullarium Laurentianmn sive bullae, diplomata et statuta etc. studio et opera 
Frauc. M. Ducci et Franc. Stephani a. 1696, ib. 

t*i (847—55) 

Leo IV collocat propriis manibus corpora Primi et Feliciani mart. sine capi- 
tibus in altari in eccl. s. Benedicti in Alpibus. 

Inscriptio viarmorea in ecclesia (edd. Magnani Vite de santi della diocesi di Faenza 
p. XII = Mittarelli Access. p. 387). — Reg. JE. — . 

Aut .spurium aut Leoni IX (fortasse a. 1050 iul.) attribuendum. De reliquiis 

ss. Primi et Feliciani cf. Acta SS. II iun. 9 p. 148 sq. 



Mon. s. Benedicti de Bifurco — Mou. s. lobannis de Acereta etc. 159 

2 Laterano 1124 april. 11 

Calixtus II Teoderico abbati etc.: suscipit mon. s. Benedicti in Bifurco in 
b. Petri ius et protectionem, confirmat possessioncs propriis nominibus ad- 
notatas, censu 2 aureorum annis singulis Lateranensi palatio persolvendo. — 
Divinis praeceptis. Ego Calixtus etc. Dat. Lat. p. m. Aimerici 8. R. E. card. 
diac. et canc, 3 id. april., a. ab inc. 1124, ind. 2, pont. autem d. Calixti II 
pp. a. 6. 

B s. XIII. [C]. — Edd. Lami Mon. s. eccl. Flarent. III 1777 ex B. MittareUi Ann. 
Camald. III App. c. 301 n. 206 ex B = Migne CLXIII 1318 n. 264. Cianfogni Mem. istar. 
deWAmhrosiana R. basilica di S. Lorenzo di Firenze p. 202 n. 4. Rohert Bulluire du pape 
Caliode II t. II 310 n. 491 ex B. Eobiony p. 39 n. 1 ex B. — Regg. Mittarelli Access. y. 419. 
J. 5176. JL. 7149. 

*3 (1180—43) 

Praesente et consentiente Gui(done) presb. card., (Innocentii II) pp. legato, 
abbas de Bifurco concedit canonicis eccl. s. Laurentii de Florentia hospitalem 
domum iuxta ecclesiam s. Laurentii sitam sub annuo censu. 

V. Firenze, Eccl. coU. s. Laurentii n. 7 (vol. 111 p. 19). 



Monasterium s. lohannis de Acereta et eremus 
s. Barnabae de Oaraugna. 

Mittarelli Aun. Camald. II 233sq. — Mittarelli Access. hist. Faveut. p. 705 sq. — 
Repetti Dizionario geografico, fisico, storico della Toscana I 36. II 396. — Cappelletti 
XVII 358. 361. 

Petrus Damiani. ut narrat lohannes Laudensis in vita viri sancti, anno 
1053 in comitatu Faventino in loco congruo q. v. Gamonium monachos con- 
stituit et vicinum huic loco monasterium q. d. Acereta construxit (cf. Mitta- 
relli Ann. Camald. II 134). Ad eremitas monasterii s. Barnabae Gamugnensis 
libellum suum de ieiunio sabbati misit (Epp. lib. VI n. 32 et Opusc. LIV). 
Mox abbate monasterii s. lohannis de Acereta et priore eremi Gamugnensis 
inter se dissentientibus, ut fieri solet, Petrus Damiani a. 1060, cum consensu 
Guidonis comitis et Ermellinae eius uxoris, loci patronorum et fautorum, 
controversiam ita definivit, ut eremus Gamugni libera esset, salva pensione 
annua monasterio Aceretae persolvenda (edd. Mittarelli Ann. Camald. II App. 
c. 171 n. 94 = Access. hist. Favent. p. 402 = Migne CXLIV 500 n. 2). Saec. 
XII ex. monasteria s. lohannis de Acereta sive Cereto et s. Barnabac de 
Gamundio sive Gamugna ad dispositionem prioris s. Crucis de Fonte Avellanae 
devenerunt, ut apparet ex privilegiis Gregorii VIII a. 1187 nov. 3, Celestini 
III a. 1196 april. 24 (cf. vol. IV p. 97 n. 14. 16) et Honorii III a. 1218 april. 7 
Potthast Reg. 5747. Denique a. 1532 Clemens VII monasterium s. lohannis 
bapt. de Acereta et prioratum s. Barnabae dc Gamugno, tunc a commenda- 
tario obtenta, mensae capitulari insignis ecclesiae collegiatae s. Laurentii 
Florentiae adnexit (ed. Moreni Continuazione delle Memorie istor. dell' Am- 
brosiana imperial basilica di S. Lorenzo di Firenze II 466 n. 45). 



160 Faenza. 

Hodie Valle Acereta et Gamogna ad dioecesim Mutilanensem (Modi- 
(jliana) pertinent. 

Chartae eremi Gamundianae et monasterii Aceretani inde ab a. 1532 in 
tabulario ecclesiae s. Laurentii de Florentia adservantur (cf. vol. III p. 17). 
Adnotamus insuper codicem saec. XI olim monasterii Aceretensis, nunc biblio- 
thecae Vaticanae (Ottob. lat. 339), de quo nuper disseruit A. Gaudenzi II 
codice Vaticano del monastero di Acereta in: Studi medievali III (1909) 301 sq. 

1 Laterano 1195 ian. 3 

Celestinus III Bernardo Faventino ep. : indulget, ut ei liceat auctoritate 
apostolica infirmare, quod prior Gamundiensis monasterium suum monasterio 
de Acereta, ipsius assensu minime requisito, subiecerit vel univerit, non ob- 
stante assensu vel confirmatione, quam metropolitanus (archiep. Ravennas) 
interposuerit. 

V. Faenza, Episc. n. 5. 



I M LA 

(Forum Cornelii. Imulae. Imola) 



Memorabilia civitatis Imolae (auctore lo. Bapt. Florio Florentino aut loh. Ant. 
Flaminio, s. XVI in.; cf. Alberghetti III 68; Alvisi p. 11 sq. — Cronica latina, auctore 
Philippo Sassi, s. XVI; cf. Alvisi p. 23sq. — Luigi Mirri Le cose piu notabili della citta 
d'Imola, s. XVI ex.; cf. Alvisi p. 25sq. — Vincenzo Savini Istoria d'Imola sive Nota- 
bilium gestorum civ, Imolae, s. XVII in., ms. autogr. Imola Arch. notarile ; apogr. s. XVIII, 
Imola Bibl. comunale et Forli Bibl. comunale; cf. Mazzatinti Archivi I 178; Inventari 
I 66; Alvisi p. 27sq. — Nicolo Gamberini Cronache della citta d'Imola, s. XVII, ms. 
Imola Bibl. comunale; cf. Alvisi p. 31 sq. — Bartholomaei Gavanti Catalogus episco- 
porum Imolensium in: Synodus F. Mellinii a.l622 (Faventiae 1622). — Ughellji *IIf667sq.; 
^II618sq. Xa271sq. — Antonio Ferri Memorie storiche d'Imola vol.I— VII, ms. autogr. 
s. XVIII in. , Imola Bibl. comunale; cf. Mazzatinti Archivi I 200 sq.; F. Giiterbock in 
N. Archiv XXIII 745 sq. et Alvisi p. 37 sq. — A. Ferri Notizie storiche d'Imola vol. I. II, 
ms. a. 1703, ib. — A. Ferri Catalogo antico e diftuso dei vescovi d'Imola e Origine della 
chiesa Imolese, ms. s. XVIII in., ib. — A. Ferri Pianta esatta della moderna citta d'Imola 
e degli undici borghi (Imola 1705). — Antonio Maria Manzoni Tumulus ss. Proiecti et 
Maurelii civium, episcoporum ac protectorum urbis Comeliensis illustratus (Imolae 1703). — 
A. M. Manzoni Episcoporum Comeliensium sive Imolensium historia (Faventiae 1719). — 
IVanc. Maria Mancurti Memorie della chiesa cattedrale d' Imola vol. I — III, ms. s. XVIII, 
autogr. penes P. Piani; apogr. Imola Arch. capitolare; cf. Mazzatinti Archivi I 192 not. — 
Girolamo Bonoli Storia di Lugo ed annessi libri 3 (In Faenza 1732). — Franc. Leopoldo 
Bertoldi Notizie istoriche delFantica selva di Lugo (In Ferrara 1794). — (Gius. Alber- 
ghetti) Compendio della storia civile, ecclesiastica e letteraria della citta d'Imola I — III 
(In Imola 1810). — Franc. Antonio Zaccaria Series episcoporum Forocomeliensium I. II 
(Forocornelii 1820). Autogr. exstat in archivo civitatis Imolensis. — Pietro Salv. Lin- 
guerri-Ceroni Cenni storici sulla valle del Senio (Imola 1829). — (Giuseppe Benacci) 
Memorie storiche intorno alla terra di Tossignano (Imola 1840). — Giulio Cesare Cerchiari 
Ristretto storico della citta d'Imola ^ (Bologna 1847); ^ (1848). — Cappelletti II 189 sq. 
— Silvio Alvisi II comune d'Imola nel secolo XII (Bologna 1909). — Franc. Lanzoni 
Un' antico vescovo d' Imola (Faenza 1909). — S. Gaddoni et G. Zaccherini Chartularium 
Imolense I. II (Imola 1910). 

De scriptoribus Imolensibus cf. Franc. Maria Mancurti Istoria letteraria della citta 
d'Imola, ms. a. 1741, Imola BibL comunale (cf. Alvisi p. 46); Luigi Angeli Memorie 
biografiche di que' uomini illustri Imolesi, le cui imagini sono locate in questa nostra 
iconoteca (Imola 1828); G. G. Bagli in Atti e Mem. per le prov. di Romagna Ser. III 
t. XIV (1896) 45 sq.; Alvisi 1. c. p. 61 sq. 

Episcopatus Forocorneliensis siTe Corneliensis sive Imolensis. 

Pori Cornelii iam a. 374 episcopalem sedem fuisse, ex notissima s. Am- 
brosii epistola ad Constantium ep. (Yicohabentinum) constat, qua ad Corne- 

Kehr, Italia poDtificia V. 11 



162 



Imola. 



liensem ecclesiam visitandam, suo tunc pastore destitutam, ei vices suas 
deleo-avit. Postea inter Imolenses episcopos s. Cornelius, s. Proiectus, s. Mau- 
relius magna pietatis fama claruerunt. 

Sedes episcopalis olim penes ecclesiam cathedralem s. Cassiani in oppido 
8. Cassiani erat, unde praesul aliquando appellabatur episcopus s. Cassiani. 
Destructo autem castro s. Cassiani in bello inter cives Imolenses, Friderico I 
imp. adhaerentes, et oppidanos s. Cassiani. qui una cum episcopo pro Alexan- 
dro III steterunt, Heinricus episcopus Imolensis a. 1187 sedem episcopalem 
curiamque in urbem Imolensem transtuUt, ubi novum s. Cassiani templum 
erectum est. 

Imolensis ecclesia primo Mediolanensi, postea Ravennati archiepiscopo 
iure metropolitico subiecta erat usque ad a. 1582, quo Gregorius XIII 
Bononiensem ecclesiam archiepiscopalis dignitatis honore decoravit eique 
Imolcnsem et Cerviensem episcopatus subiecit. Clemens YIII a. 1604 eoa 
Ravennati provinciae restituit. Nunc vero Imolensis ecclesia una cum Faven- 
tina sufFraganea est Bononiensis archiepiscopi. 

In archivo mensae episcopalis chartae antiquae frustra quaeruntur. 
Summorum pontificum privilegia autographa perierunt, libris tamen trans- 
sumptorum A. B. C. D, iubente Scribonio Cerbonio ep. a. 1520 confectis, 
superstitibus. Indicem eorum congessit Mazzatinti Gli archivi della storia 
d'Italia I 193 sq. Conf. etiam „Sommario degli instrumenti della Mensa 
vescovile" vol. I — VII, s. XIX, Imola Arch. della Mensa vescovile. Urbani III 
rescripta (n. 9 — 1 1) inveniuntur in archivo canonicorum. NonnuUae etiam chartae 
ad Imolensem ecclesiam spectantes exstabant in archivo comitum de SaxatelUs. 
De eo cf. Gaspare BagU Larchivio SassatelU in Imola in: Atti e Mem. per 
le prov. di Romagna Ser. III t. VI (1888) 423 sq. Quaedam leguntur in 
schedis Fr. Ant. Zaccariae, s. XVIII, Roma Bibl. Vittorio Emanuele cod. 
2697 (Ms. Gesuitici 568); cf. Gott. Nachr. 1903 p. 145. 

De archivis Imolae cf. Blume Iter II 1 96 sq. ; Bonaini GU archivi del- 
rEmilia in: Giornale stor. degU archivi Toscani V (1861) 114sq.; Bethmann 
in Archiv XII 572 sq.; Gott. Nachr. 1898 p. 8sq.; Mazzatinti GU archivi della 
storia dltaUa I 155sq.; Alvisi II comune dlmola p. 49 sq. 

De bibUotheca civitatis cf. G. Mazzatinti Inventari dei manoscritti deUe 
bibUoteche dltalia I fasc. 1 (Torino 1887) p. 1 sq.; Romeo GaUi I manoscritti 
e gU incunaboU della biblioteca comunale di Imola (Imola 1894); Mazzatinti 
Archivi I 199 sq. 

B = Cop. Imola Arch. capitolare. 

jB' = Cop. Imola Arch. Sassatelli. 

C = Codex B sive Liber transumptorum episcopatus Imolae, mb. s. XVsq. , Imola 

Arch. della Mensa vescovile. 
D, == Codex C sive Liber rubeus a. 1521, mb. s. XVI, ib. 
E = Codex A sive Codex iurium episcopatus Imolae, mb. s. XVI sq., ib. 
JP = (Ferd. Ughelli) Privilegia ms. pontificum et imperatorum, s. XVII, cod. Vat. 

Barb. 3214 (XL 11, oliw 3632); cf. Pflugl^H. Iter p. 93. 



Episcopatus B^orocorneliensis sive Imolensis. 1^3 

G = Antonio Ferri Catalogo antico e diffuso dei vescovi d'Imola e Origine della 

chiesa Imolese, s. XVIII, Imola Bibl. comunale. 
K — Litterae apostolicae ex tabulario capitulari cathedr. Imolae in: Miscellanea 

di documenti e memorie istoriche della citta di Ravenna acritte da D. Carlo 

Scuttelari vol. VII, s. XVIII, Ravenna Bibl. Classense. 

1 (597 aug.) 
Gregorius I Mariniano ep. Ravennati: mandat, ut deprecationi Corneliensis 
ecel. filiorum consentiat et in loco lapsi quondam episcopi debeat alium ordi- 
nare. — Fraternitatis vestrae. 

Reg. Gh-egorn I lib. VII ep. 39. — Edd. S. Gregwii M. Opp. ed. Maur. lib. VII n. 42. 
Manzoni Epp. Carnel. hist. p. 40. Mansi X 80 n. 39. AlbergJietti II 31. Zaccana II 16. 
Vesi Doc. 1 14. Cappelletti II 196. Migne LXXVII 901 n. 42. Mon. Gei-m. Ej)p. 1 487. — 
Regg. J. 1120. JE. 1485. * 

Excerptum legitur in Gratiani Decr. I D. 50 c. II. 

2 Laterano 861 nov. 
Nicolaus I Petro ep. (Imolensi?): prohibet, ut nuUus amodo et deinceps 
archiepiscopus Ravennae ad eius episcopium sine voluntate eius accedere 
temptet vel aliquam pecuniam ab eo exigere vel res ecclesiae eius aut 
monasteria sive plebes aut titulos sive praedia diripere audeat neque vocare 
Ravennam praeter tempora a patribus definita etc. 

V. Aemilia n. 36 (supra p. 9). — In cod. Modoetiensi privilegium inscribitur 
Petro episcopo. Petrus ep. Imolensis huic decreto in concilio Romano edito ipse 
subscripsit, sed ad alterum Aemiliae episcopum nomine Petrum decretum hoc 
directum fuisse probabilius videtur. 

3 (888) 
Stephanus V Romano archiep. (Ravennati) : scribit, Imolensi ep. succedi, eo 
vivente, se non praecepturum esse, quia iniustum sit, ut episcopus honore suo 
privetur aegrotus. — Nos vero. 

Coll Britt. Stephani V ep. 30. — Ed. Etvald in N. Archiv V 407 n. 30. — Reg. JL. 3449. 

4 (888) 
Stephanus V Romano archiep. Ravennati: hortatur eum, ut, convocato 
clero et populo, talis in Imolensi eccl., obitu episcopi destituta, eligatur, 
<5ui sacri non obvient canones. „Sacerdotum quippe est electio et fidelis 
populi consensus adhibendus est, quia docendus, non sequendus est populus." 
— Nosse tuam. 

Deusdedit Coll. can. lib. I c. 244 [c. 196] ex registro VI Stepliani. Anselmi Coll. can. 
lib. VI c. 36. Gratiani Decr. I D. 63 c. 12. Cod. can. s. XII Firenze Bibl. naz. Conv. sopp>: 
J III 18 et Bibl. Laurent. Plut. XVI 18 p. 207. — Edd. Martinucci p. 131. Wolfv. Glanvell 
p. 141. Migne CXXIX 798 n. 9. Friedberg I 238. — Regg. Manzoni Epp. Cornel. hist. p. 48. 
J. 2645. JL. 3450. 

5 (1126—30) 

Honorius II Bennoni Cornelien. ep. etc: confirmat possessiones propriis 
nominibus expressas. — Officii nostri. Ego Honorius etc. 

C f. 19. D f 38. E f. 2'. Ff.56. G p. 28. — Edd. Manzoni Epp. Coi-nel hist. p. 81 
= Alberghetti II 74, = Zaccaria II 35, = Cappelletti II 209, = lAverani Opp. IV 428 
n. 228. — Regg. UglieHi ^ II 675; ^ II 624. Mazzatinti Archivi 1 193. Ahisi p. 93. JL. 7390. 

11* 



jg4 Imola. 

6 Ferentino (1151) mart. 3 
Eugenius III G(uidoni) rectori et populo Bononien.: mandat, quatenus 
homines de s. Cassiano ab Imolensibus dispersos coUigant et locum reparent, 
et R(odulpho) ep. tam in custodia Bagnariae et aliorum castrorum opem et 
consilium tribuant. 

V. Bologna, Civ. (JL. 9455), 

7 Ferentino 1151 mai. 18 
Eugenius III Rodulpho Imolen. ep. etc. : suscipit Imolen. eccl. sub apost. 
protectione, et confirmat possessiones propi'iis expressas vocabulis. — In 
eminenti. Ego Eugenius etc. Subscr. 15 card. Dat. Ferentin. p. m. Bosonis 
S. R. E. scriptoris, 15 kal. iun., ind- 14, inc. d. a. 1151, pont. v. d. Eugenii 
pp. III a. 7. 

C f. 20. D f. 38'. E f. S'. — Edd. Ughelli » II 676; * II 625 ex autogr. = Bull. Bom. 
ed. Cocqudines II 319 n. 42 = Bull. Bom. ed. Taur. II 571 n. 42, = 3Iigne CLXXX 1473 
n. 448. Manzoni Epp. Cornel hist. p. 91 ex E = Alberghetti II 83, = Zaccaria II 38, = 
Cappdletti II 212. Fantuzzi Mon. Rav. VI 48 n. 24 ad mai. 15. — Regg. Calindri Dizionario 
II 407. Mazzatinti Archivi I 193. Alvisi p. 154. J. 6583. JL. 9484. 

8 Laterano 1179 mart. 30 
Alexander III Henrico Imolen. ep. etc: repetit Eugenii III privilegium 
(n. 7). — In eminenti. Ego Alexander etc. Subscr. 1 8 card. Dat. Lat. p. m. 
Alberti S. R. E. presb. card. et canc, 3 kal. april., ind. 1 1, inc d. a. 1179, pont. 
v. d. Alexandri pp. III a. 20. 

B' s. XVin. C f 22. D f. 45. E f. 4. — Edd. UgMli » II 683; ■' II 630 Exc. ex 
C = Manzoni Epp. Cornel. hist. p. 111. Zaccaria II 55. 59. — H^gg. Calindri Dizionario 
II 408. Alberghetti 11 95. Migne CC 1221 n. 1407. Mazzatinti Archivi I 193. J. 8689. 
JL. 13351. 

9 Verona (1186—87) mai. 27 
Urbanus III G(erardo) Ravennati archiep.: mandat, quatenus audiat causam, 
quae inter Imolen. ep. ex una parte et priorem et frati*es de Volcina et abba- 
tissam et moniales s. Mariae in Diaconia ex altera super quibusdam ecclesiis 
et possessionibus vertitur. — Proposuit nobis. Dat. Veron. 6 kal. iun. 

B s. XII. fH f. 543]. — Ed. Gott. Nachr. 1910 ex B. — Regg. Manzoni Epp. Cornel. 
hist. p. 119 = Zaccaria II 61. Gott. Nadvr. 1898 p. 38 n. 12. JL. — . 

10 Verona (1186—87) mai. 27 
Urbanus III G(erardo) Ravennati archiep.: mandat, quatenus abbatem et 
fratres s. Apollenaris in Classe compellat, ut quandam campanam ecclesiae 
Imolensi irrationabiliter detentam Imolensi episcopo reddant. — Proposuit 
nobis. Dat. Veron. 6 kal. iun. 

B s. XIL [H f. 543]. — Ed. Gott. Nachr. 1910 ex B. — Regg. Gott. Nachr. 1898 
p. 38 n. 13. Mazzatinti Ardiivi I 188. JL. — . 

11 Verona (1186—87) iun. 3 
Urbanus III G(erardo) Ravennati archiep. : mandat, quatenus compositionem, 
quae inter Imolensem ep. et quasdam suas ecclesias ex una parte et fratres 



Episcopatus Forocorneliensis sive Imolensis — Eccl. cathedralis s. Cassiani. 165 

hospitalis Hierosolymitani ex altera super parochialibus intercessit, faciat ob- 
servari et dictos fratres compellat, ut possessiones quasdam iniuste detentas 
episcopo eiusque canonicis restituant. — Ea quae. Dat. Veron. 3 non. iun. 
B s. XII. [R f. 543]. — Ed. Gott. Nachr. 1910 ex B. — Regg. Manzoni Ei>p. Comel. 
hist. p. 119 = Alberghetti 11 96, = Zaccaria II 60. Gott. Nachr. 1898 p. 39 n. 14. Mazza- 
tinti Archivi I 188. JL. — . 

*12 (1191—97) 

Celestinus III delegat Ugicionem Ferrarien. ep. et Mainardinum eiusdem 
eccl. praepositum, ut definiant controversiam inter Albertum Oscellettum prae- 
positum nominc canonicorum Imolensis eccl. et Albertum ep. super plurimia 

articulis. 

V. Eccl. cathedr. n. 8. 

Ecclesia cathedralis s. Cassiani. 

Archivum cum chartis inde ab a. 964 exatat adhuc penes canonicos. 
Inventarium confecit Franciscus Maria can. Mancurti, de historia ecclesiae 
cathedrahs Imolensis bene meritus. De archivo fusius disseruemnt Gr. Mazza- 
tinti Archivi I 186 sq. et Alvisi p. 52 sq. 

A = Orig. Imola Arch. capitolare. 
A^ = Orig. Imola Arch. comunale. 
B = Cop. Imola Arch. capitolare. 
B^ = Cop. Imola Arch. Sassatelli. 

G = Ant. Ferri Origini della chiesa Imolese, s. XVIII, Imola Bibl. comunale; cf. 
supra p. 163. 

Monumenta s. Cassiani Imolensis collegit P. L. Galletti, s. XVTII, in 
cod. Vat. lat. 8222 p. II f. 418 sq. (cf. Gott. Nachr. 1903 p. 26). Praeterea 
chartae recentioris aetatis Bononiae in R. archivo cxstant. 

*i (1181—85) 

Lucius III confirmat donationes et concessiones ecclesiarum et oblationum 
decimarum atque testamentorum seu possessionum a Petro et lohanne epp. 
Imolensibus factas. 

Laiid. i)i Mainardini ep. Imolensis chatia a. w. 1227 (edd. Manzoni Epp. Cornel. hist. 
p. 182 = Zaccaria I 133). — Reg. JL. — . 

*2 (1185—86) . 

Urbanus III committit lohanni ep. Faventino causam inter Rodulphum 
praepositum et canonicos s. Cassiani ex una parte et abbatem s. Reparatae 
«t suos fratres ex altera super eccl. s. Laurentii de Saxoblaria. 

Laud. in lohannis ep. Faventini sententia a. 1186 nov. 30 (cf. Zaccaria I 130). — 
Beg. JL. — . 

Conf. Faenza, Mou. s. Reparatae de Marradio n. 4. 

5 Verma (1186—87) iun. 23 

UrbanusIII R(odulpho) praeposito et canonicis s. Cassiani: confirmat com- 
positionem amicabilem inter eos et Guidonem [presb.] eccl. s. Mariae de castro 



l^g Imola. 

Ducciae et populum ipsius loci de sepulturis et oblationibus fectam. — lustis 
petentium. Dat. Veron. 9 kal. iul. 

A. [G p. 48]. — Edd. Manzoni Epp. Cornel. hist. p. 119 ex A = Zaccaria 1 129. — 
Re/fg. AlberyJietti II 96. Mazzaiinti Ardiivi I 188. JL. 1.J878. 

*4 (1190—92) 

Rufinus s. Praxedis presb. card., Ariminensis ep., apost. sedis legatus, con- 
stituit inter canonicos eccl. s. Cassiani et clericos s. Laurentii et cappellanos 
per Imolensem civitatem constitutos, ut ecclesiae s. Cassiani tamquam matrici 
honorem debitum impendentes, in praecipuis festivitatibus post expleta in 
suis ecclesiis missarum sollemnia pro celebranda missa maiore aliisque divinis 
officiis ecclesiam s. Cassiani secundum Ravennatis provinciae consuetudinem 
visitare procurent et in canonicis horis semper indicium tintinnabuli episco- 
pahs exspectent. 

Laud. in n. 5. — Reff. JL. — . 

5 Roma S. Pietro 1192 mai. 25 
Celestinus III praeposito et capitulo Ymolensis eccl.: suscipit eccl. b. 
Caesiani sub apost. protectione, et confirmat constitutionem, quam b. m. Rufinus 
s. Praxedis presb. card., Ariminensis ep., apost. sedis legatus, inter eos ex 
una parte et clericos s. Laurentii et cappellanos per Imolensem civ. consti- 
tutos ex altera fecit (n. 4); praeterea confirmat, ut antiquos parochianos s. 
Cassiani, qui cum ipsa ecclesia sua domicilia transtulerunt, ad quotidiana 
officia aut in maioribus sollemnitatibus nullus recipere praesumat. — Quae in 
ecclesiis. Dat. Romae ap. s. Peti'um 8 kal. iun. pont. n. a. 2. 

A. — Edd. Manzoni Epp. Cornel. hist, p. 130 = Zaccaria I 131. — Hcgg. Mazzatinti 
^rchici I 188. JL. 16882. 

6 Boma S. Piefro 1194 iun. 10 
Celestinus III Alberto de Aucellecto praeposito, subdiac. apost. sedis, et 
canonicis s. Cassiani: confirmat constitutionem, quam super certo numero 
canonicorum rationabiliter fecerunt. — Incumbit nobis. Dat. Romae ap. s. 
Petrum 4 id. iun. pont. n. a. 4. 

A\ [B^ s. XVIII. G p. 53]. — Edd. Mamoni Epp. Cornel. hist. p. 133 = Zaccaria 
I 116. — Regg. Ughelli ' II 684; - II 632. Alberghetti II 101. Mazzatinti Archivi I 166. 
JL. 17123. 

7 Laterano 1194 nov. 26 
Celestinus III Alberto praeposito s. Cassiani: confirmat compositionem inter 
Ysmerum praepositum et Guidonem abbatem et Michaelem presb. ac ceteros 
fratres mon. s. Donati et s. Petri in Pitulo super decedentium testamentis et 
oblationibus, qui apud s. Paulum Imolen. sepulturae fuerint beneficium con- 
secuti, a. 1193 sept. 17 factam et de verbo ad verbum insertam. — tustis 
petentium. Dat. Lat. 6 kal. dec. pont. n. a. 4. 

A. — Ed. Zaccaria I 208 ex A. — Regg. MazzatirUi Archivi 1 188. JL. 17169. 

*8 (1191—97) 

Celestinus lll delegat Ugicionem Ferrarien. ep. et Mainardinum eiusdem 
'eccl. praepositum, ut definiant controversiam inter Albertum Oscellettum prae- 



Eccl. cathedralis s. Cassiani — Eccl. collegiata s. Laurentii. 167 

pbteitum nbtoine canonioonim Imolen. fefctl. et Albiertutn feiusdem ecicl. ep. 

iStlper plurimis articulis. 

Laud. in Ugicionis et Mainardini senleniia a. 1198 april. 8 prolaia (ed. Zaccaria 
tl 67). — Regg. Manzoni Epp. Cornel hist. p. 136. Alberghetti 11 103. JL. — . 



Ecclesia collegiata s. Laurentii. 

Antiquissima haec fuerat apud Imolenses ecclesia; eam enim vetustate 
collapsam a. cr. 997 Ricciardus Alidoxiae gentis instaurasse perhibetur. Multis 
eam praediis Guilla nobilissima femina a. 1033 locupletavit (edd. Manzoni 
Epp. Cornel. hist. p. 60 et Zaccaria I 175 ex autographo in aedibus comitis 
de Saxatellis adservato). Plebs s. Laurentii in civitate Corneliensi primo loco 
enumeratur inter ecclesias ad episcopatum pertinentes in Honorii II privilegio 
(supra p. 163 n. 5). Omnino igitur falsum est, ecclesiam s. Laurentii, ut 
Celestini III bulla ficticia (n. f 4) praetendit, iam in sua fundatione primaeva 
sub protectione, institutione et destitutione capituli Lateranensis immediate 
exstitisse. De ea cf. Zaccaria T 1 75 sq. 

Celestini III privilegium, a falsario impudenter interpolatum, ex regestis 
Martini V exscripsimus (cf. Gott. Nachr. 1902 p. 501). 

t*i (701—05) 

lohannes "VI concedit privilegium exemptionis. 

Laud. in n. i4. — Reg. JE. — . 
Spurium. 
i*2 (827—44) 

Ol^egorius IV concedit privilegium exehiptionis. 

Laud. in n. f^. — Reg. JE. — . 
Spurium. 
*3 (1194) 

Celestinus III delegat Ugicionem Ferrarien. ep., ut definiat controversiam, 
per appellationem ad papam delatam, inter canonicos s. Laurentii de Imola 
et abbatem s. Donati super eo, quod abbas ad ecclesiam s. Pauli prope eccl. 
s. Laurentii sitam se et suos monachos vult transferre. 

V. Mon. s. Donati n. 1. 

14 Laterano 1194 mart. 28 

Celestinus III canonicis plebis s. Laurentii de Himula etc: suscipit eccl. 
(tjuae in ipsius fundatione primaeva sub protectione, institutione et destitutione 
feccl. et capituli b. lohannis evang. (sic.) Lateran. exstitit immediate supposita, 
pTbut patet ex regestis eccl. Lateranensis et ex litteris Gregorii IIII (n. \2) 
et lohannis VI (n. f i)) sub apost. protectione, confirmat possessiones propriis 
expressas vocabulis, (et eximit eam ab archiepiscoporum , episcoporum et 
aliorum quorumque ordinariorum iurisdictione omnimoda, censu 2 libr. incensi 
sacristae vel camerario eccl. Lateranensis in festo s. Ibhannife evang. (sic) in 



168 l°iola- 

primis vesperis annis singulis persolvendo) et eoncedit alia iura. — Officii 
nostri. Dat. Lat. p. m. Egidii s. Nicolai in carcere Tulliano card. diac, 5 kal. 
april., ind. 12, inc. d. a. 1193, pont. v. d. Celestini pp. III a. 3. 

Imert. bullae Martini V a. 1429 nov. 29: Eoma Areh. Vat. Beg. Lat. t. 295 (lib. CXLV: 
De diversis fonnis a. XIII) f. M' = Ann. XXXI t. 44 f 630'. — Ed. Gott. Nachr. 1902 
p. 552 n. 31. — Beg. JL. — . 

Privilegium hoc, licet a falsario impudenter interpolatum, maguam textus 

genuini partem conservat, ut edoceut fonnulae et uotae chronologicae. 

*5 (1193-97) 

P(etrus) s. Mariae in Via lata diac. card., apost. sedis legatus, committit 
Faventino ep. et M. priori de Camunno (i. e. Gamugno; cf. p. 158) causam 
inter abbatem s. Mariae in Regula ex una parte et canonicos s. Laurentii 
de Imula ex altera super eccl. s. Leonardi terminandam. 
Laud. in n. 6. — Beg. JL. — . 

De Petri card. legatione iu Aemiliae proviuciam nuUam aliam habemus notitiam. 

6 Laterano 1197 dec. 18 

Celestinus III (Bernardo) Faventino ep. et M. priori de Camunno {i. e. 
Gamugno): mandat, quatenus omni contradictione et appellatione remota, ad 
decisionem controversiae , eis a P(etro) s. Mariae in Via lata diac. card., 
apost. sedis legato, commissae (n. b), iustitia mediante procedere nullatenus 

retardent. 

V. Mou. s. Mariae in Regula n. 5. 



^o'- 



Monasteriura s. Mariae in Regula. 

Lancellotti Hist. Olivet. p. 349 sq. — Lubin p. 175. — Zaccaria I 183 sq. 

Omnium quotquot Fori Cornelii exstitere monasteriorum antiquissimum 
illud esse traditur, quod s. Mariae in Regula a loco „in Arenula" nuncupatur, 
ubi s. Sigismundi regis Burgundionum corpus humatum esse Imolenses con- 
tenderunt (cf. Acta SS. I mai. 1 p. 90 sq.). Coluerunt monachi ex ordine 
s. Benedicti. Monasterium saec. XV datum est abbatibus commendatariis, 
inter quos nominamus Prosperum card. de Columpna, Petrum card. Aldobran- 
dinum, Ludovicum card. Ludovisium, Antonium card. Barberinum, Camillum 
card. Pamphihum. A. 1564, Alexandro card. Riario tunc abbate commen- 
datario consentiente, cessit monachis ex congregatione Montis Oliveti. Deni- 
que Pius IX a. 1 854 bona monasterii Congregationi de Propaganda fide 
commisit. 

Archivi pars alia remansit penes administratores monasterii, alia pars 
in tabulario civitatis Imolensis exstat. Nonnullae vero chartae Bononiae in 
R. archivo (Ohvetani di S. Maria in Regola d'Imola) et in archivo comitum 
de Saxatellis et in archivo comitum de Malvetio inveniuntur. 

A = Orig. Imola Arch. veacovile (Propaganda fide). 
B = Cop. Imola Arch. comunale. 
B' = Cop. Imola Arch. Sassatelli. 



Eccl. collegiata s. Laurentii — Mon. s. Mariae in Regula. 169 

B"^ = Cop. Bologna Arch. Malvezzi-Medici. 

G = Ant. Ferri Catalogo antico e dittuso dei vescovi d' Imola e Origine della chiesa 
Imolese, s. XVIII, Imola Bibl. comunale; cf. supra p. 161. 
■f*l (1073—85) 

Gregorius VII concedit altari b. Mariae per b. Basilium in eccl. s. Mariae 
de Regula aedificato indulgentias. 
Laud. in n. f3. — Reg. JL. — . 

Spurium. — De Basilio ep. Forocorneliensi cf. Manzoni p. GG; Zaccaria II 26 sq. 

2 [Laterano 1145 dec. 24] 

Eugenius III Rodulfo abbati etc: suscipit mon. s. Mariae in Regula sub 
apost. protectione, et confirmat possessiones propriis expressas vocabulis, et 
€oncedit sepulturam liberam. — Quotiens illud a. Ego Eugenius etc. Subscr. 
13 card. [Dat. Lat. p. m. Roberti S. R. E. presb. card. et canc, 9 kal. ian., 
ind. 9, inc d.] a. 1146, pont. v. d. Eugenii III pp. a. [1]. 

B 8. XV. — Edd. Zaccaria 1 189 ex B. Fantuzzi 3Ion. Rav. VI 46 n. 23 = Migne 
CLXXX 1085 n. 66. — Regg. Mazzatinti Archiri 1 158. Alvisi p. 151. J. 6195. JL. 8834. 
8978 ad a. 1146. 

Notas chronologicas ex n. t3 supplemus; „9 kal. ian." tamen ex ,9 kal. mart." 

correximus. 

•fS Latcrano 1146 feb. 21 

Eugenius III Rodulpho abbati etc. : suscipit mon. s, Mariae in Regula sub 
apost. protectione immediate, confirmat ordinem monasticum secundum b. 
Benedicti regulam et possessiones propriis expressas vocabulis, concedit 
sepulturam liberam ; prohibet, ut infra fines parochiae nullus cappellam seu 
oratorium de novo construere audeat; confirmat indulgentias 40 annorum 
cuilibet visitanti quotidie altare b. Mariae, per b. Basilium in dicta eccl. aedi- 
ficatum, et 28 annorum et totidem quadragenarum in festivitatibus quatuor 
b. Mariae et XII Apostolorum, et 300 annorum et totidem quadragenarum 
omni die sabati quadragesimae, et 200 annorum a 16 iul. usque ad 8 dies imme- 
diate sequentes, a Gregorio pp. praedicto altari concessas (n. fl). — Quotiens 
illud a. Ego Eugenius etc Subscr. 10 card. Dat. Lat. p. m.Roberti S.R.E.presb. 
card. et canc, 9 kal. mart., ind. 9, inc d. a. 1 146, pont. v. d. Eugenii III pp. a. 1. 

£1 s. XVIIL B^ s. XVIII (3 kal. mart.). G p. 32. — Ed. Giitt. Nachr. 1910. — 
Regg. Manzoni Epp. Carnel. hist. p. 67 ex apostolicis litteris adservatis in arckivo s. Mariae 
in Regula = Zaccaria II 27. JL. — . 

Spuriura, auxilio Eugenii III privilegii genuini (n. 2) confectum. Confirmatum 

est ab Uvbano VI a. 1381 (ed. Zaccaria I 193). 
*4 (1193—97) 

P(etrus) s. Mariae in Via lata diac. card., apost. sedis legatus, committit 
Faventino ep. et M. priori de Camunno {i. e. Gamugno) causam inter abba- 
tem s. Mariae in Regula ex una parte et canonicos s. Laurentii de Imula ex: 
altera super eccl. s. Leonardi terminandam. 

Latdd. in n. 5. — Reg. JL, — . 
5 Ljaterano 1197 dec. 18 

Celestinus III (Bernardo) Faventino ep. et M. priori de Camunno (?. e. 

Gamugno) : mandat, quatenus, omni contradictione et appellatione remota, ad 

decisionem controversiae, eis a P(etro) s. Mariae in Via lata diac card., apost. 



170 Imola. 

sedis legato. commiesae (n. 4), iustitia mediante procedere nullatenus retardent. 
— Ex tenore litterarum. Dat. Lat. 15 kal. ian. pont. n. a. 7. 

A. — Ed. Zaccaria 1 179 ex monasterii archir.o. — Rey. JL. 17599 ad dee. 14—31. 



Monasteriuin s. Donati levitae. 

Vetustissimum monachorum Benedictinorum coenobium s. Donati exstabat 
olim in vico s. Vitalis iuxta castrum s. Cassiani, unde a. 1194 in coenobium 
ecclesiamque s. Pauli intra civitatem Imolensem monachi sese receperunt. 
De s. Donati monasterio in suburbio Imolensis oppidi sito loquitur Petrus 
Damiani in libro q. app. Gratissimus (Opuec. VI c. 1 8). Insigne olim fuit, ut 
constat diplomatibus Conradi II a. 1037 (3Ion. Germ. Dipl. IV 331 n. 241) et 
Heinrici V a. 1117 Stumpf Reg. 3156. Pontificum vero Romanorum privilegia 
antiquiora desiderantur. 

De monasterio s. Donati cf. Lubin p. 176; Zaccaria I 208 sq. 

*1 (1194) 

Celestinus III delegat Ugicionem Ferrarien. ep., ut definiat conti-oversiam, 
per appellationem ad papam delatam, inter canonicos s. Laurentii de Imola 
et abbatem s. Donati super eo, quod abbas ad eccl. s. Pauli prope eccL 
8. Laurentii sitam se et suos monachos vult transferre. 

Laiul. in Ugidonis ep. sententia a. 1194 april. 20 (ed. Zaccaria 1 210 ex arch. s. Muriae 
in Regula). — Reg. Manzoni Epp. Cornel. hist. p. 135. JL. — . 

2 Laterano 1194 nov. 26 

Celestinus ]TI Alberto praeposito s. Cassiani: confirmat compositionem inter 
Ysmerum praepositum et Guidonem abbatem et Michaelem presb. ac ceteros 
fratres mon. s. Donati et s. Petri in Pitulo super decedentium testamentis et 
oblationibus, qui apud s. Paulum Imolensem sepulturae fuerint beneficium con- 
secuti, a. 1193 sept. 17 factam et de verbo ad verbum insertam. 
V. Eccl. catheclr. n. 7. 



Monasterium s. Mariae in Diaconia. 

S. Mariae et s. Stephani in Zagonia sive Diaconia monasterium situm 
fuit cxtra portam Ilionis prope rauros civitatis Imolcnsis. Coluerunt moniales 
ord. s. Benedicti, quibus a. 1256 iun. 3, Alexandro IV iubente (Potthast Reg. 
16399), moniales s. Mariae de Misericordia ord. s. Damiani successerunt. 

De loco cf. Lubin p. 432; Zaccaria I 235 sq. 

1 Verona (1186-87) mai. 27 

Urbanus III G(erardo) Ravennati arohiep.: mandat, quatenus audiat causam, 
quae inter Imolensem ep. ex una parte et priorem et fratres de Volcina et 
abbatisBam et moniales s. Mariae in Diaconia ex altera super quibusdam 
eccleBiife et possesBionibus vertitur. 
V. Episc. n. 9. 



Mon. s. Donati levitae — Civitas et comitatus Imolensis. [71 



Domus fratrnni hospitalis Hierosolymitani. 

Prima, quod Bciam, Hospitalariorum memoria in Imolensi dioecesi legitur 
in Urbani III rescripto, quod sequitur. 

1 Verona (1186—87) iun. 3 

Urbanus III G(erardo) Ravennati archiep. : mandat, quatenus compositionem, 
quae inter Imolensem ep. et quasdam suas eoclesias ex una partc et fratres 
hospitalis Hierosolymitani ex altera super parochialibus intercessit, faciat ob- 
servari et dictos fratres compellat, ut possessiones quasdam iniuste detentas 
episcopo eiusque canonicis restituant. 
V. Episc. n. 11. 

Ciyitas et coniitatus Imolensis. 

Mortuo Aistulfo, Langobardorum rege, Desiderius rex a. 757 Stephano II 
promisit, se restituturum esse b. Petro civitates Faventiam, Imulas et Ferrariam 
(cf. Stephani TI epistolas ad Pipinum regem JE. 2335. 2340), sed restitutionem 
subterfugit (cf. JE. 2341). Destructo vero regno Langobardorum, a. 774 Leo 
archiepiscopus Ravennas Aemiliae civitates et ducatum Ferrariae seu Imulas 
atque Bononias occupavit (v. Ravenna, Archiepisc. n. 84). Denique iubente 
Carolo M. Imola cum ceteris Aemiliae urbibus ad iurisdictionem Romanorum 
pontificum obvenit, qui ibi comites instituerunt. De comitatu Imolensi cf. 
Alvisi II comune dEmola p. 67 sq. 

Archivum civitatis cum chartis inde ab a. 1084 disposuit a. J7I3 Antonius 
abbas Ferri, de historia Imolensi bene meritus. Peculiari laude dignus est 
'codex q. app. Libro rosso sive „Registro delle ragioni antiche della cittk 
d'Imola", mb. s. XIII sq. De archivo civitatis, ubi chartae quoque ex mona- 
isterio s. Mariae in Regula adservantur (cf. supra p. 168), cf. Mazzatinti Archivi I 
158sq. et Alvisi p. 49 sq. Archivum notariorum possidet chartas inde ab a. 1019. 

Nonnullae vero chartae ex antiquo Imolensis civitatis tabulario saec. 
XVI, ut videtur, Romam in archivum Vaticanum deportatae sunt, ubi exstant 
in duobus voluminibus Arm. XXXVI t. 26. 33 (cf. Gott. Nachr. 1900 p. 373). 

*1 (775) 

Hadrianus I mittit Gregorium sacellarium, ut iudices Imolae civ. ad se 
deferre debeat et sacramenta in fide b. Petii a cuncto eius populo suscipiat. 

Laud. in Hadriani I epistola ad Carolum M. regem J. 1849. JE. 2416 (cod. Carol, 
ep. 51; ed. Mon. Germ. Epp. III 578). — Beg. JE. — . 

2 Roma 1073 iun. 1 

Gregorins VII (in Romanum pontificem electus) Guidoni Imolen. comiti: 
rogat eum, quatenus quaecumque inter Imolenses, qui b. Petro fidelitatem 
iuraverunt, et Guibertum archiep. Ravennatem discordiae aut molestianim 



J72 Imola. 

sit occasio, eani sedare et firma studeat pace decidere. eisque defensionia 
auxilia conferre non desinat, donec legati sui in partes illas veniant. — 
Quidam Imolenses. Dat. Romae kal iun. ind. 11. 

Beg. Gregorii VII lib. I ep. 10. — Edd. Carafa Ejyp. decr. III 556 n. 10 = Mansi 
XX 67 n. 10, = Tartini Ber. Ital. Sci: I 302, = AlbergJietti I 57, = Zaccaria I 25, = 
Cappelletti II 205, = Migne CXLVIIl 292 n. 10. Fantuzzi Mon. Bav. VI 19 n. 11 ut Gre- 
gorii V rescriptum ad a. 996 = Vesi Doc. I 41-3. Jaffe Bibl. rer. Germ. II 20. — Hegg. 
Bnheus Hist. Bav. - p. 298. Alvisi p. 76. J. 3545. JL. 4781. 

Guidonis Corneliensium comitis mentio fit in Petri Damiani Epp. lib.V n. 17. — 
Eius filius Ugolinus a. 1097 sept. 22 Guiberto archiepiscopo Ravennati fidelitatem 
sicut vasallus iuravit (edd. Mittarelli Ann. Camald. III 56 = Fantuzzi Mon. Rav. 
IV 228 n. 41). 

Castrum s. Cassiani. 

Olira, ut iam diximus, Forocorneliensium episcoporum sedes oppidura 
8. Cassiani fuit, ubi vetus s. Cassiani templum exstabat. Castrum s. Cassiani 
saec. XII in bello inter oppidanos et Imolenses destructum est; cf. Alvisi II 
comune dlraola p. 148 sq. et A. Hessel Gesch. der Stadt Bologna p. 76, 

1 Ferentmo (1151) mart. 3 

Eugenius III G(uidoni) rectori et populo Bononien. : mandat, quatenus 
homines de s. Cassiano ab Tmolensibua dispersos colligant et locum reparent etc. 
V. Bologna, Civ. (JL. 9455). 



Ecclesia s. Mariae Magdalenae et s. Lazari 
de Campo Mezo. 

Ex Imolensis episcopatus ecclesiis haec una inter censuales ecclesias 
S. R. E. apud Cencium in Libro censuum S. R. E. (ed. Fabre-Duchesne I 100) 
recensetur: 

^Ecclesia sanctae Mariae Magdalenae et s. Lazari de Cano Mezo 
XII Lucenses". 
Locus Campo di Meszo. ubi etiam nunc ecclesia s. Lazari exstat, in via 
Aerailia situs est versus oppidura Castel Bolognese. 
Privilegiura de re desideratur. 



Dozza 
^ Ecclesia s. Mariae in castro Ducciae. 

Gaetano Giordani Memorie dei Campeggi di Bologna, ove si tratta del castello 
di Dozza (Bologna 1870). — D. L. Baldisseri II castello di Dozza (Imola 1900). 

Locus saepius in chartis Imolensibus occurrit. — Pars chartarum, quae 
ad oppidum Ducciae spectant, inde ab a. 1177, hodie in archivo notariorum 
Imolae custoditur (cf. Mazzatinti Archivi I 178. 208 sq.). 



Castrum s. Cassiani — Eccl. s. Petri Casulensis. 173 

1 Verona (1186—87) iun. 23 

TJrbanus III R(o(lulpho) praeposito et canonicis s. Cassiani: confirmat com- 

positionem amicabilem inter eos et Guidonem [presb.] eccl. s. Mariae de 

castro Ducciae et populum ipsius loci de sepulturis et oblationibus factam. 

V. Eccl. cathedr. n. 3. — Charta compositionis inter Rodulphum praepositum 
et Guidonem presbyterum a. 1175 mai. 8 factae adservatur in archivo notariorum 
Imolae (cf. Mazzatinti Archivi I 178). 



Fiagnano 
Castrnm Flagnani. 

Locus patria Lamberti, postea Ilonorii II P. M., fuisse traditur. Bono- 
nienses e contra Honorium II Fagnani (Fagnano) in territorio Bononiensi 
natum esse contenderunt (cf. Calindri Dizionario II 358 sq. 3S8 sq.). 

t*i (1124-30) 

Honorius II concedit ecclesiae castri Flagnani Imolen. dioec. indulgentiam. 
Laud. in Gregorii XIII hulla a. 1577, teste L. Angeli Memorie biografiche p. 143 et 
Alvisi 11 comitne d'Imohi p. 92. — Reg. JL. — . 
Spurium. 

Casola Canina 
Ecclesia s. Petri Casnlensis. 

Lucii ni rescriptum, quod sequitur, exstat in tabulario canonicorum 
ecclesiae cathedralis Imolensis. 

A = Orig. Imola Arch. capitolare. 

1 Verona (1184—85) oct. 30 

Lucius in Guidoni presb. eccl. s. Petri Casulen.: indulget, ut quicumque in 

cimiterio praescriptae ecclesiae sepeliri deliberaverint, eorum devotioni et 

extremae voluntati, nisi excommunicati sint vel nominatim interdicti, nuUus 

obsistat. — lustis petentium. Dat. Veron. 3 kal. nov. 

A. — Ed. Gott. Nachr. 1910 ex A. — Regg. Gott. Nachr. 1898 p. 37 n. 9. Mazzatinti 
Archivi I 188. JL. — . 



COMACCHIO 

(Curaiaclum. Comaclium. Comaclum) 



lo. Bapt. Gaspariui Historia Comacli, ms. s. XVII; cf. Zappata apud Ughellum *II 
483. — Ughelli ' II502sq.; «II481sq. — Gio. Franc. Ferro Istoria dell' antica citta di 
Comacchio (In Ferrara 1701); Supplemento (Roma 1705). — (Giusto Fontanini) II 
dominio temporale della sede apostolica sopra la citta di Comacchio ' (Roma 1708); 
' (Roma 1709). — (G. Fontanini) Difesa del dominio temporale della sede apost. sopra 
la citta di Comacchio (Roma 1709). — (Lorenzo Alessandro Zaccagni) Dissertatio 
historica de summo apost. sedis imperio in urbem comitatumque Comacli (1709). — 
(Petri Coradini) Relatio iurium sedis apost. in civitatem Comaclensem (Romae 1711). — 
(G. Fontanini) Difesa seconda del dominio temporale della sede apostolica sopra la citta 
di Comacchio (Roma 1711). — (L. A. Muratori) Piena esposizione dei diritti imperiali ed 
Estensi sopra la citta di Comacchio in risposta alle due Difese del dominio e della Disser- 
tazione istorica (1712); * Les droits de I' empire sur 1' estat ecclesiastique (Utrecht 1713). 
[De ceteris circa controversiam Comaclensem scriptis cf. Antonelli Saggio di una biblio- 
grafia storica Ferrarese ' ap. Frizzi-Laderchi Mem. per la storia di Ferrara * II 408 sq.; 
^ (Ferrara 1851)]. — Gian-Francesco Bonaveri Della citta di Comacchio, delle sue lagune 
e pesche descrizione storica, civile e naturale . . illustrata da Pierpaolo Proli (In Cesena 
1761). — (Agostino di S. Croce) Ristretto di alcune ragioni comprovanti il vescovado di 
S. Cassiano protettore di Comacchio (Ferrara 1773). — los. Ant. Cavalieri De Coma- 
clensibus episcopis liber ad alteram Coletianam editionem Italiae sacrae Ughellii locuple- 
tandam (Comacli 1779). — Gioseffantonio Cavalieri Storia della villa e pieve di LiboUa 
6 sua riviera o sia del lido occidentale della laguna di Comacchio (Ferrara 1796). — 
Cappelletti II 579 sq. — Cesare Fogli Degli uomini illustri della citta di Comacchio 
(Ferrara 1902). — Gio. Masironi Appunti paleografici ossia note illustrative di una 
lapide del settecento appartenente alla cattedrale di Comacchio (Milano 1906). — Cesare 
Simoni Cronotassi dei vescovi di Comacchio (Faeuza 1908). — Franc. Lanzoni II primo 
vescovo di Comacchio in : Atti e Mem. della R. Deput. per le prov. di Romagna Ser. III 
t. XXVII (1909) 62 sq. 

Episcopatus Comiiclensis. 

Comaclensium episcoporum paucorum tantum nomina habentur, tem- 
porum incuria. Primus antistes a scriptoribus Comaclensibus Pacatianus 
celebratur, qui actis synodi a. 502 a Symmacho papa celebratae subscripsit 
(ed. Mon. Germ. Auct, antiq. XII 440. 452), sod non Comaclensis, immo 
Corneliensis episcopus fuit. Prima Comaclensis episcopi memoria legitur in 
inscriptionc a. 708 (cf. Fr. Lanzoni \. c). De episcopis vero, qui huic Vin- 
centio primo loci antistiti successerunt, perpauca scimus. 



Episcopatus Comaclensis — Mon. s. Mariae in Aula regia. 175 

In Comaclensi dioecesi celebre iUud Pompoaianum monaaterium situm 
fuisse Cencius notat; de quo infeiius. Praeterea Cencius (ed. Fabre-Duchesne 

1 97) sub episcopatu Comaclensi refert ecclesiam s. Alberti, i. e. monasterium 
8. Adalberti in Pereo, quod tamen ad Ravennatem dioecesim spectare constat 
{cf. supra p. 111). 

Ecclesia cathedralis est s. Cassiano sacra. 

Antiqua Comaclensia tabularia aut perierunt aut Romam in archivum 
Romanorum pontificum translata sunt. Leonis VIII privilegium pro monasterio 
s. Mariae in Aula regia (cf. infra p. 176 n. fl) custoditur in archivo castri 
s. Angeli (cf. Gott. Nachr. 1900 p. 117); codex s. XYI, privilegia ct instru- 
mienta civitatis Comacli continens, est in archivo Vaticano Arm. XLVIII t. 15 
(apographum s. XVII exstat ibidem Arm. XLVIII t. 43), in quo diplomata 
Friderici I a. 1177 Stumpf Reg. 4193 et Friderici II a. 1232 BF. 1933 trans- 
scripta leguntur (cf. Gott. Nachr. 1900 p. 376). 

*1 (872—79) 

lohannes VIII mandat Berengario glorioso comiti per Petrum ep. et 
lohannem ducem, ut adiutor sit Stephano ep., a sese in Comiaclo praeordi- 
nato, quatenus eius auxilio adiutus ecclesiae suae iura et possessiones atque 
ipsius curam ducatus retineat securus. 
Laud. in n. 2. — B,eg. JE. — . 

2 (879 april. 3) 
lohannesVIII Berengario glorioso comiti: rogat eum, ut tale Stephano ep. 
adiutorium faciat, per quod suam ecclesiam et ministerium sibi commissum 
securiter retinere atque disponere valeat. — Quia praecessores. Dat. [3 non. 
april. ind. 12]. 

Beg. lohannis VIII ep. 176. — Edd. Carafa Epp. decr. III 409 n. 167. Mami XVII 
114 n. 167. Cappelletti II 587. Migne C XX VI 825 n. 206. — Begg. J. 2455. JL. 3237. 



Monasterium s. HHariae in Aula regia. 

Ferro p. 347 sq. — Bonaveri p. 16. — Mittarelli Ann. Camald. I 104 sq. II 63. 
— Gioseffantonio Cavalieri Istoria della chiesa della Madonna del Popolo detta S. Maria 
in Aula regia della citta di Comacchio (In Comacchio 1782). 

Prima notitia monasterii b. Mariae q. v. in Auregario sive in Aula regia 
legitur in charta saec. X med. (edd. Mittarelli Ann. Camald. I App. c. 59 
n. 22; Cavalieri p. 30). Quae enim scriptores Comaclenses, Leonis VIII 
privilegium spurium (n. 1) perperam Leoni I aut Leoni IV attribuentes , de 
eiu6 vetustate narrant, omnino falsa sunt. Pauca de hoc monasterio scimus. 
Coluerunt monachi Benedictini. Monasterium iam saec. XV desermm Mai- 
nardinus ep. Comaclensis instauravit. A. 1570 patribus Cappucinis cessit. 

Leonis VIII privilegium est Romae in archivo Vaticano ; cf. supra. 



J76 Comacchio. 

B = Cop. Roma Arch. Vat. Arm. IV c. VIII n. 12. 

C = Peregrini Prisciani Hist. Ferrar. vol. I, s. XVI, Modena Arch. di stato; cf. infra. 

sub ^Ferrara". 
C* = Peregrini Prisciani Collectanea vol. III, s. XVI, ib. 
D = Fel. Contelori Rerum Ferrarien. vol. I, s. XVII, Roma Arch. Vat. Arm. XLVI 

t. 13; cf. Gott. Nachr. 1900 p. 374. 
E = Ferrara, Modena, Mantova, Miranda, s. XVII, ib. Arm. XLVI t. 54; cf. G6tt. 

Nachr. 1900 p. 375. 
F = lusti Fontanini Miscellanea, s. XVIII, Venezia Arch. di stato cod. misc. 650; 

cf. Kaltenbrunner in Wiener SB. XCIV 645. 

■\1 Laterano 964 iun. 13 

Leo VIII: concedit monasterio s. Mariae et Venerio abbati mon. q. v. Aula 
regia in territorio Comaclo res S. R. E. in territorio Comaclo nominatim 
illustratas. — Leonis ss. pont. a. 1 sicque regn. d. n. Ottone imp. a. 3, die 13 
m. iun., ind. 7; Romae Lateran. eccl. s. Salvatoris pal. Domina sancta. lohannes 
tabellio scr. die et mense et ind. ss. 8, Romae Lateran. pal. eccl. s. Salvatoris. 
Subscr. 8 epp. et card. etc. 

B a. 1305 iul. 19. [C f. 10' et C^ f. 75 Exc. B f. 90. E f. 50. F p. ij. — Ed. 
PflugJcH. Acta II 43 n. 82 ex F. — Eefjg. Ferro p. 56. 62. 81. 347. 353 ex C = Cavalieri 
p. 48. Muratori Antiq. V 428 ex C. Frizzi Mem. di Ferrara ^ II 44 ; * II 52. Cappelletti 
II 592. KaUenhrunner in Wiener SB. XCIV 697 n. CCCLXVIa. PflugkH. Iter p. 183 
n. 80 ex C\ JL. \3703 (cf. 11 706). 

Spurium, — Nos enim tam sententiam Muratorii (Piena esposizione p. 124), 
qui Alfonsum Ceccarellum auctorem huius privilegii fuisse contendit, repudiamus, 
quam sententiam v. cl. Bresslau (Handbuch der Urkundenlehre I 173), qui genuinum 
esse ex formulis secundum usum chartarum privatarum Romanarum adhibitis coUigit» 
Verum formulae, quae a regulis cancellariae apostolicae omnino abhorrent, con- 
gruunt cum chartis privatis Ravennatibus et Comaclensibus (cf. Federici Rer. Pom- 
pos. hist. I 423 n. 17; 453 n. 37; 462 u. 43; 494 n. 66; 500 n. 70; 506 n. 76; 511 n. 78). 
Privilegium itaque auxilio chartarum Comaclensium — Venerius abbas occurrit 
iu chartis a. 969 et 973 ap. Muratori Antiq. V425sq. et Cavalieri p. 53sq. — saec. XI 
aut XIT a falsario quodam confectum esse apud nos constat. 



Ecclesia s. lacobi de Cella Tolana. 

Antiquissimae originis coenobium in insula Volana situm fuisse, Pen- 
nottus Hist. tripartita ^ p. 298. 481. 622 affirmat. Rexerunt canonici regulares^ 
qui etiam monasteria s. Adalberti in Pereo et s. Laurentii in Caesarea (cf. 
supra p. 84. 111) ex donatione Ravennatensium archiepiscoporum disposuerunt. 
Otto IV eis a. 1210 privilegium concessit (BF. 350. 360). Verum quum pro- 
gressu temporum et loci conditione monasterium paulatim desertum et 
collapsum esset — erat enim locus nemorosus, aquarum ehivionibus et 
paludibus et aere corrupto paene inaccessibilis effectus — a. 1424 canonici 
regulares ex congregatione Frisonaria novum coenobium sub eodem titulo 
s. lacobi Cellae Volanae in xenodochio leprosorum s, Lazari in suburbio 
Ferrariae instituerunt, unde a, 1570 intra civitatem in templum s. lohannis 
bapt. se transtulerunt, 

De loco cf, Lubin p. 96; Ferro p. 343 sq,; Bonaveri p. 100 sq. 



Mon. s. Mariae in Aula regia — Mon. s. Mariae de Pomposia. 177 

Pennottus ^ p. 625 narrat, s. lacobi coenobio multa privilegia indulsiese 
Romanos pontifices, praesertim Alexandrum III et Innocentium IV et VI, 
imperatores quoque Ottonem IV et V(!). Ottonis IV privilegia a. 1210 
BF. 359. 360 edidit Winkelmann Acta I 30 sq. n. 39. 40 ex autographo et 
apographo in R. archivo Mediolanensi exsistentibus. Alterum Ottonis IV 
privilegii apographum est Imolae in archivo civitatis (cf. Bethmann in Archiv 
XII 573). Alexandri III vero privilegium (n. 1) frustra quaesivimus. 

*1 (1159—81) 

Alexander III concedit privilegium. 

Laud. a Pennotto * p. 625 = Ferro p. 346. — Beg. JL. — . 



Monasteriuni s. Mariae de Pomposia. 

(Pomposa) 

Lubin p. 305. — Ferro p. 384 sq. — Mabillon Ann. ord. s. Benedicti * III 173. 
V300. — Bonaveri p. 96sq. — Scritture e documenti dimonstranti li privilegii, giuris- 
dizioni etc. della antica abazia di S. Maria di Pomposa (1749). — Placidi Federici Rerum 
Pomposianarum historia monumentis illustrata I (Romae 1781). Partem alteram post 
obitum auctoris absolvit Sebastianus M. Campitelli, ms. s. XVIII, Monte Cassino Arcb. 
abbaziale. — Codex diplomaticus Pomposianus vol. I— VII, ms. s. XVIII, ib. — Carlo 
Morbio Storie dei municipi italiani * I (Milano 1836) 18 sq.; * (1840). — Silvio Busmanti 
Pomposa. Cenni storici > (Ravenna 1873); - (Genova 1875); * (Imola 1881). — Gius. Agnelli 
Ferrara e Pomposa (Bergamo 1902). — Melchiorre Roberti Pomposa (Ferrara 1906). 

Antiquissima est ecclesia s. Mariae in insula Pomposiae, licet eius 
origines obscurae sint. Nam notitia circa ecclesiam b. Mariae in Pado 
vetere, ubi temporibus Aureliani episcopi Ravennatis saec. VI in. mona- 
sterium aedificatum esse Agnellus c. 53 (Mon. Germ. Scr. rer. Langob. 
p. 315) narrat, non ad nostram, ut saepius affirmant, sed ad aliam b. Mariae 
ecclesiam referenda est. Certe a. 874 Pomposianum monasterium iam 
exstabat, ut patet ex lohannis VIII epistola ad Ludovicum 11 imp. J. 2245. 
JE. 2989 (cf. Ravenna, Archiepisc. n. 115), in qua Romanus pontifex mona- 
sterium s. Mariae in Comaclo q. d. Pomposia sibi vindicavit. Ab Ottone II 
imp. a. 982 sept. 30 Pomposianum monasterium abbati s. Salvatoris Ticinensi 
commissum (Mon. Germ. Dipl. II 327 n. 281; cf. quoque Adalheidae impera- 
tricis chartam donationis ap. Puccinelli Cronica dell' abbadia Fiorentina p. 189 
n. 5; Margarini Bull. Cas. II 44 n. 52; Cod. dipl. Longob. p. 1754 n. 997), ab 
Ottone in a. 999 sept. 27 Ravennati archiepiscopo datum est (1. c. 11 758 
n. 330). In generali placito a. 1001 april. 4 coram Silvestro II et Ottone ni 
celebrato monasteria s. Mariae q. v. Pomposia et s.Vitalis Ravennati ecclesiae 
refutantur (cf. Ravenna, Archiepisc. n. 167). Paulo post Otto III abbatiara 
Pomposianam per concambium a Frederico archiepiscopo Ravennate accipiens, 
eam ab omni subiectione archiepiscopoinim seu aliorum exemit et exinde 
regalem esse statuit (Mon. Germ. Dipl. II 850 n. 416); quod confirmaverunt 
eius successores. Sed saec. XII in. Romani pontifices monasterium Gualterio 
Ravennatensium archiepiscopo denuo commiserunt (cf. Gelasii 11 eiusque 

Kehr, Italia pontificia V. 12 



178 



Comacchio. 



successorum privilegia sub Ravenna, Archiepisc. n. 189. 190. 194. 198). 
Ditissimum olim fuit, multasque ecclesias disposuerunt eius abbates (cf. 
elenchum ecclesiarum ap. Morbio I 85 sq.), multis honestati privilegiis impe- 
ratorum et regum, Ottonis III a. 1001 (Mon. Gerra. Dipl. II 826 n. 395; 850 
n. 416), Heinrici H a. 1014 et a. 1022 (1. c. III 392 n. 312; 602 n. 473), 
Conradi II a. 1037 (1. c. IV 330 n. 240), Heinrici III a. 1045 et a. 1047 
(Stumpf Reg. 2283. 2330), Heinrici IV a. 1066 et a. 1095 (St. 2691. 2932), 
Heinrici V a. 1114 (ed. N. Archiv XX 225) et a. 1116 (St. 3136), Friderici I 
a. 1177 (St. 4222. 4223), Heinrici VI a. 1195 (St. 4936), Friderici II a. 1220 
(BF. 1193). Ibi floruerunt s. Guido abbas, qui novas aedes erexit, et Guido 
Aretinus, artis musicae peritissimus, et b. Petrus Damiani, qui ad monachos 
epistolam suam (Epp. lib. VI n. 6) et Opusculum XIII De perfectione mona- 
chorum dedit. 

Insignis erat olim monasterii bibliotheca, ab Hieronymo abbate instituta; 
eius catalogum ab Heinrico monacho a. cr. 1093 confectum edd. Montfaucon 
Diarium ital. (1702) p. 81 sq. = Migne CL 1345 sq., = Becker Catalogi bibl. 
antiq. (1885) 157sq.; C. Morbio Storie dei municipi italiani ^ I 31 sq.; ^ I 43 sq.; 
Gio. Mercati in Studi e documenti XVII (1896) 143 sq.; cf. Blume Iter 
II 215 sq. et Gottlieb Uber mittelalterliche Bibliotheken p. 223 sq. 

Denique Pomposianum monasterium cecidit. JS^am pestilentia aeris 
monachos ut locum desererent coegit, ita ut, Innocentii VIII et Alexandri VII 
iussu abbatia ipsa in praeposituram saecularem conversa, monachi in coeno- 
bium s. Benedicti in civitatem Ferrariae sese transferrent, ubi permanserunt 
usque ad suppressionem. 

Monasterium s. Mariae inter censuales s. Petri ecclesias recensetur ab 
Albino in Libro censuum S. R. E. (ed. Fabre-Duchesne II 115): 

„Monasterium Pomposae III solidos affortiatorum", 

itemque a Cencio (1. c. I 97. 133. 244) sub episcopatu Comaclensi et altera 
vice (1. c. I 120) sub episcopatu Ferrariensi. 

Pomposiani archivi, olim locupletissimi, pars periit, pars dispersa est. 
Maxima enira pars chartarum, coenobio suppresso, Ferrariam in monasterium 
s. Benedicti translata est, ubi remansit usque ad Napoleonis I tempora, qui 
archiva congregationum exstinctarum Mediolani in archivo generali Italici regni 
colligi iussit. Sed chartae Pomposianae in itinere ablatae sunt, postea vero 
ab Augustino Thciner acquisitae; quo mortuo, in manus Olomucensis archi- 
episcopi devencrunt, qui eas Benedictinis abbatiae Montis Casini dono dedit. 
Hodie igitur Pomposianarum chartarum 3000 plus vel minus inde ab a. 932 
in archivo Casinensi adservantur, earumque index in 6 voluminibus ibi 
habetur; cf. Tabularium Casinense I: Cod. dipl. Caietan. I (1887) p. X et 
Gott. Nachr. 1900 p. 291 sq. 

Praeterea supersunt Ferrariae nonnullae chartae ex archivo Pomposiano 
inde ab a. 986, quae hodie in bibliotheca publica custodiuntur; cf. Gott. Nachr. 
1897 p. 355 sq. 



Mon. s. Mariae de Pomposia. I79 

Altera tabularii Pomposiani pars iam saec. XVII Mutinae in archivo 
Estensium ducum adservabatur, nunc vero in R. archivo Mutinensi est (Can- 
cellaria ducale et Camera ducale); cf. Gott. Nachr. 1897 p. 242. 

Mediolani quoque in R. archivo nonnullae chartae exstant, aliae Venetiis 
in R. archivo, aliae Romae in R. archivo, inter quas notamus Ottonis III 
diploma (Mon.Germ.Dipl.il 850 n. 416) et Innocentii III privilegium (cf. 
Gott. Nachr. 1901 p. 242). Documenta Pomposiana saec. XI sq. collegit los. 
Campori Mutinensis (cf. L. Lodi Catalogo dei codici etc. di Gius. Campori 
p. 100 n. 134); pleraque Carolus Morbio olim possedit (cf. Verzeichnis einer 
Sammlung wertvoller Handschriften . . des Cav. Carlo Morbio. 1889). Non- 
nulla documenta ex archivo Pomposiano inde ab a. 1159 Rhodigii (Rovigo, 
Bibl. deirAccademia dei Concordi cod. 186) inveniuntur; cf. Mazzatinti Inven- 
tari III 21. Urbani IV privilegium a. 1263 nov. 13 est Perusii in archivo 
monasterii s. Petri; multaque monumenta perierunt. 

Praeterea inventariis usi sumus. Ex summario quodara, ut videtur, 
saec. XV, nunc deperdito, exscripta sunt „Summaria quorumdam privilegiorum 
monasterii Pomposiani" a. 1665, Modena Arch. di stato (cf. Mon. Germ. Dipl. 
III 736). Chartarum, quae s. XVII in tabulario monasterii s. Benedicti 
Ferrariae exstitere, indicem confecit Benedictus Bacchini „Regesto cronologico 
delle carte dell' archivio della Pomposa dal 932 al 1400", s. XVII ex., Milano 
Bibl. Braidense (Cartulari di chiese e monasteri d'Italia vol. VI); cf. Mazza- 
tinti Inventari VII 37. Eiusdem inventarii exemplar a. 1674 est Ferrariae in 
Arch. dei residui beni ecclesiastici (cf. Gott. Nachr. 1897 p. 364) et Mutinae 
in bibl. Estensi (Mss. Campori S 2. 15). „Inventario di scritture spettanti al 
monastero Pomposiano ed ora di S. Benedetto di Ferrara . . da P. Ludovico 
Morini" est in Scalabrinii Vet. mon. qu. VI f. 1 sq. [I]. Summaria privilegiorum 
monasterii Pomposiani leguntur insuper in F. Ughelli schedis, s. XVII, cod. 
Vat. Barb. 3231 (XL 28, olim 3655) f. 387' sq. (cf. Gott. Nachr. 1903 p. 97), 
et in scripturis archivi Vaticani, de quibus inferius. „Excerpta abbatiae 
Pomposianae ex indice confecto a B. Bachinio, exsistente in monasterio 
s. Benedicti de Ferraria" (cf. supra), olim in bibliotheca s. Michaelis de 
Muriano cod. 1084 (cf. Mittarelli Bibl. codd. ms. s. Michaelis Venetiarum 
p. 366), desiderantur. 

Privilegiorum Pomposiano monasterio concessorum saepius fit mentio 

in scripturis Vaticanis saec. XVII confectis a Franc. De Rubeis Ferrarien. 

confin., Roma Arch. Vat. Arm. XV c.VI n. 84 (cf. Gott. Nachr. 1903 p. 516); 

a Fel. Contelori Rerum Ferrarien. vol. I — III, ib. Arm. XLVI t. 13 — 15; 

Collectanee di scritture spettanti al ducato di Ferrara e Estensi vol. I — III, 

ib. Arm. XLVI t. 18 — 20; Ferrarien. et Venet. confin., ib. Arm. XLI t. 45 — 48 

<nunc codd. Vat. Barb. 1299—1302, olim XXXIII 71—74). 50. 58; Collectanea 

di scritture divwse spettanti a Comacchio et all' abbatia di Pomposia vol. I. II, 

ib, Arm. XLVIII t. 35. 36; Collectanea iurium sedis apost. contra Venetos, 

ib. Misc.Arm. I t. 140; cf. Gott. Nachr. 1900 p. 375 sq. 381 sq. 1903 p. 81 sq. 

Eiusdem tenoris videtur esse codex cap.ituli Toletani s. XVII cod. 45. 20; cf. 

Ewald in N. Archiv VI (1881) 367. 

12* 



'I^Iq Comacchio. 

• A = Orig. Modena Arch. di stato (Cancellaria ducale — Stato: Poinposa). 

A^ = Orig. Monte Cassino Arch. abbaziale. 

B = Cop. Modena Arch. di stato (Cancellaria ducale — Stato: Pomposa). 
£1 = Cop. ib. (Camera ducale : Pomposa). 
B^ = Cop. Monte Cassino Arch. abbaziale. 
B^ = Cop. Milano Arch. di stato. 

B* = Cop. Venezia Arch. di stato (Bolle ed atti della curia Romaua I). 
B'' = Cop. Verona Arch. comunale. > 

J5« = Cop. Ferrara Arch. comunale autico (Libro I); cf. infra p. 206. 
C = Codex diplomaticus Pomposianus vol. I— VII et Appendix, s. XVIII, Monte 

Cassino Arch. abbaziale; cf. Gott. Nachr. 1900 p. 292. 
C* = Istoria Pomposiana vol. I. II, s. XVIII, ib. Est Rerum Pomposianarum histo- 

riarum pars altera a Sebastiano M. Campitelli absoluta; cf. G6tt. Nachr. 1900 

p. 293. 
D = Collectanea di scritture diverse spettanti a Comacchio et alF abbatia di 

Pomposia vol. II, s. XVII, Roma Arch. Vat. Arm. XLVIII t. 36; cf. Gott. 

Nachr. 1900 p. 376. 
E = Ferrarien.-Venet. confin., s. XVIsq., ib. Arm. XLVI t. 49 [E'] et t. 51 [E^]; 

cf. Gott. Nachr. 1900 p. 375. 
F = Fel. Contelori Rerum Ferrarien. vol. I, s. XVII in., ib. Arm. XLVI t. 13; cf. 

Gott. Nacbr. 1900 p. 374. 
G = Cornelii Margarini Thesaurus historicus sacrae et politicae veritatis vol. III, 

s. XVII, ib. Arm. LTV t. 3; cf. Gott. Nachr. 1900 p. 377. 
G' = C. Margarini Schedae vol. II, s. XVII, Brescia Bibl. Quiriniana A IV 18; cf. 

GOtt. Nachr. 1897 p. 264. 
H = Scritture de' serenissimi Estensi, s. XVII, Ferrara Bibl. comunale cod. 110 

NC 4. 
H^ = lusti Fontanini Miscellanea, s. XVIII, Venezia Arch. di stato cod. misc. 650; 

cf. Kaltenbrunner in Wiener SB. XCIV 645. 
J = los. Ant. Scalabrini Monumenta vetera monasterii Pomposiani etc. , s. XVIII, 

Ferrara Bibl. comunale 454 ND 4; cf. Gott. Nachr. 1897 p. 357 sq. — Etiam in 

Scalabrinii libro ms. Privilegi e documenti spettanti alla chiesa di Ferrara, 

s. XVIII, ib. 507 ND 6, privilegia Pomposiana transcripta suut. De eo cf. 

infra p. 206. 
K = Monasticon Benedictinum vol. XXIV, s. XVII ex., Paris Bibl. nat. Ms. lat. 12681 

(residu Saint-Germain des Pres). 
L = Constantini Ruggieri Manuscripta miscellanea vol. X, s. XVIII, Bologna Bibl. 

della R. Universita cod. 1616 (olim 3662); cf. L. Frati Indice dei codici latiui 

conservati nella R. Biblioteca Universitaria di Bologna p. 569. 
ilf = P. L. Galletti Miscellanea vol. XXVII, s. XVIII, cod. Vat. lat. 7948; cf. Gott. 

Nachr. 1903 p. 28. 
N = St. Borgia Rerum maritimarum dominationis pontificiae monumenta, s. XVIII, 

Roma Bibl. Vat. Museo Borgia [iV'], et eiusdem auctoris Bullarium Lucii III,. 

s. XVIII, ib. [iV*]; cf. G8tt. Nachr. 1903 p. 74 sq. 

1 1013 iul. 6 

Benedictus VIII Widoni abbati etc: concedit terras et vineas et massas 
nominatim illustratas et piscariam q. v. Volanum, eo tenore ut singulis qui- 
busque annis pensionis nomine rationibus S. R. E. 3 arg. sol. persolvantur. — 
Cum magna nobis. Scr. p. m. Benedicti reg. not. et scrin. S. R. E., in m. iul., 
ind. 11. Dat. 2 non. iul. p. m. Benedicti ep. s. Silvae Candidae eccl. et bibl. 
8. apost. sedis, a. Deo propitio pont. d. n. Benedicti ss. VIII pp. a. 2, ind. ss. 11, 
m. iul., die 6. 



Mon. 8. Mariae de Poniposia. fgli 

C I. D f. 216. 346. 362. 1 qu. U f. 16. NK — Edd. (Fontanini) II dominio temp. 
' p. 395 n. 2 ex autogr. = Dumont -Housset Supphment au Coiys univ. dipl. du droit des 
gens II 24 n. 11. Fedeiici 1 458 n. 40 ex autogr. (cf. 1 69. 233) = Vesi Boc. I 468. Morbio 

1 55 n. 6. — Begg. Mittarelli Ann. Camald. I 43. 379 ex autogr. J. 3054. JL. 3999. 

Privilegiuni hoc secundum Diurni formulam LXXXIX (ed. Sickel p. 117) 
scriptum in placito a. 1016 april. 80 relectum est (edd. Mittarelli Ann. Camald. I 
App. c. 217 n. 94; Federici l 469 n. 48; Fantuzzi Mon. Rav. IV 189 n. 18; cf. Hiibner 
Gerichtsurkunden Reg. 1210). — De portu et piscaria Yolanae cf. Arnaldi Ravennatis 
archiep. chartam a. 1018 datam (ed. Federici I 475 n. 52). 

2 1022 iul. 
Benedictus YIII Widoni abbati etc: constituit, ut nuraquam locus ipse aut 
res ad ipsum pertinentcs praeter Deo et regi alicui submittatur personae, 
nullusque mortalium praeter regiae potestatis culmen in monasterio aut in 
curtibus vel in castellis sive in plebibus aut in cellis seu in villis etc. aliquam 
ordinationem vel auctoritatem sive potestatem aut iurisdictionem tenere prae- 
sumat; confirmat piscariam q. v. Bolana. — Quoniam semper sunt. Scr. p. m. 
Stephani primiscriniarii s. apost. sedis, in m. iul. et ind. 5. 

B- s. XII. fC i. I qu. II f 15. G' f 313. N'J. — Edd. Muratwi Aittiq. V 1051 
= Scritture e doc. p. 4, = Migne CXXXIX 1626 n. 27. Federici I 490 n. 62 ex autogr. 
(cf. I 261). Morbio I 63 n. 10. — Regg. J. 3079. JL. 4041. 

De Stephano primiscriniario sive protoscriniario cf. Galletti Del primicero p. 147 

et Bresslau Handbuch der Urkundenlehre I 176. 

a 1052 mart. 18 

Leo IX eccl. b. Mariae in insula Pomposiae et per eam Mainardo abbati 
etc. : confirmat possessiones nominatim illustratas (ut n. 1), ita sane ut singulis 
quibusque annis pensionis nomine S. R. E. 3 arg. sol. persolvantur actionariis; 
constituit, ut numquam locus aut res ad ipsum pertinentes alicui submittatur 
personae (ut n. 2). — Regina coelorum. Dat. 15 kal. april. p. m. Friderici 
S. R. E. bibl. et canc. vice d. Herimanni archicanc. et Colonien. archiep., a. d. 
Leonis IX pp. 4, ind. 5 [6]. 

B s. XI ex. fB a. 1737. C i. C i. E' f. 78 = F f 37. E*. H n. 52. fli f. 21. 
I qu. II i f. 1. K f. 154']. — Edd. Muratori Antiq. V 337 ex B = Scritture e doc. j). 5, = 
Migne CXLIII 683 n. 65. Morbio I69 n. 13. — Regg. Hofler Die deutschen Pdpste II 377. 
J. 3245. JL. 4268. 

Conf. Heinrici Ravennatis archiepiscopi instrumentum restitutionis a. 1055, in 

quo laudantur privilegia pp. Benedicti et Leonis (ed. Savioli Ann. Bolognesi I^ 95 

n. 1055). 
U (1106) 

Bernardus S. R. E. presb. card. et per partes Longobardiae et adiacentium 
fines vicarius Paschalis II decidit litem inter M. abbatem de Pomposia et 
clericos eccl. s. Michaelis de Soleria. 

Laud. in Mathildis comitissae charta a. 1106 ex. (edd. Muratwi Antiq. V933 = Fio- 
rentini Mem. della cantessa Matilda * II 211. Rena e Camici Scrie de' duchi e marchesi di 
Toscana III c 103 n. 43. Regg. Tiraboschi Mem. stor. Modenesi II^ 72 n. 290. Overmann 
■Grufin Mathilde von Tuscien p. 178 n. 100). — Reg. JL. — . 

5 (1112— U) 

Paschalis II Teuzoni abbati etc: concedit monasterio b. Mariae in insula 
q. Y. Ponposia terras nominatim illustratas et piscariam integram q. v.Vohma, 



|g2 Comacchio. 

ita sane ut singulis quibusque annis pensionis nomine 3 arg. sol. S. R. E. 
actionariis persolvantur; decernit, ut nulli archiepiscopo, nulli episcopo liceat 
monasterio gravamen inferre nec in ipso aut in eius rebus potestatem exer- 
cere sive fodrum extorquere aut alias exactiones inferre. — A[d hoc nos]. 
Scr. p. m. Rainerii scrin. reg. et not. s, pal. 

B^ s. XII. [G^ f. 301 Exc. I qu. IV f. 4' Exc.J. — Ed. Gott. Nachr. 1900 p. 314 
n. 7 €x B\ — Eeg. Gott. Nachr. 1897 p. 271 n. 1 ex GK JL. — . 

In circulo q. app. rota deest signatio, desunt praeterea subscriptiones papae 

et cardinalium et notae cbronologicae. Privilegium igitur imperfectum remansisse 

videtur. — Teuzo abbas iu chartis a. 1112—1115 occurrit. 

6 Latemno 1124 ocf. 16 

Calixtus II Aurelio abbati etc: confirmat possessiones et iura (ut n. 5); 

concedit licentiam chrisma et oleum sanctum a Comacliensi ep., benedictionem 

abbatis, monachorum ordinationem et consecrationes altarium monasterii et in 

massa Lacus sancti a quo voluerint catholico episcopo suscipiendi; statuit, ne 

abbas ad cuiuslibet episcopi synodum pergere compellatur, nisi a Romano 

pontifice vel legato eius fuerit invitatus. — Aequitatis et. Ego Calixtus etc. 

Dat. Lat. p. m. Aimerici S. R. E. diac. card. et canc, 17 kal. nov., ind. 3, inc. 

d. a. 1124, pont. autem d. Calixti II pp. a. 6. 

A. fB^ s. XII. B' s. XVIIL C n. E' f 82' = F f. 41. E^ Exc. (?» f. 301 Exc. 
H^ f 29. I qii. IV f. 4' Exc. K f 160']. — Edd. Muratoi-i Antiq. V 823 ex A — Scritture 
e doc. p. 6, = Migne CLXIII 1328 n. 277. Bobert Bullaire du pape Caliocte II t. II 341 
n. 512 ex A. — Regg. J. 5189. JL. 7168. 

7 Firenze 1132 dec. 20 

Innocentius II Aurelio abbati etc: suscipit Pomposianum b. Mariae mon. 

sub S. R. E. patrocinio, confirmat possessiones propriis nominibus expressas 

et iura (ut n. 6). — Ad hoc in. Ego Innocentius etc Subscr. 6 card. Dat. 

Florentiae p. m. Aimerici S. R. E. diac card. et canc, 13 kal. ian., ind. 10, 

inc. d. a. 1133, pont. d. Innocentii pp. II a. itidem 3. 

B^ s. XII. [G^ f. 301 Exc. I qu. IV f. 5 Eocc.J. — Ed. Gott. Nachr. 1900 p. 316 
n. 8 ex B*. — Beg. Gott. Nachr. 1897 p. 274 n. 3 ex GK JL. — . 

8 Laterano 1143 dec. 16 
Celestinus II Paulo abbati etc: suscipit b. Mariae Pomposianum mon. sub 
apost. protectione, et confirmat possessiones propriis expressas vocabulis et 
iura (ut n. 7). — Apostolici moderaminis. Ego Celestinus etc. Subscr. 
12 card. Dat. Lat. p. m. Gerardi S. R. E. presb. card. ac bibl., 17 kal. ian., 
ind. 7, inc d. a. 1143, pont. v. d. Celestini II pp. a. 1. 

jB^ s. XII. [B a. 1524 dep. = B s. XVIL B a. 1556. B a. 1647. B a. 1737. C n. 
B f 359. E^ f 99 = F f 45. E^ Exc. G» f 301 Exc. H> /. 37. I qu. iv f. 5 Exc. 
K f. 167'J. — Ed. PfiugkH. Acta III 41 n. 47 ex BHK — Regg. Kaltenbmnner in Wiener 
SB. XCIV659 n. 5995 a. JL. 8459. 

Apographum est etiam in actis s. XVII, Faenza Arch. comunale n. 50 vol. I p. 190. 

*9 Costa d'Adige 1146 dec. 9 

Ex praecepto Guidonis S. R. E. card. lohannes iudex de Vado et Adegerius 
de 8. Cruce definiunt controversiam inter Paulum abbatem s. Mariae de Pom- 



Mon. s. Mariae de Poniposia. 183 

posia et Madelbertum priorem mon. s. Cypriani de Venetia super possessione 

q. d. Costa. 

V. Torcello, Mon. s. Cypriani de Mnriano (ed. Gloria Cod. dipl. Padov. 11 352 n. 474). 

*10 (1145—53) 

Eugenius III concedit privilegium. — Desiderium quod. 

Laud. in n. 11. 12. 15. 36. — Reg. PflttgkH. Iter p. 246 n. 461. JL. — . 

11 Latemno 1154 mart. 19 

Anastasius IV lohanni abbati etc. : ad cxemplar Celestini (n. 8) et Eugenii 

(n. 10) suscipit b. Mariae Pomposianum mon. sub apost. protectione, et con- 

firmat possessiones propriis expressas vocabulis et iura. — Religiosam vitam 

eligentibus. Ego Anastasius etc. Subscr. 17 card. Dat. Lat. p. m. Rolandi 

S. R. E. presb. card. et canc, 14 kal. april., ind. 2, inc. d. a. 1153, pont. v. 

d. Anastasii pp. IIII a. 1. 

B a. 1446. B* a. 1447. fC n. I qu. IV f. 5' Exc. (17 kal. ian.). LJ. — Edd. Muratori 
Antiq. V 431 ex B = Scritture e doc. p. 7, = CasteUini Storia della citta di Vicenza VI 114, 
= Migne CLXXXVIII 1048 n. 58. — Regy. J. 6788. JL. 9852. 

12 Roma S, Pietro 1155 april. 9 
Hadrianus IV lohanni abbati etc. : ad exemplar Celestini (n. 8), Eugenii 
(n. 10) et Anastasii (n. 11) suscipit mon. sub apost. protectione, et confirmat 
possessiones et iura. — Effectum iusta postulantibus. Ego Adrianus etc. 
Subscr. 13 card. Dat. Romae ap. s. Petrum p. m. Rolandi S. R. E. presb. card. 
et canc, 5 id. april,, ind. 3, inc d. a. 1155, pont. v. d. Adriani pp. IIII a. 1. 

B^ a. 1647. C II. fG^ f. 301 Exc. I qu. iii f. 4'J. — Edd. Muratori Antiq. Vl66 
Exc. ex B^ = Migne CLXXXVIII 1401 n. 30. — Regg. PflugkH. Iter p. 260 n. 549 ad 
a. 1154—59. J. 6855. JL. 10024. 

*13 (1154—58) 

Hadrianus IV delegat Albericum (postea Ariminen. ep.) iudicem in causa, 

quae inter Pomposianum mon. et raon. s. Vitalis super possessione fundi 

Baurie (sive Scornii) vertitur. 

Laud. in n. 25. — Reg. JL. — . 

Conf. Ravenna, Mon. s. Vitalis n. 3 (supra p. 81). 
*14 (1155-59) 

Coram Hadriano IV eadem causa, quae per appellationem ad suam 

audientiam delata est, aliquamdiu agitatur. 

Laud. in n. 25. — Reg. JL. — . 

Conf. Ravenna, Mon. s. Vitalis n. 5 (supra p. 81). 
15 Anagni 1160 dec. 21 

Alexander III lohanni abbati etc: ad exemplar Celestini (n. 8), Eugenii 
(n. 10), Anastasii (n. 11) et Adriani (n. 12) suscipit mon. sub apost. protectione, 
et confirmat possessiones et iura. — Effectum iusta postulantibus. Ego 
Alexander etc Subscr. 10 card. Dat. Anagn. p. m. Hermanni S. R. E. sub- 
diac et not., 12 kal. ian., ind. 9, inc d. a. 1160, pont. v. d. Alexandri pp. 
III a. 2. 

AK fB a. 1589 dep. = B s. XVIII B a. 1737. C ri. G^ f. 301 Exc. I qu. IH 
f 2'. M f. 3'J. — Edd. Scrittnre e doc. p. 8. PflugkH. Ada III 203 n. 194 ex B. — Regg. 
PflugkH. Iter p. 262 n. 559. JL. 10639. 



1 84 Comacchio. 

16 Benevento (1168—69) mai. 10 

Alexander III abbati et fratribus s. Benedicti supra Padum: confirmat 
sententiam ab Aldigerio et lohanne de Yado Ferrarien. iudicibus in contro- 
versia inter Madalbertum priorem s. Cypriani et P. abbatem s. Mariae de 
Pomposia super possessione loci q. d. Costa prolatam. 

V. Poliroue, Mon. s. Beuedicti super Padum (JL. 11530). — Conf. n. 9, 
*17 (1169) 

Alexander III committit lohanni ep. Bononiensi causam inter Monaldum 
priorem et fratres s. Mariae de Portu et Guidonem abbatem et fratres Pom- 
posianos super quibusdam possessionibus. 

Lmid. in n. 20. — Reg. JL. — . 

Contra sententiam a lohanue ep. Bonouiensi a. 1169 aug. 7 prolatam (ed. Savioli 

Ann. Bolognesi II '' 13 n. 197) monachi Pomposiani ad papam provocaveruut. — 

Conf. Ravenua, Eccl. s. Mariae in Portu n. 11 (supra p. 99). 

*18 (1169—71) 

Alexander III committit Ildebrando bas. XII Apostolorum card. presb., 
apost. sedis legato, causam inter eccl. s. Mariae de Portu et mon. s. Mariae 
de Pomposia, iam a lohanne ep. Bononiensi initam (n. 17), appellatione 
postposita terminandam. 

Laud. in n. 19. 20. — Eeg. JL. — . 

Conf. Ravenna, Eccl. s. Mariae in Portu n. 12 (supra p. 99). 

19 BtigJioIo 1171 mart. 28 
Ildeprandus S. R. E. presb. card., legatus Alexandri III in partibus Longo- 
bardiae, confirmat sententiam a lohanne ep. Bononiensi prolatam (n. 17). 

C n et App. — Eeg. JL. — . 

Conf. Ravenna, Eccl. s. Mariae in Portu n. 13 (supra p. 99). 

20 TuscuJanum (1171) mai. 31 
Alexander III Guidoni abbati et fratribus Pomposianis: confirmat senten- 
tiam a lohanne ep. Bononiensi prolatam (n. 17) et ab I(ldebrando) bas. XII 
Apostolorum presb. card., sedis apost. legato, firmatam (n. 19). — Cum 
causam quae. Dat. Tusculan. 2 kal. iun. 

C II et Aiyp. — Ed. Gott. Nachr. 1902 p. 327 n. 15 ex C. — Beg. JL. — . 
Couf. Ravenna, Eccl. s. Mariae in Portu n. 14 (supra p. 99). 

21 Tusculanum (1171—72) oct. 12 

Alexander III monachis s. Cypriani: mandat, quatenus terram q. d. Costa, 

quam per violentiam detinent, fratribus Pomposianis sinc molestia reddant 

aut ipsis exinde coram Caprulano ep. faciant iustitiae complementum. 

v. Torcello, Mon. s. Cypriani de Muriano (JL. 13584). — Couf. n. 10. 16 et 
Gerardi ep. Paduani sententiam a. 1173 ian. 4 de eadem re prolatam (Reg. Gloria, 
Cod. dipl. Padovan. II 268 n. 1094). 

*52 (Tusculanum 1171—72 ocf. 12) 

Alexander III committit (Dominico) Caprulano ep. causam inter Willelmum 
priorera et fratres eccl. s. Cypriani ex una parte et abbatem et fratres Pom- 
posianos ex altera super terra q. v. Costa. 
iMud. in n. 21. 23. — Reg. JL. — . 



Mou. s. Mariae de Pomposia. 185 

23 Anagni (1173—74) iun. 7(?) 

Alexander III Willelmo priori et fratribus eccl. s. Cypriani: confirmat 
sententiam a D(ominico) ep. Caprulano in eadem causa prolatam (n. 22). 
V. Torcello, Mon. s. Cypriaui de Muriauo (ed, Gott. Nachr. 1896 p. 303 u. 7). 

*^4 (1159—77) 

Coram Alexandro III causa inter mon. Pomposianum et mon. s. Vitalis 
super possessione fundi Baurie (sive Scornii) agitur. 
Laud. m n. 25. — Reg. JL. — . 

Conf. Raveuna, Mon. s. Vitalis n. 5 (supra p. 81). 

25 Venezia 1177 (mai.—aug.) 

(Residente Alexandro III in consistorio) Hubaldus Hostiensis ep., lohannes 
Neapolitanus presb. tit. s. Anastasiae , lacintus s. Mariae in Cosmydyn, 
Cinthius Capellus s. Adriani diac. S. II. E. card. et Ezelinus iudex Paduae 
Guidoni abbati s. Mariae de Pomposa et Petro abbati s. Vitalis: arbitrium 
proferunt super causa, quae inter Pomposianum mon. et mon. s. Vitalis super 
possessione fundi Baurie (sive Scornii) diutissime vertebatur (cf. n. 13. M. 
24). — Ecclesiasticae moderationi. Acta sunt Venetiis in Rivo alto a. ab 
inc. d. 1177, ind. 10, pont. v. d. Alexandri pp. III a. 19. Ego Hubaldus 
Hostien. ep. etc. Ego lohannes Neapolitanus etc. Ego lacintus etc. 

C II. — Ed. Fantuzzi Mon. Rav. II 148 n. 77 ex tabulario s. Vitalis. — B.eg. JL. — . 
Alterum exemplar exstat in archivo s.Vitalis de Ravenua, hodie in bibliotheca 

Classensi (cf. Raveuna, Mon. s. Vitalis n. 6). 

^^26 Venesia 1177 sept 

In praesentia Alexandri III et cardinalium Gerardus Ravennas archiep. 

conqueritur de Guidone abbate Pomposiano, qui per vim Ravennatis eccl. 

possessiones occupaverat. Causa reicitur in aliud tempus. 

v, Ravenna, Archiepisc. n. 232. — A. 1188 causa inter Gerardum archiep. et 
Walfredum abbatem super plebe s. Petri de Ostolato saepius agitur. 

*27 (1174-78) 

Alexander III committit D(ominico) Caprulano et S(tephano) Equilensi 
€pp. et abbati s. Georgii causam inter monachos Pomposianos et canonicos 
Cenetenses super eccl. s. Petri de Colice. 

Laud.^in n. 29. — Eeg. JL. — . 

Causam hanc iam a praedecessoribus Alexaudri III iudiciali sententia termi- 

natam esse, ex n. 29 edocemur, Sed rescripta de re omnino desiderautur, 

*28 (1174—78) 

Alexander III mandat eisdem (n. 27), ut rationes, quibus moti sententiam 
in eadem causa tulissent. sine admixtione falsitatis sub sigillis clausas ad se 
transmittant. 

Laud. in n. 29. — Reg. JL. — . 
29 Anagni (1174—78) ian. 20 

Alexander III abbati et fratribus Pomposianis: confirmat sententiam a 
D(ominico) Caprulano et S(tephano) Equilensi epp. et abbate s. Georgii 
super eadem causa (n. 27. 28) latam, monasterio Pomposiano ecclesiam 



\ gg Comacchio. 

8. Petri de Colice confirmans et monachos ab impetitione canonicorum Cene- 
tensium penitus absolvens. — Cum causam quae. Dat. Anagn. 13 kal. feb. 
AK [C App.J. — E(l Gott. Nachr. 1900 p. 334 n. 21 ex A\ — Reg. JL. — . 

30 Tusculanum (1181) mai. 26 

Alexander III Pomposiano abbati: mandat, quatenus compositionem inter 
eum et ecclesiam s. Cypriani de communi consensu et beneplacito factam et 
ab utraque parte susceptam et apost. sedis munimine roboratam (n. 23) et 
per decennium observatam, nisi manifestam iniquitatem contineat, firmiter et 
inconcusse observet; nuntiat, se Caprulensi ep. in mandatis dedisse, ut eandem 
compositionem praecipiat inviolabiliter observari (n. 31). 

V. Torcello, Mon. s. Cypriani de Muriauo (ecl. Gott. Nachr. 1896 p. 304 n. 9). 

*31 ' (Tusculanum 1181 mai. 26) 

Alexander III mandat Caprulensi ep., ut Pomposiano abbati super causa 
inter eum et ecclesiam s. Cypriani silentium perpetuum imponens, com- 
positionem inter eosdem factam praecipiat inviolabiliter observari. 
Laud. in n. 30. — Reg. JL. — . 

*32 (1181) 

Alexander III committit O(mnibono) Yeronensi et (Dominico) Caprulano 
epp. causam inter Concordiensem et Pomposianam ecclesias super cappella 
8. Martini de Fana vertentem. 

Laud. in n. 34. — Reg. JL. — . 

33 [Veroli] 1184 mai. 7(?) 
Lucius III Gualfredo abbati ^io..'. concedit privilegium confirmationis. — 
Quotiens a nobis. Ego Lucius etc. Subscr. 11 card. [Dat. Verulis p. m. 
Alberti] S. R. E. presb, card. et canc, non. mai.(?), ind. [2], inc. d. a. 1184, 
pont. V. d. Lucii pp. III a. 3. 

A (mutilum). — Megg. FflugkH. Iter p. 299 n. 779 ex A. JL. 15152. 

34 Verona (1184—85) nov. 27 
Lucius III O(mnibono) Veronensi et (Dominico) Caprulano epp. : mandat, 
quatenus causam inter Concordiensem et Pomposianam ecclesias super cap- 
pella s. Martini de Fana, eis ab Alexandro pp. (n. 32) commissam, audiant 
et appellatione remota fine canonico terminent et abbatem (Pomposianum) 
compellant, ut res ab eius hominibus D. praeposito et quibusdara canonicis 
Concordiensibus ad scholas euntibus et aliis naufragium passis violenter 
ablatas restitui faciat vel sub ipsorum examine iustitiae plenitudinem ex- 
hibere non differat. — Causam quae. Dat. Veron. 5 kal. dec. 

C n et App. N^. — Ed. Oott. Nachr. 1900 p. 340 n. 26 ex C. — Reg. JL. —. 

*35 (1188 in.) 

[Clemens 111] committit G. abbati s. Proculi et R. priori s. Victoris (de 
Bononia) causam inter abbatem Pomposianum et archipresb. s. Marini super 
cappellis s. Blasii de Saliceto et s. lohannis de Castagnolo maiore. 
Laud. in inventariis mon. Pomposiani (cf. p. 179). — Reg. JL. — . 



Mon. s. Mariae de Pomposia — Ducatus Comaclensis. \ 87 

5^ Laiemno 1192 lul. 13 

Celestinus III Anselmo abbati etc: ad exemplar Celestini (n. 8), Eugenii 
(n. 10), Anastasii (n. 11), Adriani (n. 12), Alexandri (n. 15) et Lucii (n. 33) 
suscipit mon. sub apost. protectione, et confirmat possessiones et iura. — 
Quotiens a nobis. Ego Celestinus etc. Subscr. 9 card. Dat. Lat. p. m. Moysi 
8. R. E. subdiac. Lateranen. can., 3 id. iul., ind. 10, inc. d. a. 1192, pont. v. 
d. Celestini pp. III a. 2. 

[B a. 1383 dep.J. B s. XVII. 5» «. 1506. B^ s. XVIL B' s. XVIII. C ni. G 
f. 538'. G^ f. 297. 1 qu. m f. 7 et qii. div. f. 13. M f. 4'. N\ — Edd. Scritture e doc, 
p. 12. Biancolini Notizie istor. ddle chiese di Verona II 727 Exc. (14 id. iul,). Morbio I 76 
n. 18 = La Farina Rischiarazioni e documenti ^ IV 206 n. 35, = Miyite CCVI 958 n. 91. — 
Begg. J. 10392. JL. 16917. 

Margarini, Scalabrini et Borgia apographo C.Burghesii a.l593 aug. 21 usi sunt. 

Dncatus Comaclensis. 

Comaclenscm ducatum Romani pontifices iam pridem disposuenmt. 
Tohannem VIII curara ipsius ducatus Stephano ep. Comaclensi (v. Episc. 
n. 1 — 2; supra p. 175), Stephanum V lohanni ep. Papicnsi (n. 2 — 4) com- 
misisse, ex eorum rescriptis colligitur. Saec. X autem ducatus ab Adalheida 
imperatrice tenebatur, qua mortua Gregorius V eum Gerberto archiepiscopo 
Ravennati concessit (v. Ravenna, Archiepisc. n. 166). Meminerint lectores, de 
iuribus imperii et ecclesiae Romanae circa Comaclensem ducatum saec. XYIII 
in. viros doctos multis libellis disceptasse. 

Adnotamus denique privilegia Liutprandi regis a. 730 et Caroli M. 
a. 781 (Mon. Germ. Dipl. Karol. I 182 n. 132), Friderici I a. 1177 (Stumpf 
Reg. 4193) et Friderici II a. 1232 (BF. 1933) Comaclensibus concessa. 

*1 (884—85) 

Hadrianus III [excommunicat?] lohannem ducem pro invasione et oppres- 

sione ducatus Commeaclensis. 

Laud. in n. 3. — Reg. JL. — . 
*2 (885) 

Stephanus V concedit in ordinationis suae exordio lohanni ep. Ticinensi 

ducatum Commeaclensem, eo modo quo eum duces solent habere. 

Laud. in n. 4. — Reg. JL. — . 

3 (886) 

Stephanus V lohanni duci: scribit, nullo ingenio et nulla quacumque inten- 
tione ducatum Commeaclensem, pro cuius invasione et oppressione ab Adriano 
pp. (n. 1) dicitur esse [excommunicatus?], ei diebus vitae eius se concessurum 
esse. — De ducatu. 

Coll. Britt. Stephani V ep. 3. — Ed. Ewald in N. Archiv V 400 n. 3. — Reg. JL. 3410. 

4 (886) 
Stephanus V lohanni duci(?): scribit, se ducatum Commeaclensem lohanni ep. 
Ticinensi in ordinationis suae exordio concessisse; si hoc non fecisset, pro amore 
ill. Gaudonis gloriosi militis utique ei ipsum ducatum daret. — Praecipue cum. 

CoH. Britt. Stephani V ep. 4. — Ed. Ewald in N. Archiv V 401 n. 4. — Reg. JL. 3411. 



AD R I A 



Gian Pietro Ferretti Memoi*abilia episcopatus Adrieusis, luss. s. XVIsq., Adria 
Museo Bocchi (cf. Bocchi Trattato p. 2); Venezia Arch. di stato; Rovigo Bibl. dell' Acca- 
demia dei Coucordi codd. 307. 474 (cf. Mazzatiuti Inventari III 39. 55). — G. P. Ferretti 
De iuribus ecclesiae Adriensis, ms. a. 1540 (cf. Silvestri p. 155). — Ippolito Boccato 
(Bocchi) Memorie in materia del vescovato di Adria, ms. s. XVI, Adria Museo Bocchi. — 
Paolo Emilio Casilino Delle origini di Rovigo e della famiglia Casiliua (Venetia 1578). 

— Andrea Nicolio Origine et antichita di Rovigo (In Verona 1582). — Camillo Silvestri 
Storia agraria del Polesine vol. I— IV, ms. s. XVII, Rovigo Bibl. Silvestriana (cf. Bocchi 
Trattato p. 11). — Ughelli 'II 396sq.; ^^ II 397 sq. X» 197 sq. — Carlo Silvestri 
Istorica e geografica descrizione delle antiche paludi Adriane . . con le principali notizie 
deir antichissime citta di Adria e Gavello (In Venezia 1736). — Giangirolamo Brouziero 
Istoria delle origiui e condizioni de' luoghi princijjali del Polesine di Rovigo . . data in 
luce da Carlo Pecora (In Venezia 1748). — (Giuseppe Bocchi) Memorie e documeuti 
Spettanti alla citta d'Adria vol. I — III, ms. s. XVIII, Adria Museo Bocchi. — Arnaldi 
Speronii De Alvarottis (Degli Alvarotti) Adriensium episcoporum series historico- 
chronologica monumeutis illustrata (Patavii 1788). — (Frauc. Girolamo Bocchi) Esame 
critico di N. N. Adriese sopra due proposizioni nel libro ,Adrieusium episcoporum series* 
etc. (In Padova 1789). — G. B. Mutinelli Ragiouamento sopra gli antichi diritti della citt^ 
di Adria (In Venezia 1798). — Franc. Girolamo Bocchi Diasertazioue sopra un autico 
sigillo di Adria esistente nella citta di Veletri nel celebre Museo Borgiano (Adria 1799). 

— F. G. Bocchi Serie degli arcipreti della cattedrale di Adria (Adria 1799). — F. G, 
Bocchi Storia di Adria etc, ms. s. XVIII ex. , Adria Museo Bocchi. — Bartolommeo 
Francesco Dona Serie istorico-cronologica dei canonici della cattedrale di Adria (Veuezia 
1820). — Risposta a due proposizioui dell' opuscolo ^Serie istorico-crouologica" etc. (Rovigo 
1821). — Luigi Grotto SuUa condizione autica e moderna di Adria * (Venezia 1820); 
* . . succinte notizie con memorie e dissertazioui relative alla cittii stessa di Franc. 
Qirol. Bocchi I. II (Venezia 1830 — 31). — Franc. Aut. De'Lardi ludicazioni storico- 
archeologico-artistiche intomo alla citta di Adria Veneta (Venezia 1851). — Fr. A. De' 
Lardi Serie cronologica dei vescovi di Adria (Venezia 1851). — Cappelletti X 9 sq. — 
Franc. Ant. Bocchi Della sede episcopale di Adria Veneta (Adria 1858). — F. A. Bocchi 
L'importanza di Adria antica la Veneta etc. iu: Arch. stor. ital. Ser. III t. X^ (1869) 
20 sq. — Aut. Maria Marcolini Cenni storici del distretto di Ariano nel Polesine di Rovigo 
(Padova 1871). — F. A. Bocchi Trattato geografico - economico comparativo per servire 
alla storia dell' autica Adria e del Polesine di Rovigo (Adria 1879). — F. Bocchi Dei 
dominatori di Adria Veneta e delle mutazioui avvenute nel suo muuicipale reggimento 
in: Archivio Veneto XX (1880) 235 sq. — F. Bocchi Saggio degli studi .. intorno la 
storia di Adria e del Polesine di Rovigo ib. XXVI (1883) 444 sq. — F. A. Bocchi Memorie 
e documenti per Adria e Polesine vol. I— VI, ms. s. XIX, Adria Museo Bocchi. — P. 
Mazzucchi Memorie storiche di Castelgugliehno (Badia Polesine 1903). 



Episcopatus Adriensis. 189 



Episcopatus Adriensis. 

Episcopatus Adriensis origincs obscurae sunt, episcoporumque series 
lacunis scatet. Episcopi Adrienses, licet civitas Adria cum territorio suo in 
Venetiarum provincia sita esset, metropolitanae iurisdictioni Ravennatum 
archiepiscoporum subiecti erant usque ad a. 1818, quo ecclesia Adriensis 
ab omni metropolitica subiectione erga archiepiscopalem Ravennatensem 
ecclesiam exempta, patriarchae Venetiarum ut suffraganea subiecta est, aucta 
tamen pluribus parochiis a Ferrariensi et Ravennatensi dioccesibus segregatis. 

Neque in archivo episcopii neque in archivo canonicorum ecclesiae 
cathedralis chartas antiquas invenimus; cf. Gott. Nachr. ISOO p. 202 sq. 
Nicolai I, lohannis X ct Marini II privilegia et Heinrici III diploma (Stumpf 
Reg. 2448) transcripta sunt in codice privilegiorum ecclesiae Adriensis, qui 
inscribitur Catasticiim ciriscopatus Adriae, etiamtunc saec. XVIII Venetiis in 
archivo cancellariae patriarchatus sub litt. Z n. 3 adservato. Nunc est in 
bibliotheca Monacensi. 

Quae ad Adriae episcopatum et civitatem spectant, ea omnia fere 
collegit Franc. Bocchi, de historia patriae suae bene meritus (Mnseo Bocc/ii). 

C = Catasticum episcopatus Adriae, mb. s. Xlllsq., Miiuchen Hof- und Staats- 

bibliothek cod. lat. 27312. 
D = Peregrini Prisciani Collectanea vol. I. 11, s. XV ex., Modeua Arch. di stato 

(Biblioteca-Manoscritti) [ex C]; cf. PflugkH. Iter p. 53 et Gott. Nachr. 1897 

p. 245. 
E = Fel. Contelori Rerum Ferrarieu. vol. I, s. XVII, Roma Arch. Vat. Arm. XLVI 

t. 13 [ex C]; cf. Gott. Nachr. 1900 p. 374. 
F = (F. Contelori) Ferrara, Modena, Mantova, Mirandola, s. XVII, ib. Arm. XLVI 

t. 54 [ex C]; cf. Gott. Nachr. 1900 p. 374. 
G = (Ferd. Ughelli) Privilegia mss. pontificum et imperatorum, s. XVII, cod. Vat. 

Barb. 3214 (XL 11, olim 3632); cf. PflugkH. Iter p. 93. 
H = Miscellanea varia, s. XVII, cod. Vat. lat. 8264; cf. Gott. Nachr. 1903 p. 27. 
I = lusti Fontanini Varia manuscripta vol. XII. XXX, s. XVIII, San Daniele 

Bibl. comunale; cf. Gott. Nachr. 1899 p. 261. 
K = (Gius. Bocchi) Memorie e documenti spettanti alla citta d'Adria, principal- 

mente alla sua cattedrale e vescovado vol. I, a. 1747, Adria Museo Bocchi; 

cf. Gott. Nachr. 1899 p. 203. 
L = Notizie della Collegiata di S. Stefano di Rovigo a. 920-1764, s. XVIII, Roviga 

Bibl. deirAccademia dei Concordi cod. 521 ; cf. Mazzatinti Inventari dei mano- 

scritti delle biblioteche d'Italia III 58. 
M = Compendio delle notizie istoriche di Rovigo raccolte da (Marcantonio Cam- 

pagnella), s. XVIII, ib. cod. 571; cf. Mazzatinti Inventari III 61. 
JV = P. L. Galletti Miscellanea vol. XXXIV, s. XVIII, cod. Vat. lat. 7955 p. I; cf. 

Gott. Nachr. 1903 p. 24. 
1 863 (?) mari. 14 

Nicolaus I Leoni ep. etc: propter amorem ac preces Lodowici imp. atque 

Ingelbergae eius coniugis concedit honorem et privilegium secundum antiquam 

consuetudinem; confirmat castrum unum in finibus Adrien. extra civitatem in 

comitatu Gavelliensi; concedit in restauratione et reaedificatione dirutae et 



190 -A-dria. 

funditus destructae Adrien. ecclesiae, ut nullum ripaticum in quocumque loco 
aut coUectionem seu fodrum sive aliquod theloneum penitus exigatur; statuit, 
ut episcopus eiusque homines sub b. Petri protectione salvi atque illaesi per- 
maneant, ita sane ut singulis quibusque annis vice pensionis Adriensem reaedi- 
ficare ecclesiam, presbyteros ac diacones ceterorumque ordinum clericos ordinare 
seu ecclesias consecrare debeant. — Propter amorem. Scr. p. m. lohannis 
protonotarii s. sedis apost. A. d. inc. 883, die 14 m. martii, per ind. 12. 

C f. 1. — Ed. Gott. Nachr. 1899 p. 215 n. 1 ex C. — Begg. Nicolio p. 57. Ughelli 
^ II 397; * II 401. Sih-estri Desci-izione delle pahidi Adriaiie p. 154. JE. 2848 ad a. 858—67. 
Notae chronologicae corruptae sunt. 

2 920 mai. 

lohannes X Paulo ep. etc: concedit curtem Bonevigo q. v. Rudige et silvam 
q. d. Grumpo seu piscariam q. v. Longule, curtem q. v. Rumiliacus in Ceneglada 
atque fundum q. d. Crispini; concedit licentiam castrum construendi in loco 
q. V. Rudige (Rovigo) ad salvandum populum tam a paganis quamque a perfidis 
christianis; concedit suffragium et placitum populi commanentis a termino 
Rudige usque ad Adriensem civitatem, ita sane ut singulis quibusque annis 
vice pensionis Adriensem ecclesiam dirutam et funditus destructam reaedificent 
et presbyteros, diacones ceterorumque ordinum clericos ordinent. — luris 
more salario {corr. Cum magna nobis). Scr. p. m. lohannis scrin. S. R. E., in 
m. madii, ind. 8. 

C f. 4. [C f. 10 et f. 234'. D I f 136 et n f 276. G f. 273 Exc. 1 xii p. 340 et 
jcxx p. 4.52. K n. 43. L f 1. M f 85. N f 38] . — Edd. Nicolio p. 56 Exc. ex C = 
Bronziero p. 88. 107. 110 Exc. Ughelli > II 397 Exc; * II 401 = Migne CXXXII 804 
n. 5, = Liverani Opp. IV 50 n. 12. Sikestri p. 138 ex C = Speroni Degli Aharotti p. 33 = 
(Bocchi) Esame critico p. 18, = Dona Serie p. 13, = Cappelletti X 15, = Bocchi DeUa sede 
episcopale di Adria p. 4. — Regg. J. 2729. JL. 3561. 

De privilegiis lohannis X et Marini II Silvestri j). 142 sq. fusius disseruit. 

f 5 Laterano 944 iun. 11 (?) 

Marinus II: confirmat s. Adriensi eccl. omnes possessiones et proprietates; 
praecipit ex sua sive ex praeceptione Hugonis regis, ut nulla quaeque persona 
hominum licentiam habeat in rebus et possessionibus praedictae ecclesiae 
ingredi sive per hospitalitatem vel per commcndationem vel aliquam violen- 
tiam facere pracsumat. — Convcnit apostolico raoderamine. Scr. p. m. Gregorii 
scrin. S. R. E. (Subscr. Benignus ep. Hostien. et Georgius ep. Portuen. Dat. 
[in] patriarchio Lateranensi, 3 id. iun., pont. a. 2 et Hugonis a. 4, ind. 12). 

C f 1'. fC f 233. D I f 137' et n f 275. E f 198. F f 305'. G f 273 Exc. 
H f 222. I xii p. 343. M f 89]. — Edd. Nicolio p. 63 Exc. ex C = Bronziero ji. 97. 
105. 108 Exc. Sih-e.stri p. 140 cx C. Muratori Antiq. I 947 ex D = Speroni DegU Aharotti 
p. 41 = CappeUetti X 21, = Bocchi DeUa sede episcopak di Adria p. 151, = Migne C XXXIII 
876 n. 2, = Gloria Cod. dijil. Padovan. 1 57 n. 38 Exc. — Begg. Maroni Commentarius de 
eccl. et epp. Ostien. p. 23. J. CCCLX. JL. ^3627. 

Muratori, Maroni, Jaflte, Loewenfeld lioc privilegium spurium esse censent, 

quum notas chronologicas (a. Hugonis regis 4, iud. 12) et subscriptiones Benigni ep. 

Hostiensis (de quo nullam aliani habemus memoriam) et Georgii (alias Grysogoni) 

ep. Portuensis ficticias esse nianifestum sit. Textus tamen, licet corruptus, genuiuus 

esse videtur. 



Episcopatus Adriensis — Rovigo. 191 

4 Segni (1151) nov. 18 
Eugenius III Adriensi ep.: reprehendit eum, quod Vangaditiense mon., 
quod ad ius b. Petri et S. R. E. speciali praerogativa pertinet, auetoritate 
privilegiorum apost. sedis neglecta, in ecclesiis ipsius per abbatis incuriam 
sine assensu frati-um sibi aliqua, se inconsulto, usurpare praesumpserit; in 
irritum ducit conventiones sive pacta cum eodem abbate illicite facta; mandat, 
quatenus mon. de cetero nec super his nec in aliis, quae ad ius ipsius loci 
pertinent, inquietare praesumat. 

V. Mon. s. Mariae de Vangaditia u. 4. 

5 Anagni (1173—76) oct. 13 
Alexander III Henrico Gradensi patriarchae: committit causam inter Adrien. 
ep. et abbatem s. Benedicti de Larone super aedificio, quod sub nomine 
ecclesiae in parochia s. lohannis de Costa post appellationem ad sese factam 
erexit, fine debito terminandam. 

V. Torcello, Mon. s. Cypriani de Muriauo (ed. Gott. Nachr. 1896 p. 304 n. 8). 



Ecclesia cathedralis ss. Petri et Pauli. 

■f*l Adria 1184 iul. 8 

Lucius III dedicat ecclesiam s. Petri, presbytero Rolando in hac ecclesia 

exsistente. 

Laud. in actis visitationis Eufemii Paccaroni incarii generalis a. 1558 (in archivo 
canceUariae episcopalis). — Begg. F. G. Bocchi Disseiiazione sopra alcune sacre relique ed 
altri a'istiani monumenti d' Adria in : L. Grotto Suceinte notizie p. 134. 138. D^ Lardi 
Serie p. 18. JL. — , 

Lucium III a. 1184 iul. 8 Bononiae fuisse, ex eius regestis plaue evincitur (cf. 
JL. 15060 — 62). In hoc itinere Veronensi Lucius III die iulii 8 Bononiensem, die 
iulii 14 Mutinensem, die iulii 15 Carpensem ecclesias consecravit. Unde colligitur 
eum personaliter minime Adriam visitasse. Itaque uotitia aut omnino ficticia est 
aut minus recta, hoc concesso, ecclesiam cathedralem Adriensem a. 1184 iul. 8 ex 
Lucii III mandato consecratam esse. 



Rovigo. 

(Rhodigium) 

Paolo Emilio Casilino Delle origini di Rovigo e della famiglia Casaliua (Venetia 
1578). — Andrea Nicolio Origine et antichita di Rovigo (In Veroua 1582). — Frauc. 
Brusoni De origine m-bis Rhodigiauae totiusque peninsulae ^ (Tarvisii 1589); (Rodigii 
1790). — Memorie storiche di Rovigo e del Polesine vol. I. II, ms. s. XVII, Rovigo Bibl. 
deirAccad. dei Coucordi cod. 170; cf. Mazzatiuti Inventari III 20. — Girolamo Silvestri 
Miscellanea di storia Rodigina, ms. s. XVIII, ib. cod. 326; cf. Mazzatiuti luveutari III 40. 
— Notizie della Collegiata di S. Stefano di Rovigo a. 920 — 1764, ms. s. XVIII, ib. cod. 521 ; 
cf. Mazzatinti Inventari III 58. — (Marcautonio Campagnella) Compendio delle uotizie 
istoriche di Rovigo, s. XVIII, ib. cod. 571; cf. Mazzatinti luveutari III 61. — Luigi 
Ramello La serie degli arcipreti di S. Stefano di Rovigo (Rovigo 1819). — F. A. Bocchi 
Della sede episcopale di Adria Veneta (Adria 1858) p. 212sq. 



1 92 Adria. 



Ecclesia collegiata s. Stephani. 

Controversiam de origine et dignitate huius ecclesiae, ubi Adrienses 
episcopi aliquando resederunt, nos praeterimus. Quae sequuntur documenta 
ad controversiam super ecclesia in oppido q. v. Costa, hodie Costa d^Adige, 
spectant. Ibi enim Vitalis Adriensis episcopus a. 1162 dec. 11 tres partea 
decimarum Gervasio abbati s. Benedicti super Padum (v. Polirone) et Aliprando 
priori s. Cypriani de Muriano (v. Torcello) concessit, ut ecclesiam parochialem 
b. lohannis bapt. aedificarent (edd. Silvestri Descrizionc delle paludi Adriane 
p. 159; Cornelius Eccl. Venet. X p. III 202 n. 0; Speroni Degli Alvarotti p. 74; 
Gloria Cod. dipl. Padovan. III 91 n. 796), unde lites ortae sunt inter mona- 
steria s. Benedicti et s. Cypriani ex una parte et Pomposianam abbatiam ex 
altera (cf. supra p. 1S2). Denique clerici de Rodigio, iure parochiah ecclesiae 
b. lohannis bapt. de Costa neglecto, cappellam ibi construxerunt, Stephano 
monacho Padilironensi de ecclesia Costae adversus eos sedem apostolicam 
appellante (cf. Cornelius Eccl. Venet. X p. III 204 n. R). 

*1 (1185) 

Lucius III mandat (Gerardo) Paduano ep., ut causam inter (Isnardum) 
priorem s. Cypriani de Venetia et clericos de Rodigio super cappella, quae 
in praeiudicium baptismalis eccl. de Costa ab eisdem clericis est constructa, 
fine debito decidat. 

Laud. in n. 2. 3 et in Gefrardi Paduani ep. charta definitiva a. 1185 aug. 24 (edd^ 
Cornelins Eccl. Venet. X p. IJJ 207 n. S = Speroni Degli Alvarotti p. 83). — Reg. JL. — > 

2 (1185) 
Lucius III (Gerardo) Paduano ep.: cum ecclesia de Rodigo cappellam m 
Costa post appellationem ad sese factam et denuntiationem novi operi» 
aedificare coepisset, mandat, quatenus diligenter considerans, quod post 
denuntiationem novi operis sive iure sive iniuria ahquid construatur, de 
legalibus debet constitutionibus demoliri, et quia nuUa ecclesia in praeiudicium 
est alterius construenda, negotium ipsum secundum legum et canonum statuta. 
non differat terminare. 

V. Torcello, Mon. s. Cypriani de Muriano (JL. 15189). 

3 Verona (1185) iul. 26 
Lucius III clericis de Rodigio: raandat, quatenus ad Paduanum ep., cui 
causam inter eos et abbatem s. Benedicti super Padum et priorem s. Cypriani 
de Venetiis circa ecclesiam in villa q. d. Costa commisit (n. 2), accedant et 
quod inter eos adiudicaverit, suscipiant et observent. 

V. Torcello, Mon. s. Cypriani de Muriano (JL. 15452). 



Eccl. collegiata s. Stephani de Rhodigio — Mon. s. Mariae de Vangaditia. 193 



Badia Polesine 
Monasterium s. Mariae de Yangaditia. 

(Vangadizza) 

Cronica deirantico e ven. monastero della Vangadizza .. e de'loro privilegi. Prae-« 
cedunt aliquae chartae continentes privilegia ad eandem spectantia, ms. s. XVI, olim in 
bibl. mon. ss. lohannis et Pauli Venetiarum apud PP. Praedicatores cod. 557; cf. Calogera 
Nuova raccolta XXXIX (1784) 23. — Severo Sanesi (Senesii) Vangadizza nionastero e 
terra di esso, detta Badia del Polesine, con la vita di S. Teobaldo vol. I— III, ms. s. XVII, 
olim in bibliotheca s. Michaelis de Muriano codd. 636 — 38; cf. Mittarelli Bibl. codd. ms. 
s. Michaelis Venetiarum p. 1042. — Teofilo Macchetti Storia della badia dellaVangadizza, 
ms. s. XVII ex., olim in bibl. s. Michaelis de Muriano cod. 639; cf. Mittarelli 1. c. p. 698. — 
Notizie sul monastero di Vangadizza, ms. s. XVII, Rovigo Bibl. deirAccademia dei Con- 
cordi cod. 319; cf. Mazzatinti Inventari III 39. — Placido Puccinelli Istoria delPeroiche 
attioni di Ugo il Grande (In Milano 1664) p. 37sq. — Lubin p. 405. — Gregorio Farulli 
Istoria cronologica del monastero degli Angioli di Firenze (1710) p. 221 sq. — Carlo 
Silvestri Istorica e geografica descrizione delle antiche paludi Adriane (In Venezia 1736) 
p. 39sq. — Giangirolamo Bronziero Istoria delle origini e condizioni de' luoghi princi- 
pali del Polesine di Rovigo (In Venezia 1748) p. 140sq. — Giambatista Biancolini 
Notizie istoriche delle chiese di Verona III (In Verona 1750) 273 sq. — (B. Collina) Vita 
di S. Teobaldo monaco ed eremita Camaldolese (Bologna 1752). — Mittarelli Annal. 
Camaldulen. I 82 sq. 92 sq. 190 sq. — Rom. Giuriati De coenobio Vangaticiensi dissertatio 
epistolaris (Ferrariae 1758). — Isidoro Alessi Ricerche istorico - critiche delle antichita 
di Este (In Padova 1776) p. 398 sq. — Arnaldi Speronii De Alvarottis Adriensium 
episcoporum series (Patavii 1788) p. 13 sq. — Fr. Ant. Bocchi Della sede episcopale di 
AdriaVeneta (Adria 1858) p. 221sq. — A. E. Baruffaldi Badia Polesine (Padova 1906). 

De origine Vangaditiensis monasterii edocemur ex charta Almerici 
marchionis a. 953 (?), qui ecclesiam s. Mariae in loco Vangaditia sive de 
Petra iuxta flumen Athesim sive in capite fluminis Vecli a se aedificatam 
dotavit. Penes eam mox monasterium Benedictinorum institutimi est, ut 
evincitur ex diplomate Berengarii et Adalberti regum a. 961 Martino 
Vangaditiensis monasterii abbati concesso (Bohmer Reg. Kar. 1441). Monachi 
autem Hugonem marchionem Tusciae ut verum monasterii institutorem colue- 
runt (cf. eius chartas donationis a. 993 april. 27 edd. Silvestri p. 47; Muratori 
Antiq. V 401 ; Mittarelli Ann. Camald. I App. c. 120 n. 53), a. 996 dec. 24 (edd. 
Bronziero p. 161; SiFvesti-i p. 49; Muratori Antiq. VI 208; Mittarelli I App. 
c. 128 n. 57) et a. 997 nov. 24 (edd. Puccinelli p. 239 n. 42; Mittarelli I App. 
c. 134 n. 59). In eo vixit et colebatur s. Theobaldus eremita, cuius vitam 
scripsit Petrus abbas Vangaditiensis (ed. Mabillon Acta SS. ord. s. Benedicti 
8. VI p. II ^ p. 158sq.; ^ p. I65sq.; cf. quoque Acta SS. ^ V iun. 30 p. 592 sq.; 
^VII iun. p. 543 sq.). Monasterium b. Mariae, quamquam a Romanis ponti- 
ficibus speciali praerogativa et libertate insignitum est, imperatores Raven- 
natibus archiepiscopis concesserunt (cf. Heinrici IV diploma Stumpf Reg. 2822). 
Innocentius III illuc a. 1213 Camaldulenses introduci iussit (cf. Potthast Regg. 
4695. 4814). Denique monasterium Vangaditiense abbatibus commendatariis 

Kehr, Italia pontificia V. ; 13 



194 Adria. 

cessit, inter quos notissimus est Petrus card. Ottoboni, postea Alexander VIII. 
A. 1808 suppressum est. 

Praeter Berengarii et Adalberti regum diploma a. 961 B. 1441 adno- 
tamus privilegia Friderici I a. 1177 Stumpf Reg. 4213 et Friderici II a. 1219 

BF. 1006. 

Vangaditiense monasterium in Villa abbatiae, postea app. Badia Polesine, 
licet in Adriensi dioecesi situni, in privilegiis saec. XIII aliquando Veronensi 
episcopatui addictum legitur (cf. Potthast Reg. 5567). 

Archivum, olim ditissimum, hodie dispersum est. Privilegia autographa 
Calixti n (n. 2) et Celestini III (n. 7) temporibus Fontanini et Silvestri in 
tabulario abbatiae exstabant, ceteraque pontificum privilegia Mittarelli ex 
apographis saec. XIV in eodem tabulario custoditis, Innocentii II vero privi- 
legium (n. 3) ex autographo penes lohannem Brunatium Paduanum adservato 
vulgavit. Hodie tantum Alexandri III privilegium autographum (n. 5) superest, 
in archivum reipublicae Venetiarum (nescimus quo tempore) translatum cum 
aliis chartis Vangaditiensibus recentioris aetatis (Camaldolesi di S. Maria di 
Vangadizza). Alia archivi Vangaditiensis pars hodie in R. archivo Mutinensi 
exstat, partim ex antiquo Estensium tabulario (Cancellaria ducale — Eccle- 
siastici: Abbazie diverse), partim ex dono comitis D" Espagnac a. 1890 huc 
translata: cf. Atti e Mem. per le prov. Modenesi Ser. IV t. I (1892) 44 sq. 

Romanorum pontificum privilegia et regum praecepta transcripta leguntur 
in libris archivi Vangaditiensis, nunc in supradicto R. archivo Mutinensi ad- 
servatis [D. E. F], et in cod.Vat. Ottobon. 2328 p. I, s. XVII [G]. Frustra 
vero Registrum chartarum monasterii s. Mariae Vangaditiae, olim in cancellaria 
abbatiae custoditum, quaesivimus [C]. Desidcrantur quoque codices saec. 
XVIII in Camaldulensium bibliotheca s. Michaelis de Muriano exstantes: 
„Vangaditiae abbatiae monumenta, diplomata et bullae" (codd. 612. 615); 
„Memoriae et iura mon. Vangaditiensis" (cod. 640); „Severi Senesii Monu- 
menta Vangaticiensis abbatiae et principum Estensium" (cod. 739); „Bullae 
imperiales et pontificiae ac vetera privilegia et instrumenta manu D. Romualdi 
Blanci" (cod. 1058); „Excerpta ex libro membranaceo Vangaticiensi con- 
tinentc monumenta" (cod. 1080); cf. Mittarelli Bibl. codd. ms. s. Michaelis 
Venetiarum p. 364. 1042. 1180, et codices olim in monasterio s. Gregorii 
Magni de Urbe adservati: „Monumenta monasterii ^''angadicensis" (D 1); 
cf. Bethmann in Archiv XII 401. Adnotamus denique librum ms. „Docu- 
menti suUa giurisdizionc del vescovo di Adria su 1" abbazia di Vangadizza", 
s. XVIII, Rovigo Bibl. delFAccad. dei Concordi cod. 309, et „Summarium 
privilegiorum mon. s. Mariae Vangaditiensis" et „Inventarium iurium eiusdem 
monasterii", s. XVII, Modena Arch. di stato (Dono DEspagnac). 

A = Orig. Venezia Arch. di stato (Bolle ed atti della curia Romaua I); cf. Gott. 

Nachr. 18!t6 p. 281. 
B = Cop. Modena Arch. di stato (Douo D'Espagnac). 
C — Registrum chartaram 40 scripturarum, olim exsistens in cancellaria mouasterii 

s. Mariae Vaugaditiae, uunc desideratur. 



Mon. s. Mariae de Vangaditia. \ 95 

D = Privilegia et iurisdictiones mouasterii s. Mariae Vangaditiae a. 961—1540 

(sign. 4- B), ch. s. XVI, Modena Arch. di stato (Dono D'Espagnac). 
E = Exemplaria privilegiorum et buUarum a. 994—1604, ch. s. XVII in., ib. 
F = Constitutiones capituli et monachorum monasterii s. Mariae Vangaditiae 

a. 1196—1448, s. XVI sq., ib. 
G = Monumenta spectantia ad abbatiam s. Mariae de Vangaditia, cod. Vat. Ottob. 

2328 p. I, s. XVII; cf. Gott. Nachr. 1903 p. 63. 
H = Librorum commemorialium vol. XVI , s. XVI in. , Venezia Arch. di stato ; cf. 

R. Predelli I libri commemoriali della Republica di Venezia. Regesti V in: 

Monumenti storici pubbl. dalla R. Deput. Veneta Ser. I t. X (Venezia 1901) 

et G6tt. Nachr. 1896 p. 279. 
I = Cornelii Margarini Schedae vol. I, s. XVII, Brescia Bibl. Quiriniana A IV 17; 

cf. Gott. Nachr. 1897 p. 264. 
K = lusti Fontanini Miscellanea, s. XVIII, Venezia Arch. di stato cod. misc. 652; 

cf. Kaltenbrunner in Wiener SB. XCIV 645. 
L = Lud. Perini Schedae, s. XVIII, Verona Bibl. comunale (busta 25); cf. G6tt. 

Nachr. 1897 p. 254. 
M = Gius. Ant. Scalabrini Copie di scritture, s. XVIII, Ferrara Bibl. comunale 459 

ND 4; cf. infra p. 200. 
N = (Gius. Bocchi) Memorie e documenti spettanti alla citta di Adria vol. II, 

a. 1747, Adria Museo Bocchi ; cf. Gott. Nachr. 1899 p. 203. 
= Miscellanea, s. XVIII, Venezia Bibl. Marc. cl. XIV c. 170. 

P = Gio. Brunacci Diplomata Patavina vol. I— VI, s. XVIII, ib. cl. X c. 199—204. 
Q = Gius. Gennari Raccolta di documenti inediti spettanti alla storia di Padova 

vol. J — III, s. XVIII ex., Padova Bibl. del Seminario vescovile; cf. Gott. Nachr. 

1897 p. 350 sq. 
E = Guidonis Grandi Coutractiium etc. ad historiam Camaldulensem praesertim 

spectantium vol. XIV, s. XVIIl in., Pisa Bibl. deirUniversita; cf. Gott. Nachr. 

1903 p. 600. 

*1 (999—1003) 

Silvester II concedit pri\alegium libertatis. 

Laud. in n. 2. 3. 5. 7. — Reg. JL. 3934. 

2 Laterano 1123 niart. 6 

Calixtus II Litaldo abbati etc: suscipit Vangaditiense mon. b. Mariae in 
comitatu Montis Silicani super Athesim veterem situm, quod a bo. me. Hugone 
marchione constructum et ab ipsa fundatione per Silvestrum (n. 1) liber- 
tate donatum est, sub apost. protectione; confirmat possessiones propriis 
nominibus adnotatas; sancit, ut mon. ipsum sub apost. tuitione salvum con- 
sistens a potestate seu dominio episcoporum permaneat liberum et a syno- 
dalibus prorsus exactionibus absolutum; concedit facultatem singulas ecclesias 
per proprios instituendi sacerdotes aliaque iura et ius eligendi abbatem a 
Romano pontifice consecrandum. — Officii nostri. Scr. p. m. Gervasii scrin. 
reg. et not. s. pal. Ego Calixtus etc. Dat. Lat. p. m. Hugonis S. R. E. subdiac, 
2 non. mart., ind. 1, inc d. a. 1123, pont. autem d. Calixti pp. II a. 5. 

B s. XVIL D f. 1' ex apogr. a. 1358. E f. 2'. G f. 80' ex apogr. I f 381. K p. 111 
ex autogr. [N p. 237. Q l n. 582]. — Edd. Sikestri p. 60 ex autogr. MittarelU Ann. 
Camald. III App. c. 292 n. 200 ex apogr. a. 1308 = Migne CLXIII 1267 n. 204, = Gloi-ia 
Cod. dipl. Padovan. II 110 n. 135. Eobert Bullaire du pape Calixte II t. II 117 n. 349 ex 
G. — Eegg. Bronziero p. 182. Alessi Antichita di Este I 93. Bocchi Ddla sede episcopale 
p. 222. J. 5114. JL. 7019. 

13* 



196 



Adria. 



3 Lateram 1139 april. 9 
Innocentiu8 11 Litaldo abbati etc: ad exemplar Silvestri (n. 1) et Calixti 
(n. 2) suscipit mon., quod ad ius b. Petri et S. R. E. speciali praerogativa 
pertinet, sub apost. protectione, et confirmat possessiones propriis expressas 
vocabulis et iura. — Apostolicae sedis, Ego Innocentius etc. Subscr. 3 card. 
Dat. Lat. p. m. Aimerici S. R. E. diac. card. et canc, 5 id. april., ind. 2, inc 
d. a. 1139, pont. v. Innocentii pp. II a. 10. 

M qu. XVI f. 13 ex apogr. a. 1349 aug. 13. Q m n. 780. — Edd. MittareUi Ann. 
Camald. III App. c. 379 n. 248 ex autogr. = Migm CLXXIX 419 n. 365, = Glwia Cod, 
dipl. Padovan. II 276 n. 363. — Regg. Speroni Degli Alvarotti p. 13. J. 5684. JL. 7967. 

4 Segni (1151) nov. 18 

Eugenius III Adriensi ep.: reprehendit eum, quod Vangaditiense mon., quod 

ad ius b. Petri et S. R. E. speciali praerogativa pertinet, auctoritate privi- 

legiorum apost. sedis neglecta, in ecclesiis ipsius per abbatis incuriam sine 

assensu fratrum sibi aliqua, se inconsulto, usurpare praesumpserit; in irritum 

ducit conventioncs sive pacta cum eodem abbate illicite facta; mandat, 

quatenus mon. de cetero nec super his nec in aliis, quae ad ius ipsius loci 

pertineant, inquietare praesumat. — Quod Vangaditiense. Dat. Signiae 14 kaL 

dec (a. 1433). 

B s. XVIII et G f. 83. 90'. 106 ut Eugenii IV bullam a. 1433 ian. 29 ex apogr. — 
Ed. Gott. Nachr. 1910 ex BG. — Reg. JL. — . 

5 Ferrara 1177 mai. 7 
Alexander III Isaac abbati etc: ad exemplar Silvestri (n. 1), Calixti (n. 2) 
et Innocentii (n. 3) suscipit mon. sub apost. protectione, et confirmat posses- 
siones et iura. — Apostolicae sedis. Ego Alexander etc Subscr. 9 card. 
Dat. Ferrariae p. m. Gratiani S. R. E. subdiac et not., non. mad., ind. 10, inc 
d. a. 1177, pont. v. d. Alexandri III pp. a. 18. 

A. [E f. 4. G f. 81' et f 88'. H f. 200 et f. 259. I f 383. K p. 114. L l f 50. 
0. P i f. 244 et f. 246]. — Edd. Silvestri p. 63 ex C. Biancolini Notizie stor. delk diiese 
di Verona III 279 = Migne CC 1112 n. 1283. Mittarelli Ann. Camald. IV App. c. 69 n. 45 
ex apogr. a. 1345 = Gloria Cod. dipl. Padovan. III 350 n. 1256 Exc. — Regg. Bronziero 
p. 183. Alessi Antichita di Este I 573. Bocchi Della sede episcopak p. 223. Predelli V 188 
n. 3. 4. J. 8485. JL. 12831. 

*6 (1183-85) 

Lucius III committit Theobaldo ep. Ferrariensi causam inter Ysaac abbatem 
de Vangaditio et canonicos eccl. s. Georgii de Ganaceto. 
V. Modena, Eccl. s. Georgii de Ganaceto n. 1. 

7 Laterano 1196 iun. 26 

Celestinus III Alico abbati etc: ad exemplar Silvestri fw. i^, Calixti ('w. ^^, 
Innocentii (n. 3) et Alexandri (n. 5) suscipit mon. sub apost. protectione, et 
confirmat possessiones et iura. — Apostolicae sedis. Dat. Lat. p. m. Centii 
s, Luciae in Orthea diac card., d. pp, camerarii, G kal. iul., ind. 14, inc d. 
a. 1 1 96, pont. v. d. Celestini pp. III a. 6. 



Mon. s. Mariae de Vangaditia — Gavello. 197 

E f. 5' (7 kal. iul.). F f. 1. G f. 82'. Insert. hullae Calixti III a. 145.5 iun. 3: Roma 
Arch. Vat. Beg. Lat. t. 502 f. 185 (cf Gott. Nachr. 1902 p. 509) et G f. 83' et f 112' [1 kal. iul.), 
tibi Calixti III piivilegium inseritur bullae Alexandri VI a. 1495 mart. 5. [K p. 108. P iv 
f. 93. RJ. — Edd. Branziero p. 183 ad iun. 25. Silvestri p. 67 ex autogr. Mittarelli Ann. 
Camald. IV App. c. 202 n. 127 ex apogr.; cf. VII App. c. 118 n. 52 et c. 243 n. 99 = Migne 
CCVI 1176 n. 272. — Begg. J. 10600. JL. 17410. 



GAVELLO. 
Episcopatns Gavellensis. 

Gabellum oppidum Desiderius rex, Aistulfo rege Langobardorum mortuo, 
a. 757 Stephano II papae una cum ducatu Ferrariensi concessit (Lib. pontif. 
ed. Duchesne 1455). Post eversionem regni Langobardorum Hadrianus I in 
hac „brevissima civitate" Dominicum comitem instituit, indeque comitatus 
Gavellensis saepissime in chartis Ravennatibus mentio fit. Itaque conicere 
licet, civitatem Gavellensem, quae etiam in imperatorum privilegiis eccle^siae 
Romanae concessis et in eorum pactis cum Venetis aeque ac ceterae civitates 
enumeratur, olim episcopalem sedem fuisse, quamquam praeter Nicolai I 
rescriptum (n. 1) nulla episcopii Gavellensis memoria superest. Sed memi- 
nerint lectores, in Caroli M. privilegio spurio pro ecclesia Ravennate (Mon. 
Germ. Dipl. Karol. I 473 n. 314) inter episcopos suffraganeos Ravennatis pro- 
vinciae Gabellensem quoque legi (qui tamen in Gregorii I privilegio spurio, 
Ravenna Archiepisc. n. 162, omittitur). Certe episcopatus Gavellensis mox 
defecit. 

In civitate Gavelli floruit Benedictinorum celebre monasterium 
s. Mariae iam saec. IX sub GuiUelmo abbate, ubi s. Beda iunior obiit (Acta 
SS. I april. 10 p. 859 sq.). De hoc monasterio pauca tantum monumenta in 
archivo reipublicae Mutinensi, olim Estensi supersunt (Modena Arch. di stato, 
Cancellaria ducale — Ecclesiastici: Abbazia di S. Maria di Gavello). Mona- 
sterium enim iam saec. XV in. propter inundationem aquarum desertura, 
abbatibus commendatariis concessum est. De eo cf. Lubin p. 160; F. A. Bocchi 
Della sede episcopale di Adria Veneta p. 189 sq. 

1 (863—67) 

Nicolaus I lohanni archiep. Ravennae : scribit de Oleoberti ep. Gavellensis 
[Gravellensis cod.] crudelissima nece, ab ipso populo truncati; mandat, ut, 
cum, detectis reis atque punitis, qui dignus sit apparuerit et cleri plebisque 
et ducis (qni utique unus e plebe eadem esse dinoscitur) concordia effecta 
fuerit, celebretur electio, sicque demum sibi hoc innotescat et episcopum 
consecret. — De Oleoberti. 

Tvonis Decr. X c. 19 (ed. Migne CXIX 1134 n. 144). — Begg. J. 2170. JE. 2868. 
' Loco ^Gravellensis" Jaffe et Ewald ^Corneliensis" legendum esse putant. 



198 



Adria. 



Comitatus Gayellensis. 

*1 (775) 

Hadrianus I constituit Dominicum comitem in quandam brevissimam civi- 
tatem Gabellensem, praeceptum eiusdem civitatis illi tribuens. 

Laud. in Hadriani I epistola ad Carolum M. a. 775 nov. in cod. Carol. ep. 51 (Mon. 
Germ. Epp. III 579 n. 55; Regg. J. 1849. JE. 2416). — Reg. JE. — . 

2 Rovigo 838 april. 22 

Placitum Theodori ep. et missi s. sedis apost. et Witgerii ep. [s. Taurin. eccl., 
missi] d. imp., in finibus civ. Gavelli in villa q. v. Rodigo, in causa s. eccl. 
Ravennatis seu s. Apollinaris adversus Bruningum vassum d. imp. super fundis 
in territorio Adriensi. 

V. Ravenna, Archiepisc. u. 96. 



Onarda Ferrarese 
Eeclesia s. Mariae de Gnarda. 

Ex Celestini III privilegio (n. 1) novimus, ecclesiam hanc in praedio 
de Guarda, quod est in fundo Vallis Vitule, a loculo cive Ferrariensi aedi- 
ficatam et apostolicae sedi oblatam esse sub annuo censu 2 librarum cerae. 
Hunc censum Cencius duabus vicibus sub episcopatu Ferrariensi refert (ed. 
Fabre-Duchesne I 120): 

„Iogolaz I libram cerae pro ecclesia, quae est in Lagarda. 
„Ecclesia sanctae Mariae de Guarda, quae est in fundo Vallis Vitule, 
II libras cerae". 

Sed locus usque ad a. 1819 Adriensi ecclesiae adscriptus erat (cf. Fr. 
A. Bocchi Della sede episcopale di Adria Veneta p. 195), nunc vero est 
dioecesis Ferrariensis. 

Gentem loculorum Ferrariae floruisse satis notum est. lohannes XXIII 
a. 1412 dec. 19 loculum de loculis eiusque heredes titulo comitum Guardae 
et Guardizolae honestavit (Reg. Lat. lohannis XIII lib. de diversis formis 
a. III f. 38). Ecclesia s. Mariae etiamtum saec. XVII iuris patronatus illorum 
de loculis fuit. 

Celestini III privilegium legitur insertum bullae Urbani V a. 1367 oct. 4, 
quam exscripsimus ex eius regestis (cf. Gott. Nachr. 1902 p. 447). 

B = Tnsert. bullae Urbani V a. 1367 oct. 4: Roma Arch. Vat. Reg. Avin. t. 164. 
C = G. A. Scalabrini Transunto dei documenti, a. 1774, Ferrara Bibl. comunale 468 
ND 5; cf. infra p. 206. 

1 Roma S. Piciro 1192 feb. 12 

Celestinus III loculo Ferr. civi: recipit donationem praedii de Guarda ab 
eo ad opus Romanae eccl. factam, et concedit lapidem primarium, ut in 
fundamento ecclesiae b. Mariae in eodem loco aedificandae primus ponatur; 



Comitatus Gavellensis — Mon. s. Petri de Maoue. 199 

concedit, quatenus ea sit ecclesia baptismalis neque ulli alii quam soli Romano 
pontifici in aliquo teneatur obnoxia, sed ab omni personae cuiuslibet ditione 
libera permaneat et immunis, sub censu 2 librarum cerae apost. sedi ab eadem 
ecclesia annis singulis exhibendo. — Cum tuae ubertate. Dat. Romae ap. 
8. Petrum 2 id. feb. pont. n. a. 1. 

B f. 397'. C f. 162. — Ed. Gott. NacJir. 1902 p. 488 n. 24 ex B. — Bey. Gius. Bocchi 
Mem. e doc. spettanti alla cittii d' Adria vol. II p. 313, ms. a. 1747 (cf. Gott. Nachr. 1899 
p. 203). JL. — . 

Ecclesia s. Michaelis de Revere Scriniolo. 

Prima huius ecclesiae notitia, quod sciam, legitur in Urbani III privi- 
legio a. 1186 basilicae b. Petri Vaticanae de Urbe concesso (cf. vol. I p. 143 
n. 42). Sequitur Innocentii III bulla a. 1209 iun. 10 Potthast Rcg. 3742 
Alberio priori s. Michaelis de Revere Scriniolo concessa, quae edocet, 
ecclesiam hanc multas possessiones tunc habuisse tam in episcopatu et urbe 
Ferrariae quam in dioecesi Adriensi, et ab ipso Friderico I imp. libertatis 
et immunitatis privilegio honestatam fuisse. Statuit etiam Innocentius III, ut 
ecclesia ad indicium, quod specialiter ad canonicam b. Petri dc Urbe perti- 
neret, 2 aureos annis singuhs eidem canonicac persolveret. At vero alias 
notitias circa hanc ecclesiam et locum, ubi sita fuerit, utrura in Ferrariensi 
an Adriensi episcopatu (cf. Bull. Vat. I 70 not. g), invenire minime potuimus. 
Adnotamus tamen, eundem censum in Cencii Libro censuum S. R. E. (ed. 
Fabre-Duchesne I 120) referri: 

„Ecclesia sancti , quae est in loco qui dicitur Fracta, 11 solidos 

imperialium", 
unde colligi potest, ecclesiam hanc in loco Fracta eandem fuisse atque illam 
de Revere Scriniolo. Locus Fratta Pohsine Adriensi episcopatui addictus 
est (cf. Fr. A. Eocchi La sede episcopale di Adria Veneta p. 201), 

Innocentii III bulla autographa, in qua Lucii et Celestini privilegia 
laudantur, adservatur in tabulario basilicae b. Petri de Urbe (cf. vol. I 
p. 134 sq.). 

*1 (1181—85) 

Lucius III concedit privilegium. 

Laud. in Innocentii III primlegio a. 1209 iun. 10 Potthast Reg. 3742. — Reg. JL. — . 

*2 (1191—97) 

Celestinus III concedit privilegium. 
Laud. ut n. l. — Beg. JL. — . 



Monasterinm s. Petri de Maone. 

Monasterium s. Petri de Maone satis antiquum est. Superest enim 
Ravennatis archiepiscopi privilegium a. 1070 oct. 17 abbati concessum. In 



200 Adria. 

privilegiis Honorii III a. 1224 mai. 14 et Alexandri IV a. 1255 dec. 2 (Pott- 
hast Regg. 7248. 16091) enumeratur inter ecclesias ad Ravennatem sedem 
pertinentes. Situm fuit in loco Balton, haud longe ab oppido s. ApoUinaria, 
nostris SanfApoUhiare. 

Chartae, quae supersunt, hodie in bibliotheca Academiae Rhodigianae 
adservantur (cf. G. Mazzatinti Inventari III 98). Frustra tamen inter eas 
Alexandri II privilegium, ab uno Gruarinio laudatum, quaesivimus. 

*i (1072) 

Alexander II concedit mon. s. Petri de Maone privilegium, in quo laudatur 
Mainardus Mainardi (civis Ferrariensis). 

Reg. Guarini Compendio hist. delk chiese di Ferrara p. 173. JL. — . 



F E R RARA 

(Ferraria) 



Chronica parva Ferrarieusis seu Chronicon parvum ab origine Ferrariae ad a. cr. 1264, 
ed. Muratori Rer. Ital. Scr. VIII 471 sq. — Peregrini Prisciani Ferrariensium historiarum 
libri 10, ms. autogr. s. XV ex., Modena Arch. di stato (perierunt vol. II. III, V. VI. X); cf. 
G. Campi in Atti e Mem. per le prov. Modenesi e Parmensi II (1864) 336. Primi voluminis 
exemplaria cum appendice privilegiorum exstant Mutinae in R. archivo, Ferrariae in bibl. 
civitatis, Romae cod. Vat. Barb. 2700 (XXXIV 17, olim 1980). Historiarum libr. 1.8. 9 com- 
pendium fecit Alexander Sardi, ms. s. XVI, Ferrara Bibl. comunale (cf. Antolini p. 41). 
Librum 1 et partem libri 2 exscripsit Octavianus Bocchi, s. XVIII, Treviso Bibl. comunale 
mss. 498. 513. Editionem libri 1 ex latino conversam fecit Franciscus Prampolini, ms. 
a. 1737, ib. (cf. Antolini p. 35). — Chintii lo. Bapt. Gyraldi De Ferraria et Atestinis 
principibus commentariolura ^ (FeiTariae 1556); * ital. (Venetia 1556); ' (Firenze 1556); 
* (Venetia 1597). — Guasparo Sardi Historie Ferraresi (In Ferrara 1556). Eiusdem Libro 
delle historie Ferraresi, aggiuntivi di piu quattro libri da Agostino Faustini (In Ferrara 
1646 — 55). — Gio. Batt. Pigna Historia de' principi di Este * (In Ferrara 1570); * (In 
Vinegia 1572); lat. (Veuetiis 1575); germ. (1580). — Girolamo Merenda Memorie intomo 
alla citta di Ferrara, mss. a. 1595, Ferrara Bibl. comunale 472 ND 5 et Modena Bibl. 
Estense (cf. Antolini p. 28 sq.). — G. Merenda Annali di Ferrara, ms. s. XVII in., Ferrara 
Bibl. comunale. — Giacomo Da Marauo Memorie antiche di Ferrara sino al a. 1597, 
ms. s. XVI ex , ib. 443 ND 4. — Dominici Raynaldi Ferrarien. investiturarum vol. I — VI, 
ms. s. XVI ex., Roma Arch. Vat. Arm. XLVI t. 21 — 26. — CoUectanea di scritture spettanti 
al ducato di Ferrara e Estensi vol. I— III, ms. s. XVII, ib. Arm. XLVI t. 18—20. — Fel. 
Contelori Rerum Ferrariensium vol. I— III, ms. s. XVII, ib. Ann. XLVI t. 13 — 15. — De 
origine, serie ac recognitione domiuii, quod habet S. R. E. in ducatu Ferrariensi, ms. 
s. XVII, ib. Arm. V c. I n. 3. — Marc'Antonio Guarini Compeudio historico dell' origine, 
accrescimento e prerogative delle chiese e luoghi pii della citta e dioeesi di Ferrara 
(Ferrara 1621). — Alessandro De Monte Storia di Ferrara, mss. s. XVII, Modena Bibl. 
Estense (cf. Antolini p. 29). — Ughelli ' II 540sq.; * II 513sq. — (Alberto Penna) Com- 
pendiosa descrizione dello stato di Ferrara (In Ferrara 1663). — Antonio Libanori Ferrara 
d' oro imbrunito I— III (In Ferrara 1665 — 74). — Andrea Borsetti Ferranti Supple- 
mento al Compendio historico . . di M. A. Guarini etc. sino all' a. 1670 (In Ferrara 1670). 
— Marco Savanarola Memorie di Ferrara, ms. s. XVII, Fei-rara Bibl. comunale (cf Anto- 
lini p. 43). — Filippo Rodi Annali di Ferrara e genealogia della casa d'Este vol. I — VII, 
ms, autogr. s. XVII, ib. CA 645; alterum exemplar est Mutinae in bibl. Estensi (cf. Antolini 
p. 38). — Historia della citta di Ferrara, ms. s. XVII, cod. Vat. Barb. 4948 (LIV 34, olim 
1976). — Istorie manoscritte delle cose di Ferrara, ms. s. XVII, Ferrara Bibl. comunale 
467 ND 5. — (Giusto Fontaniui) Difesa seconda del dominio temporale della sede 
apostolica sopra la citta di Comacchio (In Roma 1711). De aliis libris circa litem illam 



202 Ferrara. 

notissimam editis cf. Comacchio. — Lud. Ant. Muratori Delle antichita Estensi ed Italiaue 
I. II (In Modena 1717 — 40). — Supplex libellus de exemptione Ferrariensis ecclesiae et 
respective immediata subiectione Romano pontifici sive Restrictus iurium utriusque partis 
episcopi Clusini in causa Ferrariensi inter episcopum Ferrariensem et archiepiscopum 
Ravennatem confectus. Summarium (Romae 1725). Exstat in vol. XXXVI Diversorum 
archivi archiepiscopalis Ravennae (cf. supra p. 17), iu archivo capituli Ferrariae (XVI 13) 
et in cod.Vat. lat. 9257 f. 155' sq. (cf. Gott. Nachr. 1903 p. 29). — los. A. Amadesii De 
iurisdictione Ravennatum archiepiscoporum in civitate et dioecesi Ferrariensi dissertatio 
(Ravennae 1747). — Vincenzo Bellini Delle monete di Ferrara trattato (In Ferrara 1761). 
— Giuseppe Antenore Scalabrini Descrizione deUa s. chiesa metropolitana di Ferrara, 
de'vescovi ed arcivescovi che Thanno governata etc, ms. a. 17G6, Ferrara Bibl. comunale 26 
NC 1. — G. A. Scalabrini Notizie della s. chiesa di Ferrara da fondamenti autentici, ms. 
a. 1768, ib. 389 ND 2. — (G. A. Scalabrini) Memorie istoriche delle chiese di Ferrara e 
de'suoi borghi (In Ferrara 1773). — G. A. Scalabrini Miscellanea vol. I— III, ms. s. XVIII, 
Ferrara Bibl. comunale 448 ND 1. — G. A. Scalabrini Memorie dei vescovi di Voghenza 
e di Ferrara, ms. s. XVIII, ib. 483 ND 5. — G, A. Scalabrini Annali della chiesa di 
Ferrara, ms. s. XVIII, ib. 460 ND 4. — G. A. Scalabrini Privilegi e documenti spettanti 
alla chiesa di Ferrara vol. I— II, nis. s. XVIII, ib. 507 ND 6. — G. A. Scalabrini Memorie 
sacre e profane della s. chiesa di Ferrara, ms. s. XVIII, ib. 241 NC 9. — (Isidoro Alessi) 
Ricerche istorico - critiche delle antichita di Este I (In Padova 1776). — Diario perpetuo 
per la citta di Ferrara cou alcuni fatti storici ed un catalogo de' santi e beati Ferraresi 
(In Ferrara 1777). — (Franc. Antonio Zaccaria) Osservazioni istorico -geografico-diplo- 
matiche sopra i jDrincipali monumenti, sopra i quali si appoggia la lite innanzi la S. Rota 
della chiesa arcivescovile di Ravenna coi possessori enfiteutici e liberi del plebato di Porto 
Maggiore etc. (Roma 1777). — (Fr. A. Zaccaria) Esami due storico-critici di varii docu- 
menti, su quali s' appoggia la famosa controversia di dominio fondiario della Mensa di 
Ravenna col plebato di Porto Maggiore (Roma 1781). — Lorenzo Barotti Serie de'vescovi 
ed arcivescovi di Ferrara (Ferrara 1781). — Antonio Frizzi Guida del forestiere per la 
citta di Ferrara (Ferrara 1787). — A. Frizzi Memorie per la storia di Ferrara I— V 
1 (Ferrara 1791-1809); ^ ed. Camillo Laderchi (Ferrara 1847-48). — Carlo Olivi Annali 
della citta di Ferrara dalla sua prima origine sino all' a. 1754 vol. I. II, ms. a. 1794, 
Ferrara Bibl. comunale 105 NC 4. — Gius. Manini Discussione accademica su I' antico 
vescovado di Voghenza (Ferrara 1795). — Ferrante Ferranti Bolani Borsetti Notizie 
riguardanti la citta, distretto e ducato di Ferrara, ms. s. XVIII, ib. CA 661. — Vincenzo 
Bargellesi Documenti e memorie trascritte relative alla chiesa ed alla storia della citt^ 
di Ferrara, ms. s. XVIII, ib. CA 782. — V. Bargellesi Memorie relative a Ferrara, ms. 
s. XVIII, ib. CA 780. — V. Bargellesi Memorie storiche ecclesiastiche, ms, s. XVIII, ib. 
CA 779. — (Carlo Bernardi) Documenti e memorie per la storia di Ferrara, ms. s. XVIII, 
ib. N. EE 615, — Giuseppe Manini Ferranti Compendio della storia sacra e politica di 
Ferrara I — VI (Ferrara 1808 — 10). — Girolamo Baruffaldi Osservazioni sopra un' antica 
inscrizione del Vicoaventino oggidi Voghenza (1810). — Gius, Manini Ferranti Voghenza, 
villaggio del Ferrarese, un tempo citta col nome di Vico Aventino (Ferrara 1810). — Luigi 
Ughi II culto di S. Giorgio presso i Ferraresi (Ferrara 1811). — Franc. Leopoldo Bertoldi 
Dei diversi domini a' quali e stata soggetta Ferrara, e de' principi che la governarono 
(Ferrara 1817), — Fr. L. Bertoldi Vescovi ed arcivescovi di Ferrara dalla prima loro 
epoca sino all' a. 1818 (Ferrara 1818). — Franc. Avventi II servitore di piazza. Guida per 
Ferrara (Ferrara 1838), — Luigi Casazza Conipendio di storiche notizie Ferraresi sino 
al 1597 (Bologna 1840). — L. Casazza Ricordanze storiche sopra Castel Tedaldo (Ferrara 
1841), — Cappelletti IV9sq. — Giuseppe Autonelli Documenti antichi spettanti al 
capitolo, ai vescovi, ai parrocchi, niansionarii e benefiziati di Ferrara, ms. s. XIX, Ferrara 
Bibl, comunale. — Camillo Laderchi Appendici alle Memorie del Frizzi suUa storia di 
Ferrara (Ferrara 1856). — Luigi Napoleone Cittadella Bondeno e la sua chiesa arcipre- 
tale (Ferrara 1856). — Fermo Bellini Inedite memorie storiche sopra Melara e Bergan- 
tino (Lendinara 1867). — Guglielmo Finotti Ferrara antica e moderna, descritta ed 



Episcopatus Ferrariensis. 203 

illustrata dalle origini fino ai nostri giorni vol. T — III, ms. a. 1870, Ferrara Bibl. comunale 
CA 681. — L. N. Cittadella Guida del forestiero in Ferrara (Ferrara 1873). — Ettore 
Galavotti Memoria sul villaggio di Voghenza (Ferrara 1880). — A. Artioli Commen- 
tarii rerum gestarum pontificum ecclesiae Ferrariensis (Ferrariae 1894). — M. A. Raimondi 
Guida di Ferrara storico - artistica * (Ferrara 1896); ^ (1904). — L. Fiorentini Ferrara 
storica e artistica (Ferrara 1903). 

De scriptoribus, qui de historia Ferrariensi egerunt, cf. Agostino Superbi Apparato 
degli uomini illustri della citta di Ferrara, i quali nelle lettere e in altre nobili virtu 
fiorirono (Ferrara 1620); G. A. Scalabrini Notizie degli uomini e donne illustri di Ferrara 
vol. I — III, ms. s. XVIII, Ferrara Bibl. comunale 445 ND 4; Gio. Andrea Barotti Memorie 
istoriche di letterati Ferraresi. Opera postuma I. II (In Ferrara 1777—93); contin. da 
L. Cicognara e G. Baruffaldi (Ferrara 1811); Luigi Ughi Dizionario storico degli 
uomini illustri Ferraresi I. II (Ferrara 1804); Gius. Antonelli Saggio di una bibliografia 
storica Ferrarese ^ in Append. ad Frizzi - Laderchi Memorie per la storia di Ferrara II 
(Ferrara 1848) 810 sq. ; * (Ferrara 1851) ; Patrizio Antoliui Manoscritti relativi alla storia 
di Ferrara (Ferrara 1891). 



Episcopatus Ferrariensis. 

Priscis temporibus episcopos, qiii etiamtura saec. X saepius in chartis 
Ravennatibus appellati sunt Vicohabentini, in loco Vico Avcntino sive Vico- 
habentia, hodie Vo(jJienza, resedisse certum est. Destructo oppido saec. VII, 
ut traditur (cf. n. fl), ad ecclesiam s. Georgii Transpadanam in massa Babi- 
lonia sive Ferrariola sitam se transtulerunt, unde titulum s. Georgii sive 
Ferrariensium episcoporum acceperunt. Ibi remanserunt usque ad a. 1135, 
quo sedes episcopalis ad novam s. Georgii ecclesiam cathedralem Cispadanam 
translata est, quae Innocentii II permissu, sumptibus Guilelmi Adelardi illius, 
filii Bulgari, civiumque Ferraricnsium erecta sedique apostolicae oblata est. 

Ferrarienses episcopi olim Ravennatibus archiepiscopis iure metropolitico 
subiecti fuerunt, quamquam ipsorum ordinationem ad Romanam ecclesiam 
spectare Ferrarienses saepius contenderunt. Quum enim urbs Ferraria eius- 
que comitatus iuris b. Petri esset, facile a summis pontificibus irapetrare 
potuemnt, ut episcopatus quoque in iure et dominio Romanae ecclesiae 
persisteret. Quid raimra? Reapse lohannes XIII a. 967 (n. 5) et Bene- 
dictus VII a. 978 (n. 6) statuerunt, ut episcopatus Ferrariensis seraper sub 
Roraani pontificis electione, ordinatione, investitura, consecratione et districtu 
esset. Ravennas taraen archiepiscopus in suo iure perstitit. Terapore vero 
schismatis Wiberti, Ravennas praeter ceteros Aemiliae episcopatus (v. Aemilia 
n. 48) Ferrariensem quoque araisit. Landulfus enira episcopus a. 1105 con- 
secrationem et privilegiura de re a Paschale II accepit (n. 11). Post vero 
reconciliationera Ravennatis ecclesiae Gualterius archiepiscopus a Gelasio II 
a. 1118, Calixto II a. 1121, Honorio II a. 1125, Innocentio II a. 1132 
omnes episcopatus aderaptos, inter quos Ferrariensem, recepit (v. Ravenna, 
Archiepisc. n. 189. 190. 194. 198), Landulfo et Ferrariensibus pervicaciter 
renitentibus (cf. n. 14 — 16). Denique Innocentius II a. 1139 april. 22 (n. 22), 
privilegiis Ferrariensiura confirmatis, episcopura a Roraano pontifice conse- 
crandum et sub suo seraper dominio constituendura decrevit. Neque enim 



204 Ferrara. 

mirum videtur, quod Albinus in Libro censuum S. R. E. (ed. Fabre-Duchesne 
n 102) Ferrariensem episcopum inter Ravennae suffraganeos enumeraverit, 
Cencius (1. c. I 118) vero Ferrariensem episcopatum domini papae esse 
adnotaverit. Sed non solum sub immediata Romani pontificis iurisdictione 
ille remansit, Ravennatibus archiepiscopis iterum ac saepius contradicenti- 
bus, verum etiam a. 1735 a Clemente XII archiepiacopalis tituli honore 
decoratus est (Cappelletti IV 169). 

De episcopatu Ferrariensi conferas quae adnotant Albinus et Cencius 
in Libro censuum S. R. E. (ed. Fabre-Duchesne II 114. 167; I 118sq. 245). 
Sed Cencium sequi ego quidem haesito. Is enim monasterium Pomposae, 
quod certe Comaclensis dioecesis erat (cf. supra p. 178), sub episcopatu 
Ferrariensi collocavit. Sub eodem titulo Cencius recensuit ecclesiam de 
Fracta et ecclesiam de Guarda, quae tunc Adriensi episcopatui adscriptae 
fuerunt (cf. supra p. 198. 199). 

Ferrariensium episcoporum archivi iam mentio fit in charta a. 955, qua 
Martinus ep. se una cum clero suo inquisitionem in archivo s. Ferrariensis 
ecclesiae fecisse, sed nulla munimina chartarum exinde invenisse confessus 
est (edd. Amadesi De iurisdictione Rav. archiepp. diss. p. 51 n. 6; Fantuzzi 
Mon. Rav. III 1 n. 1). Saec. XIV antiquum episcopii tabularium in turri 
Estensium marchionum adservabatur, unde a. 1598 cum ceteris Estensium 
chartis Mutinam translatum est. Quae vero Ferrariae penes episcopos remansit 
pars, a. 1858 incendio multa passa est damna. Praeterea Ferrariae penes 
eanonicos nonnuUa privilegia exstant, inter quae Heinrici III diploma Stumpf 
Reg. 2333. Romae quoque in archivo Vaticano pleraeque scripturae ad 
Ferrariam spectantes adservantur, quae sunt in Arm. XLVI, XLVII et 
XLVIII (cf. Gott. Nachr. 1900 p. 374). 

De archivo Ferrariensis episcopatus Mutinae, nunc in R. archivo adser- 
vato cf. Pflugk-Harttung Iter p. 53 et Gott. Nachr. 1897 p. 243; de archivis 
Cancellariae et Mensae archiepiscopalis et ceteris Ferrariae archivis cf. Blume 
Iter II 174sq. IV 239; Bethmann in Archiv XII 586 sq.; Bonaini Gli archivi 
dellEmilia in: Giornale stor. degli archivi Toscani V (1861) 120sq.; Gott. 
Nachr. 1897 p. 361 sq. 

Antiquorum privilegiorum autographa periisse dolemus. Periit quoque 
vetus Liber privilegiorum episcopatus sive Catastrum \D]. Peculiari autem 
laude digni sunt Peregrinus Priscianus, insignis historiarum Ferrarienaium 
scriptor, et loseph Antenor Scalabrinius, vir antiquitatum Ferrariensium 
amantissimus (cf. Muratori Antiq. II 944), qui omnia fere monumenta ad 
historiam Ferrariao spectantia diligenter transcripserunt. 

Adnotamus denique chartas ex Ferrariensi monasterio s. Andreae inde 
a saec. XII Romae in R. archivo adservari (cf. Gott. Nachr. 1901 p. 241). 

De bibliotheca civitatis, ubi Scalabrinii schedae exstant, cf. Fr. A. Zaccaria 
Iter litterarium p. 156 sq.; Girohimo Baruffaldi Commentario istorico della 
pubblica biblioteca Ferrarese (Ferrara 1782); (Prospero Cavalieri) Notizie 
della pubblica biblioteca di Ferrara (Ferrara 1818); V. Cicognara Della 



Episcopatus Feriariensis. 205 

pubblica biblioteca di Ferrara (Bologna 1831); Blume Iter 11 176 sq.; Gius. 
Antonelli Indice dei manoscritti della civica biblioteca di Ferrara (Ferrara 
1884); Gott. Nachr. 1897 p. 355 sq. 

A = Orig. Modena Arch. di stato (Cancellaria ducale — Ecclesiastici: Vescovado 

di Ferrara). 
J.» = Orig. ib. (Cancellaria ducale — Lettere di principi esteri — Roma: Bolle e brevi). 
B — Cop. Modena Arch. di stato (Vescovado di Ferrara). 
B^ = Cop. ib. (Roma; Bolle e brevi). 
B^ = Cop. Ferrara Arch. capitolare. 

J5» = Cop. Venezia Arch. di stato (Bolle ed atti della curia Romana I). 
C = Concordia inter Venetos et Ferrarieuses , mb. s. XIII, Roma Arch. Vat. Arm. 

XLVI t. 62 (olim bibl. Vat. 457 sive n. 3042); cf. Gott. Nachr. 1900 p. 122. 

376. — Alterum eiusdem libri exemplar est 
C^ = Catasto B, rab. s. XIV, Modena Arch. di stato (Camera ducale — Computisteria — 

Catasti delle investiture); cf G5tt. Nachr. 1897 p. 242. 
Z) = Catastrum episcopatus Ferrariensis s. XIII, olim in archivo publico Ferrariae, 

nunc desideratur; cf. Gott. Nachr. 1897 p. 862. 
2)1= Catastrum M, mb. s. XV, Ferrara Arch. della Mensa arcivescovile; cf. Gott. 

Nachr. 1897 p. 364. 
D- = Catastrum S, mb. a. 1454—74, f. 161 sq. [ex D], ib. 
E = Liber privilegiorum eccl. Ferrarieusis auctore Peregrino Loiano notario, 

a. 1471, Modena Arch. di stato [ex D]; cf. PflugkH. Iter p. 53. 
F = Privileggi antichi diversi conceduti dai somnii pontefici ai vescovi di Ferrara 

e confini della diocesi , s. XV ex. , Ferrara Arch. della Cancellaria arcivesco- 

vile; cf. Gott. Nachr. 1897 p. 368. 
G = Peregrini Prisciani Ferrarien. histor. vol. IV, s. XV ex., Modena Arch. di stato 

(Biblioteca — Manoscritti) ; cf. PflugkH. Iter p. 64 et Gott. Nachr. 1897 p. 245. 
G> = Peregrini Prisciani Appendix ad Ferrarien. histor. vol. I, s. XVI, Modena 

Arch. di stato (f. 53 sq.); Ferrara Bibl. comunale 888 ND 2 f. 65 sq. et 278 

NC 10 f. 144 sq.; cod. Vat. Barb. 2700 (XXXIV 17, olim 1980) f. 152 sq.; Rovigo 

Bibl. deirAccad. cod. 272; Dresden Kgl. Bibl. F 67 [ex D]. 
Cr* = Peregrini Prisciani Collectanea vol. II. III, s. XV ex., Modena Arch. di stato 

(Biblioteca — Manoscritti) ; cf. PflugkH. Iter p. 53 et Gott. Nachr. 1897 p. 245. 
H = Privilegia Ferrariensia, s. XVI, Ferrara Bibl. comunale cl. I 461. 10. 
H} = Scritture diverse non episcopatus, s. XVI, Ferrara Arch. della Cancellaria 

arcivescovile vol. 88; cf. Gott. Nachr. 1897 p. 362. 
I = Processus iurium ducis Ferrariae a. 1546 liber II, s. XVI, Bologna Arch. di 

stato (Arch. pontificio); cf. Gott. Nachr, 1897 p. 368. 
K = Ferrarien. investiturarum vol. V, coll. a Dominico Raynaldo, s. XVI ex., Roma 

Arch. Vat. Arm. XLVI t. 26; cf. Gott. Nachr. 1900 p. 376. 
L = Ferrarien.-Venet. confinium, s. XVIsq., ib. Arm. XLVI t. 49; cf. Gott. Nachr. 

1900 p. 375. — Conf. quoque Arm. XLVI t. 51. 
L> = Ferrarien. confinium, s. XVII, ib. Arm. XV c. VI n. 84 et codd. Vat. Barb. 1300 

(XXIII 72, olim 1976) et 1302 (XXIII 74, olim 2472); cf. Gott. Nachr. 1903 p. 81. 
M = Collectanea di scritture spettanti al ducato di Ferrara e Estensi vol. I, s. XVII, 

Roma Arch. Vat. Arm. XLVI t. 18; cf. Gott. Nachr. 1900 p. 375. 
Jli>= Collectanea di scritture diverse spettanti a Comacchio et all' abbatia di Pom- 

posia vol. I. s. XVII, ib. XLVIII t. 35; cf. Gott. Nachr. 1900 p. 376. 
N = Rerum Ferrarien. vol. I, coll. a Fel. Contelori, s. XVII in., ib. Arm. XLVI 1. 13; 

ef. G5tt. Nachr. 1900 p. 374. 
= Exempla jjrivilegiorum diversorum pontificum pro episcopatu Ferrariae, s.XVII, 

Modena Arch. di stato (Vescovado di Ferrara); cf. PflugkH. Iter p. 53. 



206 Ferrara. 

P = Liber I, s. XVIIsq., Ferrara Arch. comunale antico; cf. Gott. Naclir. 1897 

p. 365. 
Q = Ricupera di Ferrara, s. XVII, Roma Arch. Vat. Arm. XV c. V u. 96; cf. Gott. 

Nachr. 1900 p. 119. 
R = Miscellanea, s. XVII. Roma Arch. capitolare di S. Giovanni iu Laterano FF 

XXXVI; cf. Gott. Nachr. 1903 p. 537. — Excerpta leguntur in voluminibus 

Misc. FF XXV et A XXIV ib. 
S = Copie de'privilegi de' sommi poutefici et imperatori fatti a Ferrara, s. XVII, 

Veroli Bibl. comuuale Ms. 42. 5. 31; cf. G6tt. Nachr. 1900 p. 299. 
T = lusti Fontanini Varia mss., s. XVIII, San Daniele BibL comunale XXX; cf. 

Gott. Nachr. 1899 p. 261. 
U = Fr. Bianchini Monumenta ecclesiastica voL V, s. XVIII, Roma Bibl. Vallicell. 

S 79; cf. Gott. Nachr. 1903 p. 139. 

V = Giuseppe Anteuore Scalabriui Descrizione della s. chiesa metropolitana di 

FeiTara, a.l766, Ferrara Bibl. comunale 26 NC 1 ; cf.Gott.Nachr. 1897 p. 356.sq. 
F^ = G. A. Scalabrini Transunto dei documenti, a. 1774, ib. 468 ND 5. 
V^ = G. A. Scalabrini Aunali deUa chiesa di Ferrara, s. XVIII, ib. 460 ND 4. 
F' = G. A. Scalabrini Privilegi e documenti spettanti alla chiesa di Ferrara vol. I, 

s. XVIII, ib. 507 ND 6. 
V* = G. A.Scalabrini Copie di scritture estratte dairarchivio del capitolo di Ferrara, 

s. XVIII, ib. 459 ND 4. 
F^ = G. A. Scalabrini Monumenta vetera monasterii Pomposiani et Ravenuaten. et 

Ferrarien. ecclesiarum, s. XVIII, ib. 454 ND 4. 

V = G. A. Scalabrini Memorie sacre e profane della s. chiesa di Ferrara, s. XVIII, ib. 
W = I. D. Coleti Emendationes et additamenta ad Ughelli Italiam sacrara, s. XVIII, 

Venezia Bibl. Marc. cl. IX c. 149; cf. Kaltenbrunner in Wiener SB. XCIV p. 647. 
X = (Carlo Bemardi) Documenti e memorie per la storia di Ferrara, s. XVIII, 
Ferrara Bibl. comunale N. EE 615; cf. GStt. Nachr. 1897 p. 359. 

V = Vincenzo Bargelle.si Memorie storiche ecclesiastiche, s. XVIII, ib. CA 779. 

Z = (Gius. Antonelli) Documenti antichi spettanti al capitolo, ai vescovi etc, 
s. XIX, ib. 
fl (657—72) 

Yitalianus atque Constantinus Rom. imp. aug. edicunt, qualiter post 
destructionem Vicohabentiae eccl., quae de iure b. Petri fuit, infra ducatum 
Ferrariae in massa Babilonia q. v. Ferraria, quae de patrimonio S. R. E. est 
b. Petri, alteram ecclesiam fundaverunt ad honorem Dei et s. Georgii atque 
in episcopatum consecraverunt, ad ius et dominium S. R. E. constituerunt et 
in ea Marinum ex auctoritate b. Petri cum cardinalibus et episcopis Romanae 
civ. elegerunt et consecraverunt; dant 12 massas positas infra comitatum 
Ferrariae; tradunt mercati et ripae telonei unam medietatem; concedunt 
Marino ep. licentiam sibi ordinandi atque consecrandi ecclesias, monasteria, 
cappellas, clericos, monachos, abbates in singulis massis per totum comitatum 
Ferrariae; statuunt, ut Ferrarienses epp. in dominio et potestate seu districtu 
atque ordinatione, investitura et consecratione sint S. R. E. etc. — lubente 
Vitaliano. 

[Cop. Eenrici Bonvicini s. XI dep. = Cojj. a. 1206 Sevei^i s. pal. not. dep. = Cop. a. 1255 

AJdifferii &. pal. not. dep. =J C et C^ Exc. G f. 21'. G\ G* f. 30 et f. 56. H f. 70. HK L' Exc. 

M f. 92. Nfl. P n. J. Q f. 7.9 et f. 231. F' f. 1. F" qu. ri. — Edd. Ughelli > II 546 ; « H 518. 

— Begff. Chron. parvnin (ed. Mnratori Scr. VIII 473). Guarini Comp. p. 31. 387. JE. 2l02a. 

Spurium. „Insulsa adeo ac inej^ta est ea rerum et verborum farrago, ut in 

oculos omnium inscitia ac infantia falsarii incurrat" (Muratori Antiq. III 12). Conf. 



Episcopatus Ferrariensis. 207 

etiam Muratori Annali dTtalia ad a. 661 ; Frizzi Mem. di Ferrara > I 192 sq. ; * I 215 sq.; 
Manini Ferranti Comp. I 130 sq. — Excerpta huius privilegii leguntur in Girol. 
Merenda Mem. intorno alla citta di Ferrara, mss. a. 1595; in Fil. Rodi Annali di 
Ferrara I, mss. s. XVII; in Istorie manoscritte delle cose di Ferrara, ms. s. XVII, 
Ferrara Bibl. comunale 467 ND 5; in Hist. della citta di Ferrara, ms. s. XVII, cod. 
Vat. Barb. 4948 (LIV 34, olim 1976); in cod. Vat. lat. 6196 s. XVI f. 339sq.; in 
C. Bernardi Documenti e memorie, ms. s. XVIII, Ferrara Bibl. comunale N. EE 615. — 
Privilegium hoc iam Albiuo notuni (cf. Civ. n. fl), saec. XI in., ut videtur, con- 
fectura est (cf. A. Hessel Geschichte der Stadt Bologna p. 57 not. 30). — Laudatur 
in lohannis XIII (n. 5) privilegio (interpolato?) ceterisque Ferrariensis ecclesiae 
privilegiis. 

•\-2 Laterano 780 mart. 9 

Hadrianus I, condolens de confusione et annullatione episcopii, quod sui 
praedecessores infra ducatura Ferrariae in quadam maiore massa Babilonia 
q. V. Ferraria ad honorem b. Georgii constituerunt et consecraverunt, et de 
manu rapacis ac sacrilegi Desiderii regis Longobardorum illam arripiens, 
consecrat lohannem S. R. E. card. in praedicto episcopio, tradit ei massam 
Babiloniam q. v. Ferraria cum 1 2 fundoris suis , cui alias 1 1 massas minores 
subiugat, ut Ferrariensibus epp. liceat in singulis massis ecclesias cum clericis, 
diaconis, presbyteris ordinare et consecrare; statuit, ut Ferr. episcopatus 
parochia in iure et dominio ac privilegio S. R. E. b. Petri, cuius est ius, 
semper teneatur, ut sit semper sub Romani pontificis electione, ordinatione 
atque consecratione; designat fines et terminos comitatus Ferr., quem sub 
cura et protectione atque defensione Caroli aug. imp. esse statuit, nulla tamen 
habitatoribus ipsius maioris massae Ferr. mala et prava consuetudine imposita, 
nisi quod unaquaeque libera persona de moneta Venet. denarium singulum det; 
concedit census et tributi atque telonei ripae et fluminis unam medietatem; 
condonat similiter mercati telonei alteram medietatem; statuit, ut placitum 
generale in dominio S. R. E. teneatur; promittit, se collectam vel fodrum aut 
pravam functionem aut dationem seu consuetudinem nequaquam exacturum 
esse. — Pont. d. n. Adriani ss. pont. et univ. pp. in apostolatu a. 9, d. n. 
Carolo imp. aug. a. 3, die 9 m. martii, ind. 10, Roma Lateran. Cum in principio. 
Stephanus clericus s. Lat. pal. scriptor scr. 

B s.XI. Bs.XII. B^a.1309. [B a. 1572. Bs.XVU. B s. XVIIIJ. C f. 3. C 
f. 5. [D dep. = Z)2 f 161. E f. 1. F f. 9'. G\ G^ ^ ^; ^^^ q2 ^ f^ Q.y x f 21.3. 
L f. 67 et L' Exc. 3P f. 39. K f. 27. P n. 2. R. S f. 2. T p. 423. U f. 533. V^ 
f. Ij. — Edd. Muratori Antiq. III 11 ex B = Gloria Compendio delle lezioni di paleogr. 
p. 640. — Begg. G-uarini Comp. p. 31 ad a. 772. Ughelli ' II .557; ^ II 526. Cappelletti 
IV 26. J. CCCXIX. JE. f2430. 

Spurium; cf. Frizzi Mem. ^ I 195 sq.; ^ I 219 sq, — Laudatur in Ottonis 
Ravennatis archiep. charta a. 1104, qua Landulfo ep. Ferrariensi massam et fundum 
Firminianae refutavit „secundum quod per praecepti paginam a papa Adriano in 
tempore Caroli imp. in praefata eccl. s. Georgii concessum et largitum et emauci- 
patum et traditum esse dicitur" (edd. Muratori Antiq. II 782 = Amadesi Antistitum 
Ravennatum chronot. II 360 n. 84 = Bertoldi Mem. stor. d'Argenta II 214). In 
Eugenii III privilegio a. 1152 iun. 2 Moysi Ravennati archiep. concesso (v. Ravenna, 
Archiepisc. u. 213) legimus: ,,Insuper (Griffo ep. Ferrariensis) cuiusdam privilegii 
papae Adriani exemplar, iu quo memorata massa (Firminiana) Ferrarieusi eccl. 



208 Ferrara. 

coneedebatur, ostendebat, cuius authenticum se amisisse asserens'' etc. — Laudatur 
in lohannis XIII (n. 5) privilegio (interpolato?) ceterisque Ferrariensis ecclesiae 
privilegiis, 
t*5 (795—816) 

Leo III concedit Andreae ep. instrumentiim emancipationis de massa Quar- 
tisiana q. v. Campore una cum aliis 1 1 massis in terr. Ferrariensi. 

Laud. in n. 7. — Regg. Guarini Comp. p. 31 ad a. 798. Ughelli ' II 557; - II 526. JE. — . 
lu lohannis XIII privilegio (n. 5) laudautur privilegia Vitaliani, Hadriani et 
Leonis Marino et Andreae et lohanni epp. concessa, sed verba interpolata esse 
videntur. Huius Leonis pp. privilegii mentio insuper fit in Eugenii III sententia 
a. 1152 iun. 2 (v. Ravenna, Archiepisc. n. 213), ubi legimus: ^(Griffo ep. Ferrariensis) 
asserebat etiam quendam thomum sub nomine pp. Leonis scriptum nec publica 
manu nec impressione sigilli subnixum, quem nullus, licet in eo laboratum plurimum 
fuerit, omnino legere poterat". 
4 881 mart. 4 

lohannes VIII lohanni Bononiensi, Egilulfo Mantuano, Eicardo Vicentino et 
Viatori Ferrariensi epp.: committit vicem suam super negotio interVeronensem 
et Tridentanam ecclesias de quibusdam rebus Asianae villae, ut ad illas partes 
accedentes cum Adelardo ep. Veronensi et Adelchisio ep. Tridentano hoc 
litigium deliberent et ad legitimum finem perducere satagant. 

V. Verona, Episc. (JE. 3338). — Praetermittimus lohannis VIII epistolam 
JE. 2984, ubi de quodam Constantino ep. agitur, quem Ewald Ferrarieusem fuisse 
temere opinatur. 

•5 Hamnna S. ApoUinare Nuovo (967 april.) 

lohannes XIII: nuntiat, se post iustam et legalem electionem et consecra- 
tionem Martini ep. Ferr., in s. Rom. ecclesia a sese factam, in civ. Ravennam 
cum ipso Martino ep. aliisque venisse et in generali placito cum Ottone I 
imp. infra basilicam b. Apollinaris q. v. Novus resedisse; confirmat omnia quae 
a Vitaliano (n. -fl) et Adriano (n. -^2) et Leone (n. yS) per privilegia ab 
Ursone iudice Ferr. perlecta ecclesiae b. Georgii tempore Marini et Andreae et 
lohannis epp. tradita sunt, massam videlicet Babiloniam q. v. Ferraria cum 
12 fundis suis, cui alias omnes massas minores subiugat, ita ut Ferrariensibus 
epp. liceat infra totum ducatum atque comitatum et episcopatum Ferr. in 
singulis massis ecclesias, clericos, presbyteros, diacones ordinare et consecrare; 
statuit, ut episcopatus Ferr. in iure et dominio seu privilegio S. R. E. b. Petri 
permaneat et sit semper sub Romani pontificis electione, ordinatione, investi- 
tione et consecratione et districtu. — Omnibus Dei. Subscr. epp., iudices, 
aliique in generali placito praesentes. 

B s. X VIL F f. 25'. G f. 25. fV f. 20'. V^ /'. 6. F* qu. xix f 3J. — Edd. Mami 
Suppl. III 1378 = Mansi XIX 1 = Migne CXXXV 956 n. 4. — Eegg. Guarini Comp. 
p. 31 ad a. 962 = Ughelli > II 564; « II 532. Cappelletti IV 33. Stumpf Reg. 425. Ottenthal 
Reg. imp. n. 444. J. 2850. JL. 3718. 

Privilegii huius fides saepius impugnatur (cf. Diimmler Jahrbiicher K. Ottos I 

p. 416 not. 4), sed ego quidem hoc minime suspectum, licet fortasse interpolatum 

(cf. n. 11), esse puto. 
6 978 april. 

Bencdictus VII: confirmat Leoni s. Ferr. eccL ep. eiusque successoribus 
totas et integras res immobiles, a suis antecessoribus per praecepti paginam 



Episcopatus Ferrariensis. 209 

datas, traditas et emancipatas, maiorem scil. massam Babiloniam q. v. Ferraria 
cum omnibus aliis massis sibi subiugatis, ut liceat Ferrariensibus epp. in singulis 
raassis ecclesias cum clericis ordinare et consecrare; concedit totum et inte- 
grum mercatum in praefata massa cum omni datione et teloneo ct districtu 
atque ripatico; donat omnibus habitatoribus maioris massae census ripae et 
fluminis atque telonei unam medietatem pro restauratione et melioratione 
eius; statuit, ut unaquaeque libera persona et laica masculini sexus annualiter 
denarium Venet. singulum sibi aut nuntio suo det, et ut placitum generale 
habitatores ipsius massae semel in anno per 3 dies ante se vel ante suum 
nuntium custodiant; promittit, se pravam functionem vel fodrum aut paratam 
seu dationem numquam exacturum esse; statuit, ut episcopatus Ferr. per- 
maneat in Romani pontificis dominio et virtute et sit semper sub sua electione, 
ordinatione, investitione et consecratione. — Noverint omnes. Scr. p. m. Boni- 

zonis not. reg. ac scrin. S. R. E., in m. april., ind. 12 {l. 6). [Dat ] 

d. imp. Ottonis a. 11 et ind. I {l. 6); (Ferrariae feliciter). 

B s. XVII. F f. 11'. G f. 26. fV^ f 14. F* gu. xix f. 5]. — Ed. PflugkH. Acta 
II 50 n. 85 ex BG. — Begg. Guarini Comp. p. 31 ad a. 973. Ughelli ^ II 564; ^ II 532. 
PflugkH. Iter p. 184 n. 86. JL. 3797. 

Privilegium hoc, laudatum in n. 11 ceterisque Ferrariensis ecclesiae privilegiis 
et in Eugenii 111 sententia a. 1152 (v. Ravenna, Archiepisc. n. 213), quamquam variis 
locis corruptum et interpolatum esse videtur (cf. Fabre-Duchesne Lib. censuum 1 118 
not.), maxima ex parte certe genuinum est. 

7 Laterano 981 mart. 
Ottone II imp. et Benedicto VII in synodali concilio residentibus in eccl. 
s. Lateranen., Leo ep. Ferrarien. queritur adversus Honestum archiep. s. Raven- 
natis eccl. de massa Quartisiana q. v. Campore, quam Leo pp. Andreae s. Ferr. 
eccl. ep. emancipavit una cum aliis 1 1 massis in terr. Ferrariensi (n. f 5). 
lubentibus papa et imperatore, Honestus archiep. refutat Leoni ep. Ferr. 
ipsam massam Quartisianam. — Ottone imp. a. 14, Benedicto pp. a. 7, in m. 
martio et ind. 9, in Roma. Ego Stephanus scriptor S. R. E. scr. 

B^ s. XIL fV^ f9etf 15'. F* qu. IIT f 19. V\ F*/. — Edd. Mansi Suppl. III 
1381 = Mansi XIX 74. — Begg. Cappelletti IV 42. Stumpf Beg. 791. J. p. 334. JL. 1 p. 482. 

8 1055 nov. 8 
Victor II: confirmat Rolando ep. omnes res Ferr. eccl. mobiles etimmobiles; 
denuntiat, ut quicquid Gregorius dissipator potius quam rector ipsius eccl. 
chartis aut superscriptionibus composuit vel scribi rogavit, nihil valeat; 
annullans, si eius praedecessores affinitate vel parentela seu malo ingenio 
aliquam scriptionem vel pactionem nocivam ecclesiae contraxerint; confirmat 
omnera districtura omniura castellanorura atque omnium super terram eius 
residentiura tara clericorum quam laicorura, et plebes et terras norainatira 
illustratas; concedit, ut 12 horaines ipsius civitatis eura eiusque successores 
sine pretio navigio ducant. — Notura sit. Dat. 6 id. nov. p. m. Hildebrandi 
vice Heriraanni Rora. sedis archicanc. et Colonien. archiep., a. 1 d. Victoris 
pp. II, ind. 8. 

Kehr, Italia pontificia V. 14 



2 1 Ferrara. 

B s. XVII (sine dat.). F f. 17. G f. 26' (sine dat.). G^ ni f. 71. fV^ f 17'. F* 
qu. xijc f. 6]. — Edd. Muratori Antiq. VI 223 ex G (sine dat.) = Migne CXLIII 817 
71. 10. CappeUetti IV 44. — Regg. Guarini Comp. p. 31. Ughelli * II 566; - II 533. Frizzi 
Mem. » I 197; * / 220. Manini Ferranti Comp. I 266. Cappelletti IV 40. 43. J. 3303 
et JL. 4351 ad a. 1055 — 57. 

9 (1068) 
Alexander II omnibus Christi fidelibus: nuntiat, se in concilio Gratianum 
ex electione cleri et totius populi Ferr. episcopum consecrasse^ et bis et ter 
Samuelem eiusdem eccl. invasorem excommunicasse et anathematizasse. — 
Notum sit. Ego Alexander etc. Subscr. 64 archiepp., epp., cardd. aliique. 

F f.30. fV f 50'. F' f. 19]. — Ed. Cuppelletti IV 47 ex F. — Heg. JL. 4651. 

10 (1061—73) 
Alexander II H(elisaeo) Mantuano pontifici: associat ad corpus b. Symeonis 
monachi et eremitae (Padilironensis) consecrandum Ferrariensem seu Yero- 
nensem epp. 

V. Mantova, Mon. s. Benedicti super Padum (JL. 4729). 

11 Laterano 1105 april. 8 
Paschalis II Landulfo Ferr. ep., Guilielmo filio Bulgari, Petro filio Arimundi, 
Uberto consuli et per eos tam ecclesiae quam civitati Ferrariae: ad exemplar 
Adriani (n. ^2) et Benedicti (n. 6) confirmat fundos et patrimonia, ut Ferra- 
riensibus epp. in singuHs massis ecclesias cum clericis, presbyteris, diaconibus 
ordinare et consecrare hceat, sanciens, ut Ferr. ecclesia cum tota parochia 
sua in iure et dominio ac privilegio S. R. E. b. Petri, cuius est patrimonium, 
conservetur et sit semper sub Romani pontificis electione, ordinatione atque 
consecratione; designat comitatus Ferr. fines et terminos; removet habitatori- 
bus ipsius maioris massae Ferr. malas et pravas consuetudines, nisi qupd 
unaquaeque libera persona de moneta Venet. denarios singulos dabit; concedit 
census et tributi atque telonei de ripa et flumine unam medietatera; similiter 
condonat telonei de mercato alteram medietatem; statuit, ut placitum gene- 
rale in potestate S. R. E. teneatur; promittit, se collectam vel fodrum aut 
pravam functionem aut dationem seu consuetudinem nequaquam exacturum 
esse. — Officii nostri. Scr. p. m. Rainerii scrin. reg. et not. s. pal. Ego 
PaschaUs etc. Dat. Lat. p. m. lohannis S. R. E. diac. card. ac bibl., 6 id. april., 
ind. 13, a. d. inc. 1106, pont. autem d. Paschalis 11 pp. 6. 

B s. XII. fB a. 1572. B s. XVIL D dep. =7 IP f. 161'. E f. 2. Ff 12. G f 26'. 
G\ G^ III f 64. fP n. 9. F» f. 20. YJ. — Edd. (Fontanini) Difesa seconda p. 328 n. 3 
= Summ. a. 1725 n. 1, = Butt. Bom. ed. Cocquelines II 131 n. 25 = Bull. Rom. ed. Taur. 
II 241 n. 25, = Cappelktti IV 53, = Migne CLXIII 159 n. 152. — Regg. Guarini Comp. 
p. 31. Frizzi Mem. » II 109; * II 143. Manini Ferranli Comp. II 9. J. 4499. JL. 6023. 
B s. XII interpolatum est verbis „ViteIliani, Adriani, Leonis, lohannis, 

Victoris et Benedicti". — Landulfum ep. Eoniae a. 1105 a Paschale II con- 

secratum esse, charta concordiae inter illum et laicos Ferrarienses a. 1106 factae 

docet (ed. Muratori Antiq. VI 262). 

*12 (San Cesareo llOf) (?) mai. 9) 

In praesentia Mathildae ducatricis et comitissae et Bernardi vicarii S, R. E. et 
Parmensis ep., Landulfus ep. s. Georgii de Ferraria investit Nordilum de 



Episcopatus Ferrariensis. 211 

Castello veteri eiusque filios de omnibus rebus iuris s. Georgii, sicuti Conon 
de Calaone dedit infra plebes s. Martini, s. Donati et s. Georgii. 

V. ehartam a. 1109 (?) mai. 9 (a. 101*0, die 9 m. mad., ind. 12) ap. Murutwi Anliq. 1 59:i. 
— Regg. Manini Ferranti Comp. II 7. Overmann Grufin Mathilde von Tuscien Reg. n. 122 
ad a. 1106—09. JL. — . 

*13 (San Cesareo 1109 iun. 9) 

Bernardus s. Parmen. eccl. ep. et Paschalis II in Longobardiae partibus 
vicarius subscribit chartulae refutationis a Mathilda comitissa Landulfo ep. 
concessae de toto et integro fundo q. v. Butrignano et do rebus qd. Cononis 
de Calaone. 

V. chartam Mathildis comitissae a. 1109 iun. 9 (edd. Mtcrato^-i Antiq. III 735 = Tacoli 
Mem. di Beggio III 291 Exc, = Gloria Cod. dipl. Padovan. I 34 n. 42. Bena e Camici 
Serie de'duchi e marcliesi di Toscana III ^ 73 n. 13). — Begg. Manini Ferranti Comp. II 11. 
Overmann Grdfm Mathilde von Tuscien Beg. n. 116. JL. — . 

*14 Laterano 1123 mart. 

Calixtus II in synodo Romana revestit Gualterium archiep. Ravennatem de 
Landulfi ep. Ferr. oboedientia. et agit querimoniam eius super massa Fir- 

miniana. 

V. Raveuna, Archiepisc. u. 191. 

*15 (1123-24) 

Calixtus 11 suspendit (Landulfum) ep., quem in oboedientiam Gualterii 

Ravennatis archiep. restituerat (n. 14)., quia oboedire contempsit, ab officio 

episcopali et sequestrat populura Ferr. in contumacia perdurantem ab introitu 

ecclesiae. 

V. Ravenua, Archiepisc. n. 192. 

16 Perugia (1124) mart. 14 
Calixtus II M(anfredo) Mantuano et B(ernardo) Veronensi epp. et omnibus 
Venetianis tam clericis quam monachis per Ferr. parochiam constitutis: 
nuntiat, se praeterita quadragesima in Lateranensi concilio Gualterium 
archiep. de Ferrariensis ep. oboodientia revestivisse (n. 14) et Ferrariensem 
ep., quia oboedire contempsit, ab officio episcopali suspendisse (n. 15); 
mandat, ut nullum de Ferr. hominibus in ecclesiis suis recipiant vel eis 
chrisma conferant; nullus etiam clericus vel monachus in civ. Perr. habitans 
divinum officium populo celebrare praesumat praeter baptisma infantium et 
poenitentiam in ultimis positorum; clerici vero per Ferr. dioecesim constituti 
eosdem Ferrarienses ad divina officia non admittant. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 193. 

17 Volterra 1133 mart. 11 
Innocentius II Landulfo ep., consulibus et populo Ferr. : ad exemplar 
Adriani (n. f2), Benedicti (n. 6) et Paschalis (n. 11) communit Ferrariensera 
eccl. taraquam specialem apost. sedis filiara S. R. E. patrocinio, eique roborat 
fundos et patriraonia propriis norainibus adnotata, statuens, ut Ferraricnsibus 
epp. in singulis raassis ecclesias cum clericis, diaconibus et presbyteris ordi- 
nandi et consecrandi licentia permittatur; designat terminos Ferr, comitatus; 

14* 



2 1 2 Ferrara. 

amovet habitatoribus ipsius massae maioris Ferr. pravas et malas consuetu- 
dines, nisi quod unaquaeque libera persona de moneta Venet. denarios 
singulos dabit; coneedit census et tributi atque telonei de ripa et tlumine 
unam medietatem; similiter condonat telonei de mercato alteram medietatem, 
placitum vero generale S. R. E. reservat; promittit, se collectam vel fodrum 
aut pravam vel iniustam functionem aut dationem seu consuetudinem nequa- 
quam exacturum, et comitatus Ferrariae et Comacli ripaticum ac generale 
civitatis placitum cum omni iure, quod infra civitatem et comitatum ad domi- 
nium S. R. E. pertinet, alicui minime tributurum esse, nisi aut communi civitatis 
aut Ferr. episcopatui; condonat offensas illas, quas sibi et praedecessoribus 
suis intulerunt; statuit, ut pro tantis beneficiis universitas Ferr. per proprium 
nuntium iuret, quod in civitate et toto comitatu Ferr. iustitiam b. Petri ac 
S. R. E. defendere bona fide iuvabunt. — Ad hoc in. Ego Innocentius etc. 
Dat. in terr. Yulterrano p. m. Aimerici S. R. E. diac. card. et canc, 5 id. mart., 
ind. 12, inc. d. a. 1133, pont. d. Innocentii pp. II a. 4. 

B s. XII. [B s. XVIL D dep. =7 D* f. 161'. E f. 3. F f. 13'. G f. 28. G\ 
G* iir f 65. I f. 95. [P n. 11. y» f 50. Y]. — Edd. (Fmtanini) Difesa secmda p. 331 
n. 4 = Summ. a. 1725 n. 2 , = Bull. Rom. ed. Cocqiielines II 209 n. 11 = Bull. Rom. ed. 
Tuur. II 375 n. 11, = Migne CLXXIX 172 n. 131. — Regg. Guarini Comp. p. 31. Frizzi 
Mem. ^ II 160; "" II 123. Manini Feiranti Comj). II 10. CappeUetti IV 55. J.5447. JL. 7612. 

*18 (11S5) 

Innocentius II mandat Landulfo ep. et totius Ferrarien. civitatis clero ac 
communi auctoritatem, novam ecclesiam catliedralem aedificandi. 

Laud. in n. 19. — Reg. JL. — . 

19 Fei-rara 1135 oct. 30 (?) 

Azoni presb. card. s. Anastasiae ac legato d. pp. Innocentii II Landulfus 
ep. et Ferrarienses consules tradunt terram acquisitam et acquirendam pro 
ecclesia Ferr. episcopali aedificanda et cimiterio S. R. E. perpetuo habendam 
et tenendam sibique ordinandam et nulli alii concedendam, sub censu annuo 1 
byzantii persolvendo. — Anno ab inc. ]135, ind. 13, 3 kal. nov. 

G^ III f. 69'. [V* qu. XIX f. 8]. — Ed. Gott. Nachr. 1910 ex G\ — Reg. Cappdletii 
IV 56. JL. —. 

De die conf. n. 20. — Azzonem card. a. 1135 sept. Bouoniae fuisse Savioli 

Ann. Bolognesi I» 238 affirmat. 

20 Plsa (1135) 

Innocentius II Landulfo ep. et consulibus et populo Ferr. : supplicantibus 
nuntiis eorum Rizardo officiali et Rainaldo consule Ferr., suscipit terram pro 
construenda episcopali ecclesia et cimiterio infra Ferr. civitatem ab eis com- 
paratam et in praesentia Azzonis S. R. E. presb. card. sub censu annuo 1 
byzantii b. Petro oblatam sub apost. protectione; praecipit, ut possessiones 
b. Petri, civitatem scil. Ferrariensem, comitatum et alia, quae S. R. E. iuris 
exsistunt, in fidelitate ac ditione Romanae eccl. inviolabiliter conservent. — 
Cum omnibus. Ego Innocentius etc. Subscr. 9 card. Dat. Pisis p. m. Aimerici 

S. R. E. diac. card. et canc, 2 kal. oct 

F f. 13. [0 f. 7'. V. F» f 5. Z]. — Ed. Gott. Nachr. 1910 ex F. — Regg. Guarini 
Comp. p. 8. Frizzi Mem. « I 196. II 142; ^ 1 219. II 180. PflugkH. Itei- p. 225 n. 333 ad 
a. 1134— 36. JL. 7641 ad a. 1133—34 sept. 30. 



Episcopatus Ferrariensis. 213 

lu hoc privilegio Innocentium II oblationem Azzoni card. factam (n. 19) con- 
firmasse, ex ipsius privilegii tenore constat, unde coUigitur, notas chronologicas aut 
iu n. 19 (S kal. iwv.) aut in n. 20 (2 kul. oct.) librarii incuria aut inter se mutatas 
aut false relatas esse. 

*21 (1139 in.) 

Innocentius II, Landulfo ep. defuncto, Ferrariensibus litteris et viva voce 
praecipit, ut ad proximam aynodum sapientes ac discretos viros cum instru- 
mentis authenticis et aliis rationibus ad se mittant, ut controversia inter eos 
et G(ualterium) Ravennatcm arcliiep. de consecratione Ferrariensis ep. de- 
finiatur. 

Laud. in n. 22. — Reg. JL. — . 

22 Laterano 1139 april. 22 

Innocentius II Griflfoni ep. etc: nuntiat, se visis et diligenter inspectis 
tam Ferrariensium quam G(ualterii) Ravennatis archiep. privilegiis et rationi- 
bus, Ferrariensium scripta praevalere cognovisse; decernit iuxta tenorem 
privilegiorum Ferrariensium episcopum eligendum et a Rom. sedis antistite 
consecrandum atque Ferr. ecclesiam sub iure et dominio apost. sedis de 
cetero manere statuit; confirmat ad instar Adriani (n. f.3), Leonis (n. f5), 
Benedicti (n. 6), lohannis (n. ')), Alexandri (n. 9) et Paschalis (n. 11) fundos 
et patrimonia, ut Ferr. episcopis liceat in singulis massis ecclesias cum 
clericis, presbyteris, diaconis ordinare et consecrare, sanciens, ut Ferr. ecclesia 
cum tota parochia sua in iure et dominio ac privilegio S. R. E. b. Petri, 
cuius est patrimonium, perpetuo conservetur et sit semper sub Romani ponti- 
ficis electione, ordinatione atque consecratione; confirmat fines comitatus 
Ferr. etc. (ut n. 11). — Ad hoc in. Ego Innocentius etc. Subscr. 23 card. 
Dat. Lat. p. m. Aimerici S. R. E. diac. card. et canc, 10 kal. mai., ind. 2, inc 
d. a. 1139, pont. v. d. Innocentii pp. II a. 10. 

B^ s. XIL B s. XVIL [D dep. =J D^ f. 162'. E f. 3'. F f 14'. G f 28'. GK 
G» /// f 67. I f. 99. [0 f. 8. P n. 13. F» f. 52'. YJ. — Edd. (Fontanini) Difesa seconda 
p. 333 n. 5 = Summ. a. 1725 n. 3, = BuU. Rom. ed. Cocqicelines II 244 n. 59 = Bull. Rom. 
ed. Taur.II 438 n. 59, = Barotti Serie p.22, = Cappelletti IV 58, = Migne CLXXIX 
454 n. 396. — Regg. Frizzi Mem. » I 196. II 144; ^ I 220. II 182. Manini Ferranti Comp. 
II 26. J. 5716. JL. 8013. 

In plerisque apographis legimus „ad instar Vitaliani" etc. — Griffo presb. 

card. s. Pudeutiauae tit. Pastoris et ecclesiae b. Petri archipresbyter fuit. 

*23 (1139-43) 

Innocentius II mandat Grifoni ep. et canonicis maioris eccl., quatenus 
constitutionem super ecclesia s. Georgii (Transpadana), a Landulfo qd. ep. 
olim factam, irrefragabiUter observent. 

V. Eccl. s. Georgii ultra Paduni n. 2. 
24 Laterano 1144 mart. 6 

Celestinus II GrifFoni ep. etc: ad exemplar Innocentii (n. 22) Ferr. epi- 
scopum a cardinalibus S. R. E. eligendum et a Rom. sedis antistitc conse- 
crandum decernit atque Ferr. ecclesiam sub iure et dominio sedis apost. de 
cetero manere sancit; confirmat ad instar Vitaliani (n. f-Z^, Adriani (n. f2), 
Leonis (n. f^^, Benedicti (n. 6), lohannis (n. 5)^ Alexandri (n. 9)^ Paschalis 



9 I 1 Ferrara. 

(n. 11) et Innocentii (ti. 17. 22) fundos et patrimonia et fines comitatiis Ferr. 
ctc. (iit in n. 22); confirmat ecclcsias et possessiones propriis expressas 
vocabulis. — Ad hoc in. Ego Celestinus ctc. Subscr.' 17 card. Dat. Lat. 
p. m. Gerardi S. R. E. presb. card. ac bibl., 2 non. mart., ind. 7, inc. d. a. 1143, 
pont. V. d. Celestini II pp. a. 1. 

B s. XIV. B s. XVII. [D dep. =7 D' f. 164. E f. 5. F f 18. G f 30. G' (2 non. 
mai.). G'^ III f67 Exc. I f 105. [0 f. 12'. P n. 15. V^f.55'. X. YJ. — Edd.(Fontanini) 
Difesa seconda p. 337 n. 6 (2 non. maii) = Summ. a. 1725 n. 4, = Bull. Rotn, ed. Gocquelines 
II 265 n. 6 = BulL Rom. ed. Taur. II 475 n. 6, = Migne CLXXIX 816 n. 50. — Regg. 
Giiarini Comp. p. 32. Frizzi Mem. > I 197; * I 221. J. 6029. JL. 8515. 

25 Laterano 1144 mart. 15 

Lucius II Griffoni ep. etc. : repetit privilegium Celestini II (n. 24). — Ad 
hoc in. Ego Lucius etc. Subscr. 25 card. Dat. Lat. p. m. Baronis cappellani 
et scriptoris, id. mart., ind. 7, inc. d. a. 1143, pont. v. d. Lucii II pp. a. 1. 

B'- a. 1174. B s. XVII [D dep. =] D' f 165. E f 6. F f. 20. G f 31. G\ I 
f. 111. [0 f 16'. P n. 14. F» f. 58. W f 262. XJ. — Edd. (Fontanini) Difesa seconda 
p. 340 n. 7 = Summ. a. 1725 n. 5, = Bull. Rom. ed. Cocquelines II 268 n. 2 = Bull. Rom. 
ed. Taur. II 480 n. 2. Savioli Ann. Bolognesi 2* 203 n. 129 ex I = Migne CLXXIX 825 
n. 2. — Regg. Guarini Comp. p. 32. Frizzi Mem. ^ 1 197; ^ 1 221. Cappelletti IV 62. 
J. 6032. JL. 8520. 

ji26 Laterano 1144 mart. 15 

Lucius II G(rifoni) ep. etc: ad exemplar Innocentii (n. 22) et Celestini (n. 24) 

Ferr. episcopum a cardinalibus S. R. E. eligcndum et a Rom. sedis antistite 

consecrandum decernit; confirmat ad instar Vitaliani (n. f i^, Adriani (n. j2), 

Leonis (n. j3), Benedicti (n. 6y, lohannis (n. 5), Victoris (n. 8>, Alexandri 

(n. 9), Paschalis (n. 11), Innocentii (n. 17. 22) et Celestini (n. 24) fundos 

et patrimonia etc. (ut n. 24); promittit, se comitatus Ferrariae et Comaclii 

ac ripaticum cum omni iure, quod infra civitatcs et comitatus ad dominium 

S. R. E. pertinet, alicui minime tributurum esse, nisi aut communi civitatis 

aut Ferr. episcopatui (cf.n.l7); confirmat ecclesias et curtes ac possessiones 

propriis expressas vocabulis; comprobat antiquas et rationabiles consuetudines 

in canonica maiore et in ecclesiis episcopatus, statuens, ut nulli liceat aliquem 

in ecclesia maiore in canonicum vel in aliquam praelationem sine licentia ep. 

recipere nec cuiquam fas sit in ceteris ecclesiis cappellanum absque consensu 

ep. instituere vel amovere; concedit correctionem canonicorum et eorumdcm 

ordinationem (cf.n.39); annullans, si eius praedecessores affinitate vel paren- 

tela seu malo ingenio aliquam scriptionem vel pactionem nocivam contraxerint 

(cf. n. 8). — Ad hoc in. Dat. Lat. p. m. Baronis cappellani et scriptoris, id. 

mart., ind. 7, inc. d. a. 1143, pont. v. d. Lucii II pp. a. 1. 

B s. XIIL B s. XVI - Ed. Gott. Nachr. 1910 ex B. — Reg. JL. — . 

Spurium. 
*27 (1144) 

Lucius II committit patriarchae Gradensi controversiam inter Moysen 

archiep. Ravennatem et Grifonem ep. Ferrariensem super massa Firminiana. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 202. 



Episcopatus Feriariensis. 215 

*28 (1144) 

Lucius II, conquerente Moyse Ravennate archiep., mandat Grifoni Ferra- 
riensi ep., ut patriarchae Gradensis sententiae super controversia de massa 
Firminiana (n. 27) oboediat. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 208. 
29 Sutri (1146) april. 10 

Eugenius III Grifoni Ferrariensi ep.: mandat, quatenus villam de Firmi- 
niana cum plebe sua (s. Stephani) violenter et iniuste detentam Moysi 
Ravennati archiep. cum integritate restituat et in pace dimittat aut, cum 
a W(idone) presb. card. fuerit evocatus, ipsius pracsentiam adeat et quicquid 
ab eo super hoc statutum fuerit, observet. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 204. 
*30 (1149—50) 

In praesentia Guidonis Hostiensis ep. Griffo Ferrariensis ep. cum Moyse 
archiep. Ravennate super massa Firminiana et plebe s. Stephani atque aliis 
ecclesiis in eadem massa constitutis transactionem facit. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 212. 

31 Segni 1152 iun. 2 
Eugenius III Moysi Ravennati archiep.: definit controversiam inter eum 
et Griffonem Ferrarien. ep. super massa Firminiana et plebe s. Stephani atque 
aliis ecclesiis in eadem massa constitutis, utriusque partis allegationibus ac 
rationibus inspectis et cognitis : quicquid in raemorata massa Ferrariensis ep. 
tam in possessionibus quam in ecclesiis per se aut per alios possidebat, nulla 
quaestione reservata, ei et Ravennati ecclesiae integre restitui iudicat. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 213. 

32 Segni (1152) iun. 2 
Eugenius III clericis et laicis in massa Firminiana consistentibus: absolvens 
eos ab oboedientia Ferrariensis ep., praecipit, quatenus de cetero Ravennati 
archiep. tamquam domino et proprio pastori debitam oboedientiam et reve- 
rentiam deferant. 

V. Ravenua, Archiepisc. n. 214. 

33 Laterano (1154) feh. 27 
Anastasius IV Moysi Ravennati archiep.: ad exemplar Eugenii (n. 31) 
confirmat sententiam, quam idem de villa et tota massa Firminiana cum 
plebe et cappellis suis promulgavit. 

V. Ravonna, Archiejjisc. n. 217. 

34 Roma S. Maria Rotonda 1154 iun. 17 
Anastasius IV Moysi Ravennati archiep.: confirmat sententiam ab Eugenio 
promulgatam super controversia massae Firminianae et plebis s. Stephani 
atque aliarum ecclesiarum in eadem massa constitutarum, quae inter archiep. 
Ravennatem et Griffonem Ferrariensem ep. agitatur (n. 31). 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 218. 
*35 (Ferrara 1155 nov. 25) 

Cum consensu (Hadriani IV) pp. et Ariberti card., legati apost. sedis, 
Cencius abbas s. Salvatoris Papien. concedit Griffoni Ferrarien. ep. eiusque 



2 1 tj Ferrara. 

siiccessoribus per emphytcusim totam et integram curtem Melariae sitam in 
comitatu et episcopatu Ferrariensi. 

V. chartam ap. V. Bellini Mon^e di Ferrara p. 22 (ex archivo secreto archiepisc. 
Feir.)- — Reg- Frizzi Mem. ' II 167; ^ II 230. JL. —. 

30 Laterano (1156 — 58) dec. 9 

Hadrianus IV Griffoni ep. et universo clcro Ferr. : rcprehendit eos, quod 
contra sententiam a b. m. Eugenio (n. 31) super massa Firminiana promul- 
gatam ea, quae Ravennati eccl. adiudicata sunt, ab eis per violentiam 
detineantur; mandat, quatenus ep. de ea de cetero nullatenus se intromittat 
et Ferrarienses districte commoneat, ut nullum audeant impedimentum 
praestarc, quominus sua sibi iustitia de rebus b. Petri persolvatur; rcvocat 
in irritum alienationes, quas post sententiam ab Eugenio datam Ferrariensis 
cp. effccerit; praecipit, ut nullus de cetero in Ferrariensi cpiscopatu nec 
etiam occasione Hospitalariorum sive Templariorum audeat divinum officium 
celebrare. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 220. 

*37 Boma S. Pietro (1156—58) dec. 23 

Hadrianus IV confirmat ad exemplar Eugenii (n. 31) et Anastasii (n. 34) 
sententiam de villa omnique massa Firminiana cum plebe s. Stephani. 
V. Ravenna, Archiepisc. n. 221. 

38 Roma S. Maria Nuova (1161) iun. 14 
Alexander III Henrico Gradensi patriarchae eiusque suffraganeis, Ferrariensi 
ep. et universis epp., abbatibus aliisque ecclesiarum praelatis per Marchiam 
constitutis: nuntiat, se 8 id. iun. (iun. 6) Urbem tenuisse et a clero ac populo 
Romano apud eccl. s. Mariae Novae sollemniter fuisse receptum, sequenti 
quoque die dominico (iun. 11) in Lateranensi eccl. missarum sollemnia cele- 
bravisse; exhortatur eos, quatenus in fidelitate et devotione S. R. E. firmi 
atque immobiles persistant et alios ad hoc idem modis omnibus inducant. 

V. Grado, Patriarchatus (JL. 10666). 

39 Benevento 1169 april. 17 
Alexander III Amato ep. etc: confirmat antiquas et rationabiles consue- 
tudines in canonica maiore et in ecclesiis episcopatus; statuit, ut nulli liceat 
aliquem in ecclesia maiore in canonicum vel in aliquam praelationem sine 
licentia eius recipere nec cuiquam fas sit in ceteris ecclesiis cappellanum 
constituere vel amovere sine eius consensu; concedit correctionem canoni- 
corum et aliorum clericorum episcopatus vel monachorum eorumdemque 
ordinationem; confirmat hospitalia. — Frati'es et coepiscopos. Ego Alexander 
etc. Subscr. 5 card. Dat. Benevent. p. m. Gratiani S. R. E. subdiac. et not., 
15 kal. mai., ind. 2, inc. d. a. 11(59, pont. v. d. Alexandri pp. III a. [10]. 

B' s. X VIL F f. 8. G f. 32. [0 f. 1. P n. 16. V^ f 63. V* qu. xix f 9J. — 
Edd. Muratori Antiq. VI 409 ex G = Migne CC 578 n. 613. Caj)pelletti IV 64 ex F. — 
Begcf. Guarini Comp. p. 32. Uf/heUi ' // 573; ^ II 538. Barotti Serie p. 24. Frizzi Mem. 
> / 197. II 181; 2 1 221. II 248. Manini Ferranti Comp. II 37. Cavallini Moti. stor. di 
S. Maria del Vado p. 74. J. 7756. JL. 11614. 



Episcopatus Ferrariensis. 217 

Amatus ep. a. 1170 una cum Gabriele ep. Adriensi ab Alexandro III iudex 
delegatus est, ut causam inter Paduanum ep. et abbatem s. Petri Mutinensem 
decideret (cf. Modena, Mon. s. Petri n. 5). 

40 Venezia 1177 sept. 29 

Alexander III Gerardo Ravennati archiep.: confirmat sententiam ab Eugenio 
(n. 31) promulgatam et ab Anastasio (n. 34) confirmatam super controversia 
massac Firminianae et plebis s. Stephani atque aliarum ecclesiarum in eadem 
massa constitutarum intcr Moysen archiep. Ravennatem et GrifFoncm ep. 
Ferrariensem agitata. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 231. 
*41 (1179) 

Alexander III committit Hcnrico Gradensi patriarchae et (Lconardo) ep. 
Torcellano causam inter abbatem et monachos s. Bencdicti super Padum ex 
una parte et P(resbyterinum) Ferrarien. ep. ex altera super villa Tresente. 
V. Mantova, Mon. s. Benedicti super Padum (JL. — ). — Praeterea adnotamus 
Alexandri III decretum J. 9039. JL. 13974, in Coll. Paris. I c. 109. 110. 163 
„Ferrariensi ep.", in Coll. Brug. t. II c. 1; t. V c. 3; t. XL c. 2 ,Remensi archiep." 
inscriptum, in ceteris vero collectionibus sine inscriptione exemplatum. — Locus 
Trccenta nunc Adriensi episcopatui adscribitur. 

*42 (1159—81) 

Alexander III concedit privilegium confirmationis. 
Laud. in n. 50. 52. 54. — Beg. JL. — . 

*43 (1182) 

Lucius III committit G(ar8cndonio) Mantuano et Al(berico) Regino epp., ut 
testes inquirant de omnibus rationibus, quae pertinent ad b. Petrum et ad 
ecclesiam Ferrarien. in Trecenta. 

Laud. in „Attestationes de Tricenta" a. 1182 (ed. Muratori Antiq. I 725). — Beg. Frizzi 
Mem. ' II 202; ^ II 275. JL. —. 

Conf. Fabre-Duchesne Le liber censuum I 121 not. 1. / 

44 Vellefri (1182—83) mart. 24 

Lucius III abbati et conventui s. Benedicti superPadum: confirmat posses- 
sionem (villae Tresente) eis ab H(enrico) Gradensi patriarcha et L(eonardo) 
Torcellano ep. ex delegatione Alexandri pp. (n. 41) sententialiter adiudicatam, 
salva quaestione proprietatis, P(resbyterino) b. m. Ferrarien. ep. per contu- 
maciam se absentante. 

V. Mantova, Mou. s. Benedicti super Padum (JL. 14734). 

46 Anagni (1183) nov. 24 

Lucius III (Theobaldo) Ferrariensi ep.: mandat, quatenus venditionem 
hospitalis apud Casaliolam a G(erardo) priore s. Mariae de Rheno archi- 
presbytero de Roffeno factam in irritum revocet et faciat pecuniam archi- 
presbytero designari etc. 

v. Bologna, Eccl. s. Mariae de Rheuo n. 19. — Theobaldus ep. Ferrariensis ex 
delegatione Lucii III a. cr. 1185 sententiam tulit in causa inter canonicos ecclesiae 
s. Georgii de Ganaceto et abbatem Vangaditiensem (v. Modena, Eocl. s. Georgii de 
Ganaceto u. 1). 



2 1 8 Ferrara. 

46 Verona (1186—87) ian. 22 
Urbanus IIT universis Dei fidelibus per Ravennatem archiepiscopatum et 
Ferrariensem episcopatum constitutis: iniungit, ut Hu(goni) priori et fratribus 
s. Mariae de Reno in ecclesia sua campanarium construentibus et pontem 
super fl. Renum reparantibus de bonis suis caritatis beneficia conferant. 

V. Bologna, Eccl. s. Mariae de Rheno n. 22. 

47 Verona (1186-87) ian. 23 
Urbanus III abbati et monachis s. Benedicti super Padum: confirmat ad 
excmplar Lucii (n. 44) sententiam ab Henrico Gradensi patriarcha et Leo- 
nardo Torcellano ep. ex delegatione Alexandri pp. (71. 41) de controversia 
inter eos et P(resbyterinum) b. m. ep. Ferr. super quibusdam possessionibus 
prolatam et hic insertam. 

V. Mantova, Mon. s. Benedicti super Padum (JL. 15775). 

48 Verona (1186—87) feb. 20 
Urbanus III universis fidelibus per archiepiscopatum Ravennaten. et Ferra- 
rien. dioecesim constitutis: indulget, quatenus Cruciferis Bononiae commo- 
rantibus de bonis suis caritatis auxilium ministrent. 

V. Bologna, Domus Cruciferorum n. (3. 

49 Ferrara 1187 nov. 7 

Gregorius VIII Alberto abbati et conventui s. Benedicti: confirmat ecclesiam 

8. Agathes in episcopatu Ferrariensi positam , a b. m. L(andulfo) Ferr. ep. 

donatam, sicut in eius instrumento authentico de verbo ad verbum inserto 

continetur. 

V. Mantova, Mon. s. Benedicti super Padum (JL. 16039). 

50 Ferrara 1187 nov. 11 

Gregorius VIII Stephano ep. etc. : ad exemplar Innocentii (n. 22), Celestini 

(n. 24), Lucii (n. 25) et Alexandri (n. 42) suscipit Ferr. ecclesiam sub apost. 

protectione, et confirmat possessiones propriis expressas vocabulis et antiquas 

atque rationabiles consuetudines in canonica maiore et in ecclesiis episcopatus, 

statuens, ut nulli liceat aliquem in ecclesia maiore in canonicum vel in aliquam 

praelationem sine licentia eius recipere nec cuiquam fas sit in ceteris ecclesiis 

cappellanum absquc eius consensu instituere vel amovere; concedit correctio- 

nem canonicorum et aliorum clericorum episcopatus et monachorum eorum- 

demque ordinationem (cf. n.39); sancit, ut Ferrariensis eccL cum tota parochia 

Bua in iure et dominio ac privilegio S. R. E. b. Petri. cuius est patrimonium, 

perpetuo conservetur et sit semper sub Rom. pontificum electione, ordinatione 

atque consecratione. — In eminenti. Ego Gregorius etc. Subscr. 1 1 card. 

Dat. Ferrar. p. m. Moysi Lat. can. vicem agentis cancellarii. 3 id. nov., ind. 6, 

inc. d. a. 1 187, pont. v. d. Gregorii pp. VIII a. 1. 

B s. XVIL F f. 8'. G f. 33'. G^ /// f. 68. fO f. 2. P n. 17. F» f 70'. F* qu. xix 
f. 10 Exc.]. — Ed. PflugkH. Acta III 348 n. 396 ex BG^. — Begg. Guarini Comp. p. 32. 
Ughdli ' II 575; ' II 539. Frizzi Mem. ' I 199. II 284; * I 223. II 210. Manini Feiranti 
Comp. II 70. Cappelletti IV 73. Kaltenbrunner in Wiencr SB. XCIV 687 n. 10000 a. 
JL. 16048. 



Episcopatus Ferrariensis. 219 

51 Ferrara 1187 nov. 13 
Gregorius VIII abbati et monachis s, Benedicti super Padum: confirmat ad 
exemplar Lucii (u. 44) et Urbani (n. 47) sententiam ab Henrico Gradensi 
patriarcha et Leonardo Torcellano ep. ex delegationc Alexandri pp. (n. 41) 
de controversia inter eos et P(resbyterinum) b. m. ep. Ferr. super quibusdam 
possessionibus prolatam et hic insertam. 

V. Mantova, Mon. s. Benedicti super Padum (JL. 16051). 

52 Laterano 1189 april. 20 
Clemens III Stephano ep. etc: ad exemplar Innocentii (n. 22), Celcstini 
(n. 24), Lucii (n. 25), Alexandri (n. 42) et Gregorii (n. 50) concedit privi- 
legium protectionis et confirmationis (ut n. 50). — In eminenti. Ego Clemens 
etc. Subscr. 13 card. Dat. Lat. p. m. Moysi S. R. E. subdiac. vicem agentis 
cancellarii, 12 kal. mai., ind. 7, inc. d. a. 1189, pont. v. d. Clementis pp. III a. 2. 

A\ [B^ s. XVII. G f. 32'. V^ f. 72. Insert. buUae Nicolai V a. 1448 ian. 30: 
Boma Arch. Vat. Reg. Lat. t. 440 f. 189' = Arrn. XXXI t. 53 f. 73'; 7)> f. 233; F f. 31; 
V^ f. 24S; F»; Y]. — Edd. Summ. a. 1725. Muratori Antiq. VI 439 ex G = Migm CCIV 
1436 n. 118. — Begg. Barotti Serie p. 30. Frizzi Mem. ' 1 197. III 27; ^ I 221. III 29. 
Manini Ferranti Comp. II 70. Cappelletti IV 73. J. 10146. JL. 16404. 

53 Laterano 1190 april. 4 
Clemens III Alberto abbati et monachis s. Benedicti super Padum: confirmat 
ad exemplar Lucii (n. 44), Urbani (n. 47) et Gregorii (n. 51) sententiam ab 
Henrico Gradensi patriarcha et Leonardo Torcellano ep. ex delegatione 
Alexandri pp. (n. 41) de controversia inter eos et P(resbyterinum) b. m. ep. 
Ferr. super quibusdam possessionibus prolatam et hic insertam. 

V. Mantova, Mon. s. Benedicti super Padum (JL. 16484). 

54 Laterano 1192 mart. 26 
Celestinus III Uguicioni ep. etc. : ad exemplar Innocentii (n. 22), Celestini 
(n. 24), Lucii (n. 25), Alexandri (n. 4'-i), Gregorii (n. 50) et Clementis (n. r>2) 
concedit privilegium protectionis et confirmationis (ut n. 52). — In eminenti. 
Ego Celestinus etc. Subscr. 13 card. Dat. Lat. p. m. Moysi S. R. E. subdiac, 
Lat. can., 7 kal. april., ind. 10, inc d. a. 1 192, pont. v. d. Celestini pp. III a. 1. 

A. [B s. XVII. F f. 11. G f. 34. G^ m f. 69'. f. 5. P n. 18. V^ f. 74. F* 
qu. XIX f. 11 Exc. (3 kaL apriL)^. — Ed. Gott. Naclir. 1910 ex A. — Regg. Guarini Comp. 
p. 32. Vglielli ^ II 576; ^ II 540. Barotti Serie p. 31. Frizzi Mem. » I 197. III 38; * I 221. 
III 40. PflugkH. Iter p. 325 n. 936. JL. 16842. 

*55 (1193) 

Celestinus III mandat Ferrariensi ep., ut Rolando abbati de Vaiano det 
domum hospitalem s. Georgii de Misericordia positam extra muros Ferrariae 
prope eccl. s. Leonardi. 

V. Domus hosp. s. Georgii u. 1. 



220 Ferrara. 



Ecclesia cathedralis s. Georgii. 

M. A. Guarini Coiupendio hist. p. 7sq. — Cronologia e catalogo dei canouici del 
capitolo della cattedrale di Ferrara daFa. 856 al 1656, ms. s. XVII, Ferrara Bibl. comunale 
CA 927. — Documenti relativi al duomo di Ferrara, ms. s. XVIII, ib. CA 960. — Gius. 
Ant. Scalabrini Descrizione della s. chiesa metropolitana di Ferrara, ms. s. XVIII, ib. 26 
NC 1. — G. A. Scalabrini Memorie sacre e profane della cattedrale di Ferrara, ms. 
s. XVIII, ib. 447 ND 4. — G. A. Scalabrini Notizie istoriche del capitolo della s. chiesa 
di Ferrara, ms. s. XVIII, ib. 125 NC 4. — G. A. Scalabrini Liber ecclesiae cathedralis 
Ferrariae, ms. s. XVIII, ib. 456 ND 4. — G. A. Scalabrini Copie di scritture estratte 
dairavchivio del capitolo di Ferrara, ms. s. XVIII, ib. 459 ND4. — Frizzi Mem. 'II 124 sq.; 
*II161sq. 183 sq. — Luigi Casazza Memorie sopra rimportanza cronologica della chiesa 
cattedrale di Ferrara (Ferrara 1836). — Ferdinando Canonici SuIIa cattedrale di Ferrara. 
Cenni storici e studii d' arte (Venezia 1845). — Gius. .^ntonelli Cenni storici intorno ad 
alcuni canonici della cattedrale di Ferrara, esaltati alla dignita vescovile (Ferrara 1845). — 
G. Levizzani-Cirelli Sulla importanza artistica e cronologica della metropolitana di 
Ferrara (Ferrara 1874). — E. Gruyer La cathedrale de Ferrare in: L'Art chretien (1891). 
— G. Castagnoli 11 duomo di Ferrara (Ferrara 1895). 

Antiqua Ferrariensium episcoporum ecclesia cathedralis s. Georgii ex- 
stabat, ut iam diximus, ultra Padum in massa Babilonia sive Ferrariola usque 
ad a. 1 135, Tunc Landulfus episcopus et consules civitatis Ferrariae, praesente 
Azzone S. R. E. presb. card. et apost. sedis legato, novam s. Greorgii ecclesiam 
cathedralem in loco, ubi nunc est, aedificare coeperunt, terra ipsius b. Fetro 
et apostolicae sedi oblata, sub censu annuo unius byzantii, quem Albinus et 
Cencius in Libro censuum S. R. E. duabus vicibus (ed. Fabre-Duchesne II 107. 
115; I 120) adnotant: 

„Ecclesia sancti Georgii I morabutinum" 

„Ecclesia maior I morabutinum per annum"; 
cf. quae leguntur apud eundem Cencium (1. c. I 245): 

„Terra, in qua Ferrariensis ecclesia de novo construitur, iuris est 
beati Petri et solvit bisantium I". 
In hac nova s. Georgii ecclesia, quae etiamnunc inter monumenta artis 
perpulchra praefulget, Alexander III a. 1177 april. 29 missam audivit (cf. 
Barotti Serie p. 26; Frizzi Mem. ^ II 193«; 2 H 263; Manini Ferranti Comp. 
II 50; Simonsfeld in Miinchner SB. 1897 p. 549) et die 8 m. maii altare 
maius consecravit (n. 13), ibique corpus Urbani III, qui Ferrariae a 1187 
oct. 20 obiit, sepultum est. 

Tabularium ecclesiae cathedralis, bene dispositum et locupletissimum, 
cum chartis inde ab a. 973, custoditur penes canonicos. Earum inventarium 
confecit losephus Antenor Scalabrinius, qui omnia fcre privilegia et instru- 
menta archivi transcripsit. Praeterea peculiari laude dignus est codex privi- 
legiorum saec. XVI confectus [C]. Adnotamus denique diplomata Ottonis III 
a. 998 (Mon. Germ. Dipl. II 695 n. 275; cf. p. 896) et Heinrici II a. 1014 
(1. c. III 329 n. 279). 



Eccl. cathedralis s. Georgii. 221 

Chartarum regesta leguntur in G. A. Scalabrini Memorie sacre et pro- 
fane della s. chiesa di Ferrara, ms. s. XYIII, Ferrara Bibl. comunale 241 NC 9. 

A = Orig. Ferrara Arch. capitolare. 

B = Cop. ib. 

C = Liber privilegiorum ecclesiae Ferrariensis, mb. s. XVI in., ib. — Huius codicis 

exemplar est codex inscriptus 
C = Privilegia Ferrariensium, s. XVI, Roma Arch. Vat. Arm. V c. V n. 24; cf. Gott. 

Nachr. 1900 p. 117. 
D = Ferrarien. investiturarum vol. V, coll. a Dominico Raynaldo, s, XVI ex., ib. 

Arm. XLVI t. 25; cf. supra p. 205. 
E = Fel. Contelori BuUae et brevia Alexandri III, s. XVII, ib. Misc. Arm. VII t. 127. 
I*' = (Ferd. Ughelli) Privilegia ms. pontificum et imperatorum, s. XVII, cod. Vat. 

Barb. 3214 (XL 11. olim 3632); cf. PflugkH. Iter p. 93 et Gott. Nachr. 1903 p. 94. 
F' = G. A. Scalabrini Transunto dei documenti, a. 1774, Ferrara Bibl. comunale 468 

ND 5. 
F*= G. A. Scalabriui Copie di scritture estratte dalTarchivio del capitolo di Ferrara, 

s. XVIII, ib. 459 ND 4. 
F* = G. A. Scalabrini Notizie istoriche del capitolo della s. chiesa di Ferrara, 

s. XVIII, ib. 125 NC 4. 
Z = (Gius. Antonelli) Documenti antichi spettanti al capitolo, ai vescovi etc, 

s. XIX, ib.; cf. supra p. 206. 

fi (667—72) 

Vitalianus atque Constantinus imp. aug. tribuunt canonicis totam et inte- 
gram quartam partem totius decimae, quae dabitur ad ecclesiam Ferr., et 
similiter decimam de omni sua suorumque famulorum laboratione. 

v. Episc. n. fl. 

2 1055 iun, 14 
Victor II Everardo archipresb. et Leoni archidiac. reliquisque canonicis 
s. Ferr. eccL etc: suscipit eos sub apost. defensionis munimine, et confirmat 
bona eorum; recipit sub apost. defensione 12 homines Ferr. civitatis, qui 
canonicos navigio ducant, quousque usus eorum fuit, sine omni pretio. — Si 
iustis. Dat. VIIIX kaL iul. p. m. Hildebrandi S. R. E. card. subdiac, a. Victoris 
pp. II 1, ind. 8. 

A. [B s. XI. C f. 3' = C f.9 = D f. 141. F' f 45'. F« qu. xvm f. 2. Z]. — 

Edd. Ughelli ' 11566 ex A (6 kal. iuL a. 1055); ^ II 533 = Bull. Rom. ed. Cocquelines I 389 

n. 1 = Bull. Rom. ed. Tcmr. I 631 n. 1, = Migne CXLIII 808 n. 2. — Regg. Barotti Serie 

p. 11. Manini Ferranti Comp. I 288. Cappelletti IV 43. J. 3292 et JL. 4338 ad iim. 26. 

Auxilio privilegii Ottonis III confectum. 

3 1068 iun. 20 

Alexander II Everardo archipresb. et Romano archidiac reliquisque cano- 

nicis s. Ferr. eccL etc: suscipit eos eorumque bona in munimine apost. 

defensionis (ut n. 2). — Si iustis. Dat. 12 kaL iul. p. m. Petri clerici 

fungentis vice Petri S. R. E. subdiac ac bibl., a. ab inc D. 1068, 7 v. pont. 

d. Alexandri pp. II, ind. 6. 

A. [B s. XIL C f5 = C' f 12' = D f 145. F» f 49'. F« qu. xvili f 3j. — 
Edd. Ughelli ' II 567; * II 534 = Bull. Rom. ed. Cocquelines II 8 n. 11 = Bull. Rom. ed. 
Taur. II 29 n. 11, = Migne CXLVI 1345 n. 61. — Regg. Guarini Comp. p. 33. Barotti 
Serie p. 12. Manini Ferranii Comp. I 289. Cappelktti IV 46. J. 3437. JL. 4650. 



222 Ferrara. 

4 Fermra 1135 oct. 30(?) 

Azoni presb. card. s. Anastasiae ac legato d. pp. Innocentii II Landulfus 
ep. et Ferrarienses consules tradunt terram acquisitam et acquirendam 
pro eccl. Ferr. episcopali aedificanda etc. , sub censu annuo 1 byzantii per- 
solvendo. 

V. Episc. n. 19. 



*,-: 



> 



(1135) 



Azo S. R. E. card. et apost. sedis legatus cum consensu Landulfi ep. statuit, 

ut nullus extra voluntatem canonicorum infra civitatem vel suburbia baptizare, 

ungere vel publicas poenitentias dare praesumat, et promulgat constitutionem 

super testamentis defunctorum. 

Laud. in n. 11. 16. 18. — Beg. JL. — . 

Azzonem card. a. 1135 mai. 8 novam ecclesiam consecrasse, Guarini Comp. p. 8 
et Frizzi Mem. * TI 143; '^ II 180 affirmant; sed die 8 mai. consecrationem altaris 
maioris in maiore ecclesia ab Alexandro III celebratam fuisse constat (n. 13). 

6 Pisa (1135) 
Innocentius II Landulfo ep. et consulibus et populo Ferr. : suscipit terram 
pro construenda episcopali ecclesia et cimiterio infra Ferr. civitatem ab eis 
comparatam et in praesentia Azzonis S. R. E. presb. card. sub censu annuo 1 
byzantii b. Petro oblatam sub apost. protectione etc. 

V. Episc. n. 20. 

7 Laterano 1139 mai. 23 
Innocentius II Gualfredo archipresb. Ferr. conventus: omnium cardinalium 
totiusque Romanae curiae precibus, eiusque scriptis bene perspectis, laudat 
quicquid per ep. Landulfum de ecclesiis, oblationibus, decimis et primitiis a 
laicis excussum est, ut nullus deinceps clericus de Ferr. conventu de patri- 
moniis suis vel ecclesiasticis possessionibus, laboribus actis decimas aut ullos 
redditus ulli cogatur reddere laicorum; confirmat quicquid de missis maiori- 
bus et de exsequiis mortuorum in civ. Ferr. per ep. Landulfum statutum est; 
statuit, sicut in mundiburdio Ottonis imp. , omnes clericos de conventu 
civitatis Ferr. immunes esse ab omni datione et ab omni saeculari et 
laicali functione; suscipit eum ciusque bona sub apost. tutela, et concedit ei 
licentiam sedem apost. libere appellandi. — Sacrosancta Romana. Ego 
Innocentius etc. Subscr. 17 card. Dat. Lat. p. m. Aimerici S. R. E. diac. 
card. et canc. , 10 kal. iun., ind. 2, inc. d. a. 1139, pont. v. d, Innocentii 
pp. II a. 10. 

B s. XII ex. C f. 4' [= C f. 11' = D f 144'. F f. IIS. F' f. 63. V^ qu. xvni 
f. 4. ZJ. — EcUl. Ughelli ' II 569; » // 535 = Bull. Rom. ed. CocqueUnes II 246 n. 60 = 
liull. Rom. ed. Taur. II 441 n. 60, = Migne CLXXIX 472 n. 909. — Regg. Guarini Comp. 
X>. 33. Cappelletti IV 61. J. 5728. JL. 8033. 

Landulfi ep. statutum a. 1106 de renuntiatione ecclesiarum, oblationum et 
primitiarum a laicis detentarum ed. Muratori Antiq. VI 2G2; eiusdem LanduHi ep. 
statutum a. 1110 de missis maioribus et de exsequiis niortuorum legitur ib. V 1029. 
Ottonis 111 diplojiia datum ost a. 998 feb. 9 (ed. Mon. Germ. Dipl. II 695 n. 275). 



Eccl. cathedralis s. Georgii. 223 

*8 (1139—43) 

Innocentius II mandat Grifoni ep. Ferr. et canonicis maioris ecclesiae, 
quatenus constitutionem super eccl. s. Georgii (Transpadana), a Landulfo qd. 
ep. olim factam, irrefragabiliter observent. 

V. Eccl. 8. Georgii ultra Padum n. 2. 

9 Laterano 1157 iul. 3 

Hadrianus lY Paulo conventus Ferr. archipresb.: ad instar Innocentii (n.7) 
confirmat Landulfi qd. ep. statuta et Ottonis imp. mundiburdium, suscipit eum 
eiusque bona sub apost. protectione, et concedit ei facultatem libere sedem 
apost. appellandi. — Apostolicae sedis. Ego Adrianus etc. Subscr. 11 card. 
Dat. Lat. p. m. Rolandi S. R. E. presb. card. et canc, 5 non. iul., ind. 5, inc. 
d. a. 1 157, pont. v. d. Adriani pp. IIII a. 3. 

B a. 1220. — Ed. Gott. Nachr. 1897 p. 379 n. 5 ex B. — Beg. Guarini Comp. p. 33. 
JL. — . 

10 Roma S. Pietro 1158 ian. 10 

Hadrianus IV canonicis etc: suscipit Ferr. eccl. sub apost. protectione, et 

confirmat possessiones propriis expressas vocabulis. — Officii nostri. Ego 

Adrianus etc Subscr. 18 card. Dat. Romae ap. s. Petrum p. m. Rolandi 

S. R. E. presb. card. et canc, 4 id. ian., ind. 6, inc. d. a. 1157, pont. v. d. 

Adriani pp. IIII a. 4. 

A. [B a. 1219. G f.2 = C^ f.4 = B f. 135. F' f G9. V qu. xviii f 5]. — 
Edd. Ughelli ' II 571; * II 536 = BuU. Rom. ed. Cocquelines II 356 n. 11 = Bull. Rom. ed. 
Taur. II 636 n. 11, = Migne CLXXXVIII 1548 n. 175. — Regg. Guarini Comp. p. 33. 
Barotti Sefi-ie p. 23. Frizzi Mem. * II 168; ^ II 231. Cappelletti IV 63. J. 7030. JL. 10378. 

U (1159—75) 

Alexander III Guidoni archipresb., Presbyterino praeposito et universis cano- 
nicis etc: suscipit Ferr. eccl. sub apost. protectione, et confirmat possessiones 
propriis expressas vocabulis; prohibet, ne cui liceat clericos cappellarum, 
quae ad iurisdictionem eorum tantummodo pertinent, ipsis invitis, interdicto 
vel excommunicationi subicere aut indebita molestatione gravare, sed liberam 
dispositionem, ordinationem et correctionem cappellarum et clericorum ipsarum 
habeant; statuit, ut nullus contra voluntatem canonicorum infra civitatem vel 
suburbia baptizare, ungere secundum institutionem ab Azone olim S. R. E. 
card. et apost. sedis legato cum consilio et assensu Landulfi qd. ep. factam 
(n. 5) vel publicas poenitentias dare praesumat; prohibet, ne aliquis paro- 
chianorum, quos canonici cum auctoritate episcopi excommunicationi vel inter- 
dicto canonice subiecerint, ad divina officia vel sepulturam ante absolutionem 
recipere audeat; indulget, ut, si episcopus invasores, perturbatores aut deten- 
tores possessionum ipsorum infra 30 dies noluerit ecclesiastica sententia coercere, 
liceat canonicis excommunicationis vel interdicti sententiam promulgare ; con- 
firmat constitutionem ab Azone card. cum consilio et assensu Landulfi ep. 
super testamentis defunctorum factam et ab Amato ep. approbatam. — Piae 

postulatio. Ego Alexander etc Subscr. card. [Dat ]. 

A (mutilum). [C f 1 = C^ f 1 = D f 131. E. F' f 80. F» qu. xviil f 6]. — 
Edd. Ughelli ' II 573; * II 538 ad a. 1177 = Biill Rom. cd. Cocquelines II 455 n. 101 



224 Ferrara. 

= BhU. Roin. ed. Taur. II SLj n. 101, = Migne CC li:>2 n. 1.324. — Regg. Burotti 

Serie p. 25. Manini Ferranti Comp. II 48. Cappelktti IV 68. J. 8541 et JL. 12945 ad 

a. 1177. 

Subscriptiones cardinalium, praeter Hubaldi Hostiensis et Gualterii Albanensis, 

et notae chronologicae legi non possunt. Verba ,Dat. Venetiis 3 kal a. d. inc. 

1179" in C a manu quadam saec. XVI addita omnino spemimus; Presbyterinus 

enim praepositus a. 1175 in. episcopus creatus est. 

12 Anagni (1173—76) mai. 80 
Alexander III Guidoni archipresb. et canonicis Ferr. eccl.: indulget, ut, 
cum ad exsequias mortuorum invitati fuerint, cum episcopo praesente maius 
altare ad divina celebranda officia habeant; si episcopus absens fuerit, nihil- 
ominus maius altare et maiorem missam, sicut tempore Landulfi et Grifonis 
qd. Ferr. epp. habuerunt, in posterum libere habeant. — Licet omnium. 
Dat. Anag. 3 kal. iun. 

A. [E. y* qu. ni f. 9'. F' f. 14. ZJ. — Ed. Gott. Nachr. 1897 p. 381 n. 6 ex A. — 
Rcg. JL. — . 

13 Ferrara 1177 mai. 8 
Alexander III consecrat in ecclesia altare maius cum Ubaldo Ostien., 
Guillelmo Portuen., Manfredo Praenestin. epp. et Conrado Salisburgen. 
archiep. et card., aliisque cardd. et epp., et relaxat poenitentibus in festivitate 
dedicationis ipsius altaris hoc visitantibus 1 annum de criminalibus et septimam 
partem de venialibus. 

Inscriptio legitur incisa in cassa plumbea, quae reliquias sanctorum continet (edd. 
BeUini Monete p. 28 not. 1; Bnrotti Serie p. 27; Frizzi Mem. ^ II 194; * II 264; Manini 
Fetranti Comp. II 51; CappeUetti IV 69). — Indulgentiam ex libro antiquo et memoriaU 
eccl. Ferr. edd. Baronius Ann. eccl. ad a. 1177 c. 49 = Amo7i Hist. indulgent. p. 128; UgheUi 
* II 539 (a. 1174). — Regg. J. p. 771. JL. II p. 306. 

*14 (1181) 

Alexander III committit Ardicioni Mutinensi ep. causam inter archipresb. 
et canonicos Ferr. ex una parte et abbatem et monachos s. Bartholomaei ex 
altera super quadam cappella audiendam. 

Laud. in sententia Ardicionis ep. a. 1182 ivl. 22 (A = F* qu. vi f. 16'). — Reg. JL. — . 

*15 (1159—81) 

Alexander III confirmat ad exemplar Innocentii (n. 7) et Adriani (n. 9) 
statuta b. m. Landulfi ep. 

Laud. in n. 17. — Reg. JL. — . 

16 Verona 1184 oct. 1 

Lucius III canonicis Ferr. eccl. etc. : ad exemplar Alexandri (n. 11) suscipit 
Ferr. eccl. sub apost. protectione, et confirmat possessiones et iura (ut n. 11). 
— Quotiens a nobis. Ego Lucius etc. Subscr. 1 1 card. Dat. Veron. p. m. 
Hugonis S. R. E. not., kal. oct., ind. 3, inc. d. a. 1184, pont. v. d. Lucii 
pp. III a. 4. 

B a. 1279. [V^ f 179]. — Ed. Gott. I^^achr. 1910 ex A. — Regg. Barotti Serie 
p. 29. Gott. Nachr. 1897 p. 382 n. 7. JL. — . 



Eccl. cathedralis s. Georgii. 225 

17 Verona 1186 april 22 

Urbanus III Michaeli conventus Ferr. archipresb.: ad exemplar Innocentii 
(n. 7), Adriani (n. 9) et Alexandri (n. 15) communit quicquid per b. m. Lan- 
dulfum qd. Ferr. ep. de ecclesiis, oblationibus, decimis et primitiis a laicis 
excussum est, statuens, ut nullus deinceps clericus de Ferr. conventu de 
patrimoniis suis vel ecclesiasticis possessionibus sive laboribus decimas ulli 
cogatur persolvere laicorum; confirmat quicquid de missis maioribus et exse- 
quiis mortuorum per eimdem L. ep. canonice statutum est, sanciens omnes 
clericos de conventu Ferr. iuxta mundiburdium Ottonis imp. immunes esse 
ab omni tributo sive datione et laicali penitus functione; suscipit eum cum 
bonis sub apost. protectione; sancit antiquas et rationabiles consuetudines 
conventus et congregationis; statuit, ut libere ei liceat sedem apost. appel- 
lare. — Apostolicae sedis. Ego Urbanus etc. Subscr. 14 card. Dat. Veron. 
p. m. Alberti S. R. E. presb. card. et canc, 10 kal. maii, ind. 4, inc. d. a. 1186, 
pont. V. d. Urbani pp. III a. 1. 

A. [C f.5 = C> /'. 13' = B f. 146'. F /•. 125. V^ f 82' et f 181 Exc. V^ qu. xvni 
f. 7 Exc.J. — Ed. Gott. Nachr. 1910 ex A. — Regcj. Guarini Comp. p. 33. Ughelli * II 575; 
* II 540. Baroiti Serie p. 29. Manini Ferranti Conipj. II 66. Ca^ypelletti IV 71. PflugkH. 
Iter p. 305 n. 817 ex F. J. 9816. JL. 15590. 

18 Bologna 1187 nov. 19 

Gregorius VIII canonicis etc. : ad exemplar Alexandri (n. 11) et Lucii 
(yi. 16) suscipit Ferr. eccl. sub apost. protectione, et confirmat possessiones 
et iura (tit n. 16). — Quotiens a nobis. Ego Gregorius etc. Subscr. 8 card. 
Dat. Bononiae p. m. Moysi Lat. can. vicem agentis cancellarii, 13 kal. dec, 
ind. 6, inc. d. a. 1187, pont. v. d. Gregorii pp. VIII a. 1. 

A. [C f.4 = C^ f. 10 = D f. 142. F> /; 83. V qu. XIV f. 8]. — Ed. Gott. JSIaehr. 
1910 ex A. — Begg. Giiarini Cowp. p. 33. Frizzi Mem. » II 210; * II 284. Gott. Nachr. 
1897 p. 385 n. 13. JL. — . 

*19 (1194) 

Celestinus III delegat lohannem priorem eccl. s. Georgii ultra Padum ad 
cognoscendam et definiendam litem inter Nigrum notarium et Garsindinum 
pro vicinis et parochianis eccl. s. Petri de Castro curialium ex una parte et 
canonicos Ferr. ex altera de nominatione presbyteri. 

Laud. in eiusdem lohannis prioris sententia a. 1194 oct. 29 (A = V'^ qu. Vl f. 16'). — 
Reg. JL. —. 

20 Laierano 1195 mai. 3 

Celestinus III praeposito Faventino et abbati s. Mercurialis Livien. : com- 
mittit causam inter (Aldegerium) archipresbyterum, Mainardum subdiac. et 
praepositum et canonicos Ferr. ex una parte et priorem et monachos s. Ro- 
mani ex altera super missis canendis et aliis honorificentiis audiendam. — 
Causam quae. Dat. Lat. 5 non. maii pont. n. a. 5. 

Insert. .sententiae loachimi praepositi Faventini et Guarnerii abbatis s. Mercurialis 
a. 1195 iul. 5 (A = V- qu. v f. 18. Apogr. s. XII cx. Reggio Arch. capitolare). — Ed. Gott. 
Nachr. 1910. — Reg. JL. —. 

lidem iudices iam a. 1195 iun. 2 partibus terminum peremptorium constituerunt. 
Kehr, Italia pontificiaV. !•' 



226 FeiTara. 

*21 (Laterano 1195 hcl.) 

Celestinus III concedit canonicis eccl. Ferr. et monachis s. Romani coram 
se super missis canendis et aliis honorificentiis litigantibus U(gonem) Sipon- 
tinum archiep. et I(ohannem) tit. s. Priscae presb. card. auditores, nuntio 
s. Romani contra sententiam (ti. 20) ad apost. audientiam appellante. 
Laud. in n. 22. — Reg. JL. — . 

De Hugone Sipontino archiep. cf. Quellen uud Forschungen VIII (1905) 16. 

22 Laterano 1195 iul. 28 

Celestinus III praeposito Mutinensi et mag. Loterio subdiac. apost., canonico 
Pisano: mandat, quatenus inquirant veritatem de sententia lata ab abbate 
8. Mercurialis et praeposito Faventino (n. 20) et causam inter canonicos Ferr. 
et monachos s. Romani appellatione remota fine canonico terminent. — Cum 
causam. Dat. Lat. 5 kal. aug. pont. n. a. 5. 

A. [V f. 91. F* qu. III f. 13']. — Ed. Gott. Nachr. 1897 p. 388 n. 18 ex A. — 
Beg. JL. -. 

Sententia mag. Martini Mutinensis praepositi et Lotherii Cremonensis, d. papae 

subdiaconi, data est a. 1195 oct. 11. Eam Innocentius III a. 1198 april. 28 coufirmavit. 

*23 (1195) 

Celestinus III committit archidiac. Paduano et abbati s. lustinae causam 
inter (Aldegerium) archipresb. et (Mainardinum) praepositum Ferr. ex una 
parte et parochianos s. Peti'i de Castro curialium ex altera super electione 
et nominatione sacerdotis ipsius eccl. s. Petri ventilandara. 

Laud. in n. 24. — Beg. JL. — . 
24 ' (1195) 

Celestinus III G(erardo) Bononiensi ep.: mandat, quatenus sententiam ab 
archidiacono Paduano et abbate s. lustinae, iudicibus a sede apost. delegatis 
(n. 23)., contra parochianos s. Petri Ferr. promulgatam faciat observari. — 
Ex parte. 

Imert. sententiae Gerardl Bononiensis ep. a. 1195 oct. 11 (A = V- qu. /r f. 24). — 
Ed. Gott. Nachr. 1910. — Beg. JL. — . 



Ecclesia s. Petri de Castro eurialium. 

De antiquissima hac ecclesia parochiah cf. Scalabrini Mem. p. 358 sq. 
et Frizzi Mem. i V 241 sq.; 2 V 245 sq. 

*1 (1194) 

Celestinus III delegat lohannem priorem eccl. s. Georgii ultra Padum ad 
cognoscendam et definiendam Utem inter Nigrum notarium et Garsindinum 
pro vicinis et parochianis eccl. s. Petri de Castro curiaHum ex una parte et 
canonicos Ferrarienses ex altera de nominatione presbyteri. 

V. Eccl. cathedr. n. 19. 
*2 (1195) 

Celestinus III committit archidiac. Paduano et abbati s. lustinae causam 
inter (Aldegerium) archipresb. et (Mainardinum) praepositum Ferr. ex una 



Eccl. cathedralis s. Georgii — Eccl. s. Mariae de Vado. 227 

parte et parochianos s. Petri de Castro curialium ex altera super electione 
et nominatione sacerdotis ipsius eccl. s. Petri ventilandam, 

V. Eccl. cathedr. n. 23. 
3 (1195) 

Celestinus III G(erardo) Bononiensi ep.: mandat, quatenus sententiam ab 
archidiac. Paduano et abbate s, lustinae contra parochianos s. Petri Ferr. 
promulgatam (n. 2) faciat observari. 

V. Eccl. cathedr. n. 24. 



Ecclesia s. Mariae de Vado. 

(Fr. Taddeo Turroni) Descrizione della chiesa di S. Maria in Vado e del miracolo 
ivi accaduto, nis. s. XVI, Ferrara Bibl. comunale CA. 246 (cf. Cavallini p. 175 sq.). — 
Guarini Comp. hist. p. 301 sq. — Penuotti Hist. tripartita * p. 299; *• * p. 307. — 
Lubin p, 131. — T. Balbo Esposizione di due iscrizioni latine esistenti nella basilica di 
S. Maria del Vado (Venezia 1774). — Scalabrini Mem. p. 313sq. — Eugenio Cimatti 
Cenni storici intorno al sangue miracoloso che si venera nella basilica paiTOCchiale di 
S. Maria del Vado in Ferrara (Ferrara 1857). — (Gaetano Cavallini) Monumenti storici. 
Omaggio al sangue miracoloso che si venera nella basilica parrocchiale di Santa Maria 
■del Vado in Ferrara (Ferrara 1878). 

Ecclesiae s. Mariae de Vado origines incertae sunt. In eam Landulfus 
€p. Ferrariensis canonicos regulares ex canonica s. Mariae de Portu .Ravennae 
introduxit, Gualterio tunc canonico et praeposito s. Mariae de Portu (cf. n. 1 
et eiusdem Gualterii Ravennatis archiep. privilegium a. 1141 Andreae prae- 
posito concessum ap. Fantuzzi Mon. Rav. 11 120 n. 62). Canonicam s. Mariae 
de Vado, quae magnam sanctitatis famam a. 1171 miraculo sanguinis ex hostia 
divina emanantis consecuta est, Portuenses tenuerunt multis annis. A. 1477 
a Sixto IV canonicis congregationis s. Salvatoris de Bononia data est. 

Quae ex archivo canonicorum s. Mariae de Vado supersunt chartae et 
scripturae, hodie Ferrariae in archivo quod vocatnr Archivio dei residui beni 
ecclesiastici adservantur (cf. Gott. Nachr. 1897 p. 364). Aliae Romae in 
archivo canonicorum regularium Lateranensium penes ecclesiam s. Petri ad 
Vincula (cf. Gott. Nachr. 1 900 p. 1 32), aliae Ravennae in antiquo Portuensium 
labulario (cf. supra p. 95) inveniuntur. 

C = Liber memoriarum s. Mariae de Vado, inscriptus A, Ferrara Ai-ch. dei residui 

beui ecclesiastici, frustra a nobis quaesitus est. 
C^ = Liber memoriarum, inscriptus B, ib., periisse videtur. 
C* = Liber meiooriarum D, inscriptus Regestum secundum, s. XVI, ib. 
D = Registri archivalis dispositio, s. XVII, ib. 
F" = G. A. Scalabrini Monumenta vetera mon, Pomposiani et Ravennatis et Ferra- 

riensis ecclesiarum, quatemus diversorum, s. XVIII, Ferrara Bibl. comunale 454 

ND 4. 
1 Brescia 1148 aug. 25 

Eugenius III Martino priori etc: suscipit eccl, s. Mariae in Vado sub apost. 
protectione, confirmat possessiones, et concedit licentiam clericos vel laicos ad 

15* 



228 Ferrara. 

convcrsionem suscipiendi. — Piae postulatio. Dat. Brixiae 8 kal. sept., a. 1148, 

pont. a. 4. 

[C p. 83 et O p. 5 (lep.J. C* i^. 1 Exc. ex apogr. a. 1209 iun. 29. D p. 5 Exc. V^ 
f ]g\ _ Edd. Cavallini p. 183 ex C ad aug. 23. Gott. Nachr. 1897 p. 375 n. 2 ex V^. — 
Regg. Guarini Comp. p. 301. Penmtti ^ p. 299; -• ^ }). 307. .JL. — . 

2 Venezia 1177 sept. b 

In praesentia Tothini presb. card. aliorumque, Petrus prior eccl. s. Mariae 

de Vado refutat in manus Gerardi Ravennatis eccl. archiep. villanos in fundo 

Possaltae. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 230. — Locus Fossalto in episcopatu Feirariensi 

situs est. 
*3 (1178) 

Alexander III delegat Guilielmum Gosia ad cognoscendum querimoniam 

propositam a Gerardo archiep. Ravennate contra Petrum priorem s. Mariae 

de Vado de quibusdam possessionibus in Possalta etc. 

\. Ravenna, Archiepisc. u. 234. — De Guilielmo Gosia, celeberrimo Bononiensis 

archigyninasii iurisperito, cf. Sarti et Fattorini De claris archigymn. Bonon. prof. * I 

p. I 38. 41. 
*4 (1159—81) 

Alexander III concedit privilegium. 

Lawl. in V^ f. 19. — Reg. .JL. — . 
*6 (1185-86) 

Urbanus III concedit privilegium. 

Laud. iH n. 6. — Reg. JL. — . 
6 Verona (1186) nov. 22 

Urbanus III priori et fratribus s. Mariae de Vado: statuit, ut Ferrarienses 

episcopi nullis eos exactionibus inquietent, ultra quod in eorum privilegiis 

est expressum et hactenus est servatum. — Loca per regularem. Dat. Veron. 

10 kal. dec. 

F^ f. 19. — Ed. Gott. Nachr. 1910 ex F». — Reg. Gott. Nachr. 1897 p. 384 n. 11. JL. — . 

MoBasterium s. Roiuaui. 

Temphim s. Romani inter antiquissimas civitatis Ferrariae ecclesias 
recensetur. Ibi Griffo ep. Ferrariensis corpus s. Romani martyris ab Inno- 
centio II donatum sollemniter deposuisse traditur (cf. Guarini Comp. p. 197; 
Acta SS. II aug. 9 p. 409). Postea monasterium a monachis congrega- 
tionis 8. Benigni Fructuariensibus administrabatur (cf. Anastasii IV privilegium 
a. 1154 april. 6 JL. 9857 et chartam a. 1188 ap. Muratori Delle antichita 
Estensi I 353). — De monasterio s. Romani cf. Guarini Comp. hist. p. 195sq. 
et Scalabrini Mem. p. 237 sq. 

1 Latcrano 1195 mai. 3 

Celestinus III praeposito Paventino et abbati s. Mercurialis Livien.: com- 
mittit causam intcr archipresbyterum, praepositum et canonicos Ferr. ex una 
parte et priorem ct monachos s. Romani ex altera super missis canendis et 
aliis honorificentiis audiendam. 
V. Eccl. cathedr. n. 20. 



Eccl. s, Mariae de Vado — Mon. s. Silvestri. 229 

*2 (Laterano 1195 iul.) 

Celestinus III concedit canonicis cccl. Fen*. et monachis s. Romani coram 
se super missis canendis et aliis honorificentiis litigantibus U(gonem) Sipon- 
tinum archiep. et I(ohanncm) tit. s. Priscae presb. card. auditores, nuntio 
s. Romani contra sententiam (n. 1) ad apost. audientiam appellante. 

V. Eccl. catliedr. n. 21. 
3 Laterano 1195 iul. 28 

Celestinus III praeposito Mutinensi et mag. Loterio subdiac. apost., canonico 
Pisano: mandat, quatenus inquirant veritatem de sententia lata ab abbate 
8. Mercurialis et praeposito Faventino (n. 1) et causam inter canonicos Ferr. 
et monachos s. Romani appellatione remota fine canonico terminent. 

V. Eccl. cathedr. n. 22. 

Monasteriuiu s. Silvestri. 

Guariui Comp. hist. p. 333 sq. — Lubin p. 132. — Origine, fondazione e progresso 
del mouastero di S. Silvestro di Ferrara, ms. s. XVIII, Ferrara Bibl. comunale CA. 528. — 
Scalabrini Mem. p. 223sq. 

Monasterium s. Silvestri in burgo inferiore urbis Ferrariae a quadam 
virgine ex nobili gente orta temporibus Sergii I a. 688 conditum et sancti- 
monialibus ordinis s. Benedicti commissum esse traditur. Monasterii saepius 
in monumentis saec. XI mentio fit (cf. chartas a. 1083 et a. 1085 ap. Muratori 
Antiq. II 351. I 545). A. 1496 (?) AlexanderVI abbatissam et moniales curae 
abbatis monasterii s. Marci de Ferraria congregationis s. lustinae Paduanae 
subiecit (ed. Margarini Bull. Cas. II 408 n. 382). 

Praeter Clementis III privilegium, quod sequitur, laudat Guarini privi- 
legia Honorii III, Clementis IV, Nicolai III aliorumque Romanorum ponti- 
ficum. Superest tantum bulla Alexandri IV a. 1257 oct. 23 data. 

Clementis III privilegium cum aliis chartis quibusdam monastcrii s. Sil- 
vesti'i adservatur in archivo canonicorum ecclesiae cathedralis. Exscripsit 
I. A. Scalabrinius. Scripturae ex tabulario monialium nunc in archivo quod 
vocatur Archivio dei residui beni ecclesiastici inveniuntur (cf. Gott. Nachr. 1897 
p. 364). 

B = Cop. Ferrara Arch. capitolare. 

V^ = G. A. Scalabrini Copie di scritture estratte dairarchivio del capitolo di Ferrara, 
s. XVIII, Ferrara Bibl. comunale 459 ND 4. 

1 Ljttterano 1190 mart. 8 

Clemens III abbatissae etc: suscipit mon. s. Silvestri Ferrarien. sub apost. 
protectione, confirmat ordinem monasticum secundum b. Benedicti regulam, 
possessiones propriis expressas vocabulis et iura. — Prudentibus virginibuS. 
Ego Clemens etc. Subscr. 14 card. Dat. Lat. p. m. Moysi S. R. E. subdiac. 
vicem agentis cancellarii, 8 id. mart., ind. 8, inc. d. a. 1190, pont. v. d. Cle- 
mentis pp. III a. 3. ■ 

B s. XIII. [V^ qu. X f. 20 (8 id. mai.);. — Ed. Gott. Kachr. 1910 ex B. — Begg. 
Guarini Comp. p. 333 (id. mai.). Gott. Nachr. 1897 p. 386 n. 65. JL. — . 



230 Ferrara. 



Ecclesia s. Georgii ultra Padum. 

Guarini Comp. hist. p. 387 sq. — Penuotti Hist. tripartita ' p. 298 sq.; ^' * p. 306. 
— Lancellotti Hist. Olivet. p. 195 sq. — Lubin p. 132. — Scalabrini Mem. Illlsq. — 
Frizzi Mem. 'II 143 sq.; * II 181 sq. — Gius. Tedeschi Memoria intorno il monastero di 
S. Giorgio di Ferrara (Ferrara 1797). 

Ecclesia s. Georgii Transpadana vnlgo de Ferrariola olim, iit iam dixi- 
mus, sedes cathedralis fuit. Translata cathedra in novum s. Georgii templum, 
antiqua s. Georgii ecclesia canonicis Lateranensibus sub regimine prioris con- 
cessa est. De hac translatione auctoritate sedis apostolicae a. 1135 a Lan- 
dulfo ep. Ferrariensi facta conf. processum a. 1143 et a. 1149 ap. Baluze 
Misc. 2 IV 78 sq. 

Ecclesia s. Georgii, postea in commendam data, a lohanne XXIII 
a. 1411 sept. 5 congregationi Olivetanorum concessa est. 

Congregatione suppressa, chartae et scripturae tabularii monasterii 
s. Georgii superstites in archivum quod appellatur Archivio dei residui beni 
ecclesiastici translatae sunt (cf. Gott. Nachr. 1S97 p. 364). Sed frustra inter 
eas apostolicae sedis privilegia quaesivimus. Unum Anastasii lY privilegium 
superest, a lohanne XXIII confirmatum (n. 5). Praetermittimus porro 
Clementis III antipapae (Wiberti) diploma, quod in regestis Jaffeanis 
J. 3998. JL. 5323 perperam ad s. Georgii Ferrariense monasterium refertur, 
quum ad monialium s. Georgii de Taula Ravennatense coenobium certe 
pertineat (cf. supra p. 86). 

B = Insert. bullae lohannis XXIII a. 1412 dec. 26: Roma Arch. Vat. Reg. Lat. 1. 162 
(Dominorum cardinalium a. III) [B] et Ferrara Arch. dei residui beni eccle- 
siastici [J5']. 
*1 (1141) 

Apostolicae sedis praccepto et auctoritate (Innocentii II) pp. Grifo ep. Ferr. 
concedit Ugoni sacerdoti, lohanni subdiac, Transpadanae s. Georgii eccl. 
canonicis, in qua Ferr. episcopatus sedes ohm viguit, possessiones nominatim 
illustratas. 

V. Grifonis ep. chartam donationis a. 1141 mai. 11 ap. Muratori Antiq^. V227 (ex Pere- 
grini Prisdani Hist. Ferr.). — Reg. JJj. —. 

*5 (1139-43) 

Innocentius II mandat Grifoni ep. et canonicis maioris ecclesiae, quatenus 
constitutionem super eccl. s. Georgii, a Landulfo qd. ep. olim factam. irrefra- 
gabiliter observent. 

Larid. in actis jyroeessus a. 1149 feb. 22 ap. Bdluze Misc. * IV 78 sq. — Reg. JL. — . 

*3 Laierano 1143 

Celestinus II concedit privilegium. 

Regg. Guarini Comp. hist. p. 389. Pennotti ' p. 298; * ' jp. 506". Scalabrini Mem. II 11. 
JL. -. 



Eccl. s. Georgii ultra Padum — Domus hospitalis s. Georgii. 231 

*4 (1145—53) 

Eiigenius III concedit privilegium. 

Laud. in n. 5. — R^g- JL. — . 
5 Roma S. Maria Rofonda 1153 (oct.) 

Anastasius IV Hugoni priori etc: ad exemplar Eugenii (n. 4) suscipit 
eccl. s. Georgii sub apost. protectione, confirmat ordinem canonicum secundum 
b. Augustini regulam et possessiones propriis expressas vocabulis; statuit, ne 
ei eiusque successoribus res immobiles ecclesiae quomodolibet alienandi, in 
feudum dandi ulla sit omnino licentia; censet iuxta Griffonis Ferr. ep. insti- 
tutionem ecclesiam a sua ct successorum suorum exactione absolutam fore, 
ut nullam deinceps dationem seu malam functionem ab ea exigere praesu- 
mant, sed tantum maiori Ferrariensi eccl. in spiritualibus fratres oboedientes 
exsistant; conccdit ius eligendi priorem et facultatem liberos homines clericos 
vel laicos recipiendi. — Quoticns illud a. Ego Anastasius etc. Subscr. 15 card. 
Dat. Romae ap. s. Mariam Rotundam p. m. Rolandi S. R. E. presb. card. [et 
canc ], inc. d. a. 1153, pont. v. d. Anastasii pp. IIII a. 1. 

B f. 16. B^ a. 1556. — Ed. Gott. Nachr. 1902 p. 526 n. 10 ex B. — Reg. JL. — . 

*6 (1177) 

Alexander III confirmat ecclesiae s. Georgii aedem s. Mariae sacram in 
Polesenio, toto adiuncto Polesinio s. Lucae. 

Begg. Lancellotti p. 196. Lubin p. 132. JL. — . 
*7 (1181—85) 

Lucius III confirmat donationem a Grassenderio ep. Ferr. factam. 

Begg. Guarini Comp. p. 390. UgheUi ^ II 575; -II 539. Borsetti Serie p. 29. Cappel- 
letti IV 70. JL. — . 

Neque de hoc Grassendeiio sive Cressenderio episcopo Ferrariensi neque de 

Lucii III bulla aliam habemus notitiam. Adnotamus tamen, tunc Garseudinum 

quendam inter canonicos ecclesiae maioris, postea praepositum capituli, inveniri. 

*8 (1185) 

Urbanus III concedit privilegium. 

Iteg. Guarini Comp. p. 390. JL. — . 

Praeterea Guarini laudat privilegia Innocentii III a. 1215, Honorii III a. 1223, 

Innocentii IV a. 1249, aliorumque Romanorum pontificum. 



Domus hospitalis s. Georgii. 

Pauca, quae de ea scimus, leguntur apud Guarini Compendio hist. 
p. 190 sq. et Scalabrini Mem. p. 130 sq. 

*1 (1193) 

Celestinus III mandat Ferrariensi ep., ut Rolando abbati de Vaiano det 
domum hospitalem s. Georgii de Misericordia positam extra muros Ferrariae 
prope ecclesiam s. Leonardi. 

v. Pistoia, Mon. s. Salvatoris de Vaiano n. 1 (vol. III p. 143). 



232 Ferrara. 



Ecclesia s. Mariae de Betleem. 

Ecclesiam lianc Guilelmus Adelardi, ex Terra sancta redux, iuxta 
Ibrmam dominici Sepulcri exstruxisse traditur (cf. Guarini Compendio hist. 
p. 455; Scalabrini Mcm. II 89). Pertinuit ad locum Mizzana extra niuros 
urbis Ferrariae. 

t*i 1195 

Celestinus III, petente Guiielmo Adelardi, concedit indulgentiam plenariam 
in perpetuum visitantibus ecclesiara in die festivitatis Adnuntiationis. 
Reti. Guarini Comp. p. 455. JL. — . 
De fide dubito. 

Monasteriuiu s. Bartholouiaei. 

Guariui Compendio hist. p. 398 sq. — Ughelli ' II 557 sq.; "^ II 528 sq. — Origiiie 
del monastero e badia di S. Bartolomeo fuori della mura di Ferrara, ms. s. XVII, in 
Ughelli schedis, cod. Vat. Barb. 3231 (XL 28) f. 301 sq. — Antonio Libanori Mouaci 
illustri della badia di S. Bartoloraeo di Ferrara dell" ordine Cisterciense (Ferrara 1659). — 
Lubin p. 132. — Nicolai Bacetii Septimianae historiae libri 7 (Romae 1724) p. 165 sq. 
— Scalabrini Mem. II 44sq. — Manini Ferranti Compendio I 198sq. — Janau- 
schek Orig. Cistercien. p. LXVIII. 

Ecclesia s. Bartholomaei extra moenia urbis Ferrariae saec. IX Yiatoris 
ep. permissu a Subino, Ursone, Petro et Desiderio presbyteris una cum Ursone, 
filio Yitalis, instaurata (cf. Ludovici II diploma a. 872 Miihlbacher Reg. Kar. 
^ n. 1218; ^ n. 1253) et temporibus lohannis XIII (n. fl) in abbatiam conversa 
esse traditur. Sed lohannis XIII privilegium et Friderici II diploma BF. 3581, 
in quo Ludovici II imp. mentio fit, spuria esse dolemus. Certe s. Bartholo- 
maei monasterium satis antiquum est. Coluerunt monachi Benedictini. 
Abbatiam monachis destitutam ac paene collapsam a. 1484 Angelus card. 
Capranica abbas commendatarius Cisterciensibus ex congregatione s. Bernardi 
de Tuscia commisit. 

Locus, nunc San Bartolo^ distat ab urbe Ferraria vix mille passus. 

Ex tabulario monasterii s. Bartholomaei pauca supersunt in archivo 
quod appellatur Archivio dei residui beni ecclesiastici (cf. Gott. Nachr. 1 897 
p. 3()4). lohannis XIII privilegium (n. fl) Ughellus exscripsit ex apographo 
archivi Cisterciensium, autographo minime superstite. 

B = (Ferd. Ughelli) Privilegia nis. pontificum et imperatorum, s. XVII, cod. Vat. 
Barb. 3214 ^XL 11, olim 3632); cf. PflugkH. Iter p. 93 et Gott. Nachr. 
1903 p. 94. 
■\1 967 

lohannes XIII Godefrido abbati etc: postulationibus pcr Azium Atestinum 

sibi porrectis annuens, suscipit mon. s. Bartholomaei extra muros Ferr. sub 

apost. immediata protectione ; statuit, ut ordo monasticus secundum b. Bene- 

dicti regulam per probatissimos quinque viros ibi institutus semper obser- 



Eccl. s. Mariae de Betleem — Civitas Ferrarieusis. 233 

vetur; eximit monasterium ac omnes et singulas regulares personas et famulos 
et commensales eorum a iurisdictione Ferr. ep., ita ut monasterium quotannis 
in b. Bartholomaei festo Ferrariensi eccl. 2 denarios de Veronensi moneta 
persolvat; concedit, quod Godefridus abbas eiusque successores in missarum 
sollemniis uti mitra et episcopali anulo et baculo populoque benedicere possint; 
concedit facultatem clericos vel laicos ad conversionem recipiendi, tempore 
generalis interdicti terrae divina celebrandi officia, et sepulturam liberam; 
confirmat possessiones propriis expressas vocabulis. — Apostolicam sedem. 
Dat. Romae ap. s. Petrum pont. n. a. 2. 

B f. 6. — Ed. PflugkH. Acta II 47 n. 83 ex B. — Regg. Bacetitis p. 165. FflughH. 
Iter p. 183 n. 81. JL. ^3711. 

Spurium, saec. XIII aut XIV confectum. 

*2 (1139-43) 

Innocentius II committit Grifoni Ferrarien. et R(ibaldo) Mutinen. epp. 
causam inter Ambrosium abbatem s. Bartholomaei de Ferraria et canonicos 
s. Mariae de Reno super eccl. s. Salvatoris (de Bononia) et terris iuxta prae- 
dictam ecclesiam sitis vertentem. 

V. Bologna, Eccl. s. Mariae de Rheno n. 3. 
*5 (1145-49) 

Eugenius III committit Guidoni card. eandem causam. 

V. Bologna, Ecol. s. Mariae de Rheno n. 5. 
*4 (114r>—49) 

Eugenius III committit Albero ep. Regino eandem causam. 

V. Bologna, Eccl. s. Mariae de Rheno n. 6. 

5 - Ferrara 1149 nov. 7 

Ubaldus card. causae inter Ambrosium abbatem s. Bartholomaei de Ferraria 
ct canonicos s. Mariae de Reno taliter finem imponit, quod abbas debeat 
investire priorem s. Mariae de Reno de iure patronatus eccl. s. Salvatoris in 
civ. Bononiensi in loco q. d. Campus longus, terras vero concedere debeat 
eidem priori per pacti paginam usque ad annos 60. 

V. Bologna, Eccl. s. Mariae de Rheno n. 7. 
*6 (llSl) 

Alexander III committit Ardicioni Mutinensi ep. causam inter archipresb. 
et canonicos Ferrarien. ex una parte et abbatem et monachos s. Bartholoraaei 
ex altera super quadam cappella audiendam. 

V. Ferrara, Eccl. cathedr. n. 14. 



Civitas Ferrariensis. 

Ducatus et civitatis Ferrariae prima notitia — nam Vitaliani privilegium 
velut spuiium omnino repudiandum esse nemo est quin dubitet — legitur in 
Stephani II epistola ad Pipinum regem a. 757 missa J. 1780. JE. 2335, ex 
qua cognoscimus, Desiderium regem Langobardorum tunc Ferrariam una cum 
Faventia et Imula se b. Petro restituturum pollicitum esse (cf. Vita Stephani II 
in Lib. pontif. ed. Duchesne I 455). Post vero Langobardorum regnum eversum 



234 Ferrara. 

Leonem Ravennatensem archiepiscopum inter cetera ducatum Ferrariae occu- 

passe, Hadrianus I a. 774 conquestus est (v. Ravenna, Archiepisc. n. 84). 

Certe totum fere territorium Ferrariense iuris sedis apostolicae fuit, ut plane 

ex privilegiis et chartis colligitur, ipsaque civitas Romanae ecclesiae censualis 

erat, testibus Albino lib. X c. 72 et Cencio (ed. Fabre-Duchesne II 107; 1118. 

120), ubi legimus: 

,Romana ecclesia debet habere censum de civitate Ferraria solidos L Luccenses 
in unoquoque anno, et medietatem tributi ripae et districtum de mercato annuatim, 
et totam arimanniam de plebe Cornacervina, et totam arimanniam Massae Fuscaliae 
et totum publicum eiusdem, et totam arimanniam de Gabbiana, et totam arimanniam 
de Lungula, et totam arimanniam de Septepullesino, et totam curiam sive districtum 
de Massa, et totum districtum sive proprietatem de Ciniscelli et de Cavalto, et totam 
arimanniam et totum publicum de Sadriano, et totam arimanniam et totum publicum 
de Trecenta, et totam arimanniam de Banniolo et totum publicum, et totam arimanniam 
de Villanova et totum publicum, et totam arimanniam de Maneggio et totum publicum, 
et totam arimanniam de s. Martino et totum publicum, et totam arimanniam de 
Lucarauo et totum publicum, et totam arimanniam de s. Maria et totum publicum, 
et totam arimanniam et publicum de Villa Comede, et totum publicum de Gognano, 
et totum publicum de Villa Marthana, et totam arimanniam de Arcuadi et totum 
publicum, et totum publicum de Bonisciago, et totum publicum de Agnano, et totam 
arimanniam de Pontiado et publicum, et totam arimanuiam de Filthatico et publicum, 
et totam arimanniam de Runci et publicum, et totam arimanniam de Carpilliatica, 
et totam arimanniam de Bratica, et totam Salariam, et totum Ficarobim, et tres partes 
de ripatico, et partes tres portus de Rupta Ficaroli, et totam arimanniam de Trenta, 
et totam arimanuiam de Leone, et totam arimanniam de Gello, et totam arimaimiam 
de Fabriciano, et totam arimanniam de s, Donato, et totam arimauniam de Flesso, et 
de Ficarolo et toto comitatu eius baliam et districtum de omnibus criminibus, et omni 
anno bis, scilicet in madio et in s. Martino, generale placitamentum". 

Adnotamus insuper notitiam, quae legitur apud Cencium (1. c. I 245): 

„Eadem civitas pro singulis capitibus singulos denarios". 
Huius enim census saepius mentio fit in Romanorum pontificum privi- 
legiis, quae sequuntur. 

De archivo civitatis conf. Gott. Nachr. 1897 p. 365. Adnotamus etiam 
diplomata Heinrici III a. 1055 Stumpf Reg. 2478, Friderici I a. 1164 St. 4015 
et Heinrici YI a. 1191 et a. 1195 St. 4677. 4943. 

fl (657—72) 

Vitalianus atque Constantinus Rom. imp. aug. inter cetera concedunt, ut in 
aliena patria cives Ferr. non constringantur; statuunt, ut unaquaeque persona 
capitis massarii ipsius civitatis annualia reddat suffragia ad S. R. E. b. Petri 
denarium singulum Venet., quod semel per annum custodiant generale iudicium 
per 3 dies; confirmant usum atque consuetudinem de terris et domibus, ut 
non constringantur, sed perpetuum firmum detineant; eligimt 12 nobiles et 
sapientes viros consules civitatis. 

V. Episc. n. fl. — Ex hoc Vitaliani pp. privilegio spurio sumptum est „Excerptum 
ex privilegio Ferrariensium" apud Albinum in Libro censuum S. R. E. lib. X c. 64 
(ed. Fabre-Duchesne II 96), quod P. Fabre (1. c. I 119 not.) genuinum esse conten- 
dens pessime fallit. 



Civitas Ferrariensis. 235 

2 Laterano 1105 april. 8 

Paschalis II Landulfo Ferr. ep., Guilielmo filio Bulgari, Petro filio Ari- 
mundi, Uberto consuli et per eos tam ecclesiae quam civitati Ferrariae: inter 
cetera removet habitatoribus maioris massae Ferrariae malas et pravas con- 
suetudines, nisi quod unaquaeque libera persona de moneta Yenet. denanos 
singulos dabit; concedit census et tributi atque telonei de ripa et flumine 
unam medietatem; similiter condonat telonei de mercato alteram medietatem; 
statuit, ut placitum generale in potestate S. R. E. teneatur; promittit, se col- 
lectam vel fodrum aut pravam vel iniustam functionem aut dationem seu 
consuetudinem nequaquam exacturum esse. 

V. Episc. n. 11. 
*3 (1123—24) 

Calixtus II suspendit (Landulfum) Ferr. ep. ab officio episcopali et sequestrat 
populum Ferrariensem in contumacia perdurantem ab introitu ecclesiae. 

V. Ravenn.a, Archiepisc. n. 192. 

4 Pcrngia (1124) mart. 14 
Calixtus II M(anfredo) Mantuano et B(ernardo) Veronen. epp. et omnibus 
Venetianis tam clericis quam monachis per Ferrarien. parochiam constitutis: 
mandat, ut nullum de Ferrariensibus hominibus in ecclesiis suis recipiant vel 
eis chrisma conferant etc. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 193. 

5 Volterra 1133 mart. 11 
InnocentiusII Landulfo ep., consulibus et populo Ferr. : confirmat Paschalis II 
privilegium (n. 2); promittit, se collectam vel fodrum aut pravam vel iniu- 
stam functionem aut dationem seu consuetudinem nequaquam exacturum, et 
comitatus Ferrariae et Comacli ripaticum ac generale civitatis placitum cum 
omni iure, quod infra civitatem et comitatum ad dominium S. R. E. pertinet, 
alicui minime tributurum esse, nisi aut communi civitatis aut Ferr. episco- 
patui; condonat offensas illas, quas sibi et praedecessoribus suis intulerunt; 
statuit, ut pro tantis beneficiis universitas Ferr. per proprium nuntium iuret, 
quod in civitate et toto comitatu Ferr. iustitiam b. Petri ac S. R. E. defendere 
bona fide iuvabunt. 

V. Episc. n. 17. 
*6 (1135) 

Innocentius 11 mandat Landulfo ep. et totius Ferr. civitatis clero ac communi 
auctoritatem, novam ecclesiam cathedralem aedificandi. 

V. Episc. n. 18. 
7 Ferrara 1135 oct. 30 (?) 

Azoni presb. card. s. Anastasiae ac legato d. pp. Innocentii II Landulfus ep. 
et Ferrarienses consules tradunt terram acquisitam et acquirendam pro ecclesia 
Ferr. episcopali aedificanda et cimiterio S. R. E. perpetuo habendam et tenen- 
dam sibique ordinandam et nulli alii concedendam, sub censu annuo 1 byzantii 
persolvendo. 

V. Episc. n. 19. 



236 Ferrara. 

8 Pisn (1135) 

Innocentius II Landulfo cp. et consulibus ct populo Ferr.: supplicantibus 
nuntiis eorum Rizardo oificiali et Rainaldo consule Ferr., suscipit terram pro 
construenda episcopali ecclesia et cimiterio infra Ferr. civitatem ab eis com- 
paratam et in praesentia Azzonis S. R. E. presb. card. sub censu annuo 

I byzantii b. Pctro oblatam sub apost. protectione; praecipit, ut possessiones 
b. Petri, civitatem scil. Ferrariensem , comitatum et alia, quae S. R. E. iuris 
exsistunt, in fidelitate ac ditione Rom. ecclesiae inviolabiliter conservent. 

V. Episc. n. 20. 
*P (1139 in.) 

Innocentius II, Landulfo ep. defuncto, Ferrariensibus litteris et viva voce 
praecipit, ut ad proximam synodum sapientes ac discrctos viros cum instrumentis 
autiienticis et aliis rationibus ad se mittant, ut controversia inter eos et G(ual- 
terium) Rav. archiep. de consecratione Ferr. episcopi definiatur. 

V. Episc. u. 21. 

*10 (1153) 

Eugenius III committit He(nrico) Gradensi patriarchae causam Ferrariensem. 
Laud. in n. 11. — Meg. JL. — . 

II (1153) 
Eugenius III (Ildebrando) diac. card. s. Eustachii: niandat, quod ad civitatem 
Bononiam accedat et, accitis L(anfranco) Parmen., A(lberio) Regino, C(arsen- 
donio) Mantuano, R(odulpho) Imolensi et R(amberto) Faventino epp.. in personas 
omnium eorum, qui (Ferrariensium) flagitio interfuerint, excommunicationis 
sententiam proferant et tam in civitate Ferrariae quam in eius suburbiis atque 
toto episcopatu sepulturam et alia praeter baptisma parvulorum et morientium 
poenitentias divina prohibeant officia celebrari. — Sicut pro certo. 

Coll. Brng. t. 48 c. 1. — Ed. Friedberg Die Canonessammhmgen p. 165. JL. — . 
Textum, ut videtur, corruptura correxi. De re ipsa nihil scimus. 

12 Laterano (1156—58) dec. 9 
Hadrianus IV GrifFoni ep. et universo clero Ferrarien.: inter alia mandat, ut 
cpiscopus Ferrarienses districte commoneat, ut nuUum audeant impedimentum 
praestare, quominus sua sibi iustitia de rebus b. Petri persolvatur etc. 

V. Episc. n. 36. 

13 Tusctilanwn (1172) ian. 28 
Alexander III C(onrado) Maguntino archiep., apost. sedis legato: mandat, ne 
controversiam inter mon. s. Zenonis Veronen. et cives Ferrarienses de Hostilia, 
pcr arbitrum quendam Ubertum de Orto definitam, suscitet. 

V. Veroua, Mon. s. Zenonis (JL. 12187). 

U VcUetri (1182) mai. 21 

Lucius III Gerardo archiep. Ravennati: mandat, ut sacramentum apud se 
dicere plebis s. Mariae in Portu, plebis s. Martini in Maiera incolas atque etiam 
alios in ditione Ferrariensi iubeat, quos, iurata archiepiscopo oboedientia, 
Ferrariensium consulum iussu, Pericinus eorum internuntius exemerat. 
V. Raveuna, Archiepisc. n. 244. 



Civitas Ferrariensis — Ficarolo. 237 

*15 (1181—85) 

Lucio III et suis catholicis successoribus et ecclesiae Romanae Ferrarienses 
iurant fidelitatem acl defendendum regalia b. Petri. 

Formulae iuramenti apoyraphum s. XVI exstat Romac in arch. Vat. Arm. V c. I n. 6; 
cf. Pertz Archiv VII 24 et Gott. Nachr. 1900 p. 117 not.4. — 3Ieminerint lectores Innocentii III 
rescripti ad Ferrarienses o. 1206 nov. 9 missi Potthast Rey. 2911, quo narrat: Quantum fuerit 
laboratum apud bo. me. Lucium pp., exsistentem Veronae, ut civitatem vestram (Ferr.) 
a dominio eccl. Romanae transferret in aliam potestateni, vestra prudentia non ignorat. 
Ipse vero negavit omnino, quod cum multa instantia petebatur, volens vos sub apostolicae 
sedis dominio perpetuo retinere. — Rey. JL. — . 

*16 (1186) 

Urbanus III committit Grarsidonio ep. Mantuano controversiam inter raona- 

sterium s. Marini Papiense (et Ferrarienses) de ripatico. 

Laud. in Heinrici VI regis privilegio a. 1187 sept. IS Stumpf Reg. 4621, quo sententiam 
a Garsidonio prolatam irritam fecit praesertim cum papae Urbani non interfuerit de his, 
utpote de rebus imperii, aliquo modo disponere, et cum etiam Ferrarienses adversarii 
ecclesiae (s. Marini et s. Leonis Papien.) tunc proscripti fuerint et imperiali ac regali banno 
innodati. — Reg. JL. — . 

17 Roma S. Fieiro 1192 fcb. 12 

Celestinus III loculo Ferr. civi: recipit donationem praedii de Guarda ab 
eo ad opus Romanae eccl. factam, et concedit lapidem primarium, ut in 
fundamento ecclesiae b. Mariae in eodem loco aedificandae primus ponatur etc. 
V. Adria, EccL s. Mariae de Guarda n. 1. 



Ficarolo. 

(Ficarolum. Ficariolum) 

Guarini Compendio hist. p. 418sq. — Penn otti Hist. tripartita * p. 299; *• ' p. 307. 
— Lubin p. 133. — Frizzi Mem. di Ferrara '11 75 sq. 192 sq.; '^11 88 sq. 261 sq. — 
Franc. Ant. Bocchi Della sede episcopale di Adria Veneta (Adria 1858) p. 228. — Franc. 
Ravelli Pagine storiche di Ficarolo raccolte ed illustrate (Bologna 1883). 

Castrum Ficariole a Marino II Ravennati ecclesiae concessum esse, ex 
chartis Ravennatibus apparet (v. Ravenna, Archiepisc, n. 155). Gregorius V 
a. 997 statuit, ne degentes et commorantes in castro Ficariole ullam publicam 
functionem facerent, exceptis Ravennatensibus archiepiscopis (v. Ravenna, 
Archiepisc. n. 164). Saec. XI terra Ficaroli Mathildae comitissae fuit, ibique 
Gregorius VII a. 1077 mai. 12 (JL. 5033) moratus est. A. 1159 Hadrianus IV 
a Friderico I imp. possessiones Ferrariae, Massae, Ficorolii, totius terrae 
comitissae Mathildis praetendit; cf. Rahewini Gesta Friderici I imp. lib. IV 
c. 34 (1. II c. 30) ed. Mon. Germ. Scr. XX 462 et G. Waitz Scr. rer. Germ. 
^ p. 220 (quae verba Ficker Forschungen zur Reichs- und Rechtsgesch. Italiens 
II 317 not. 11 minus recte interpretatus est). Locus, qui usque ad a. 1819 
Ferrariensi dioecesi addictus erat, nunc vero ad Adriensem episcopatum pertinet. 

Praeter ecclesiam parochialem s. Antonii floruerunt ibi cella s. Benedicti 
et ecclesia s. Salvatoris. 



238 Ferrara. 



Ecelesia s. Beuedicti de Ficarolo. 

Cellam s. Benedicti in loco Ficaroli Mathilda comitissa condidit et mona- 
sterio Padiliionensi concessit (cf. Overmann Grafin Mathilde von Tuscien Regg. 
n. 128. 141). Ecclesia s. Benedicti iuxta castrum sive oppidum Ficarolum sita 
in Romanorum pontificum privilegiis monasterio s. Benedicti concessis saepius 
occurrit (cf. privilegia Paschalis II JL. 6012, Calixti II JL. 7157, Innocentii II 
JL. 7574, Eugenii III JL. 948S). 

1 Pisa 1138 oct. 26 

Innocentius 11 Henrico abbati mon. s. Benedicti super Padum etc: decernit, 
ecclesiam de Ficarolo cum decimis illius partis, quam a colonis percipit, ab 
omni exactione et fodro cum omnibus suis hominibus liberam esse et in illa 
libertate consistere, quam iam dudum ipsa noscitur habuisse, salvo nimirum 
iure et iustitia S. R. E. 

V. Mautova, Mon. s. Benedicti super Paduin (JL. 7910). — BuUa a suspicione 
aliena non est. 

Ecclesia s. Salvatoris de Ficarolo. 

Ecclesiam s. Salvatoris a. 1112 ab Imiza, uxore Sichelmi, unacum Casotto, 
filio suo, in proprio allodio conditam Landulfus ep. Ferrariensis, Sichelmi 
frater, dotavit et a. 1132 in eam canonicos ex congregatione s. Fridiani Lucana 
introduxit (n. 1. 2). Canonici a Lothario III imp. (cuius tamen privilegium 
periisse videtur), a Landulfo, GrifFone, Amato, Presbyterino , Stephano et 
Philippo episcopis Ferrariensibus privilegiis honestati, a Romanis quoque ponti- 
ficibus gratias et possessiones acceperunt, praecipue villam Salariam (hodie 
Salara) sub annuo censu 4 soiidorum (n. 4), cuius mentio fit apud Albinum 
et Cencium (ed. Fabre-Duchesne II 107. 114; I 119): 

„Ecclesia de Ficarolo IIII sol. Lucenses pro villa Salaria [Solaria]." 

Chartarum Ficarolensium pars altera in archivo s. Fridiani (cf. vol. III 
p. 412 sq.), altera in archivo Pomposiano (cf. supra p. 178) adservatur. 

B = Insert. bullae Eugenii IV a. 1438 aug. 2: Roma Arch. Yat. Reg. Lat. t. 311 

f. 173 sq.; cf. Gott. Nachr. 1902 p. 503. 
C = Cornelii Margarini Thesaurus historicus sacrae et politicae veritatis vol. III, 

ib. Aiiu. LIV t. 3, ex arch. s. Salvatoris de Ficarolo [C] et ex Eugeuii IV 

transumpto [C*] ; cf. Gott. Nachr. 1900 p. 377. 
D = Quamplurimae ss. pontificum epistolae, s. XVII sq., cod. Vat. lat. 7157 [ex C]; 

cf. Gott. Nachr. 1903 p. 21. 
E = Codex diplomaticus Pomposianus vol. II, s. XVIII, Monte Cassino Arch. 

abbaziale; cf. supra p. 180. 
F = Onuphrii Pauvinii Schedae, s. XVI, Roma Arch. Vat. Misc. Arm. XI t. 34 ; cf. 

Gott. Nachr. 190t p. 2 sq. 
G = Excerptum s. XVII, Modena Arch. di stato (Cancellaria ducale: Documeuti 

di stati esteri. Roma 106). 



Eccl. s. Benedicti de Ficarolo — Eccl. s. Salvatoris de Ficarolo. 239 

*i (Ferrara 1132 sept. 18—19) 

Auctoritate et licentia Innocentii 11 et cardinalium Landulphus ep. Ferra- 
riensis committit Attoni priori eccl. s. Fridiani Lucen. ecclesiam s. Salvatoris 
in comitatu Ferrarien. in proprio allodio suo constructam. 

V. chartas Landulphi ep. a. 1132 sept. 18 et 19 (ed. Baluze Misc. ^ IV 598). — Beg. JL. —. 

2 Nonantola 1132 oct. 5 

Innocentius II Attoni priori eccl. s. Fridiani in Lucana civ. etc: roborat 
terram in comitatu Ferrarien. cum ecclesia s. Salvatoris, a Landulpho Ferr. 
ep. et nobili femina Imiza, uxore qd. fratris sui, atque Casotto, fiHo eius, 
concessa; statuit, ut nullus decimas ab ipsius loci fratribus exigere audeat, 
ut fratres chrisma, oleum sanctum, consecrationes et ordinationes iuxta Lan- 
dulphi ep. desiderium a quocumque raaluerint catholico episcopo suscipiant; 
decernit, ut nullus in ipsa eccl. ordinetur praepositus, nisi quem prior s. Fridi- 
ani secundum canonicum ordinem inibi posuerit. 

V. Lucca, Eccl. s. Fridiani n. 50 (vol. III p. 423). 

*6' (1132) 

Rodulfus Ortanus ep., ab Innocentio II pro ecclesia dedicanda s. Salvatoris 
directus, instituit cum Landulfo ep. Ferr., ut fratres sanis sive infirmis privatas 
poenitentias dare et fidelium oblationes et alia bona recipere possint. 

Laud. in n. 7 et in Presbyterini cp. Fe)rarien. privilegio a. 1175 feb. 8 (ed. Muratori 
Antiq. V 1019). — Bey. JL. — . 

*4 (1132—43) 

Innocentius II concedit et scripto suo confirmat ecclesiae s. Salvatoris villam 
Salariam sub annuo censu 4 sol. Lucen. monetae. 

Laud. in n. 7. 8. 10 et in privilegiis canonicae s. Fridiani Lucanae concessis. — Reg. JL. —. 

*5 (1144 oct. 12) 

Rogatu Lucii 11 et Petri Albanen. ep. et Petri prioris s. Fridiani Gripho 
Ferr. ep. committit Pepponi canonico s. Fridiani, acceptori vice Petri prioris 
s. Fridiani et lohannis prioris s. Salvatoris de Ficarolo, et per eum ecclesiae 
s. Salvatoris ecclesiam s. Syri. 

V. chartam Griphonis ep. a. 1144 oct. 12 (ed. BaJuze Misc. * IV 598). — Eeg. JL. — . 

*6 1145 april 13 

Eugenius III concedit privilegium pro decima s. Syri. 

Laud. in inrentario Pomposiano, quod exstat Ferrariae inter chartas s. Benedicti de 
Feiraria (cf. supra p. 179). — Beg. JL. —. 

7 Tiisculanum 1171 nov. 19 

Alexander III Bernardo priori etc. : suscipit eccl. s. Salvatoris de Ficarolo 
sub apost. protectione, confirmat ordinem canonicum secundum b. Augustini 
regulam et institutionem fratrum de s. Fridiano, possessiones propriis expressas 
vocabulis, consuetudines et decimas a Landulfo qd. ep. concessas et ab Amato 
ep. confirmatas; statuit, ut locus ecclesiae s. Fridiani tamquam membrum 



240 Ferrara. 

capiti subiectus semper exsistat; concedit sepulturam liberam. — Religiosam 

vitam eligentibus. Ego Alexander etc. Subscr. 8 card. Dat. Tusculan. p. m. 

Gratiani S. R. E. subdiac. et not., 13 kal. dec, ind. 5, inc. d. a. 1 1 72, pont. v. d. 

Alexandri pp. III a. 13. 

B f. ]73 [= C» f. 355]. E. G Exc. — Ed. Gott. Nachr. 1900 p. 325 n, 14 ex E. — 
Heg. JL. — . 

Conf. etiam Lucii III rescriptum (Eccl. s. Fricliani n. 119; vol. III p. 436), quo 
nuntiat, priorem s. Fridiani pro renovandis privilegiis suis et negotiis, scil. s. Salva- 
toris de Ficarolo, apostolico se conspectui praesentasse. 

8 Verona 1186 ian. 6 

Urbanus III priori etc.: ad exemplar Alexandri (n. 7) suscipit eccl. s. Sal- 
vatoris de Ficarolo sub apost. protectione ; confirmat ordinem canonicum, 
possessiones, consuetudines et decimas (tit in n. 7)-, concedit sepulturam 
liberam et facultatem tempore generalis interdicti terrae divina officia cele- 
brandi. — Religiosam vitam eligentibus. Ego Urbanus etc. Subscr. 16 card. 
Dat. Veron. p. m. Transmundi S. R. E. not., 8 id. ian., ind. 4, inc. d. a. 1185, 
pont. V. d. Urbani pp. III a. I. 

B f 174 [= C f. 355]. C> /■. 155' [= D f 55]. E. — Ed. Gott. Nachr. 1900 p. 340 
n. 27 ex E. — Reyg. PtlugJcH. Iter p. 304 n. til2 ex D. .JL. 15515. 

*9 (1187) 

Gregorius VIII concedit privilegium confirmationis. 
Ldud. in n. 10. — Reg. JL. — . 

10 Laterano 1188 mart. 31 

Clemens III leronimo priori etc: ad exemplar Alexandri (n.7).^ Urbani 
(n. 8) atque Gregorii (n. 9) suscipit eccl. sub apost. protectione, et confirmat 
ordinem canonicum, possessiones et iura (ut n. 8). — Quotiens a nobis. 
Ego Clemens etc Subscr. 12 card. Dat. Lat. p. m. Moysi S. R. E. subdiac 
vicem agentis cancellarii, 2 kal. april., ind, 6, inc d. a. 1188, pont. v. d. 
Clementis pp. III a. 1. 

B f 175' [= C f 355]. C" f 496. E. F f 73' Exc. — Ed. Gott. Nnchr. 1900 p. 342 
n. 29 ex E. — Reg. JL. — . 

Adnotamus denique privilegia lunocentii III a. 1199 niart. 18 et Innocentii IV 

a. 1251 feb. 25, in quibus laudantur privilegia Alexandri (n. 7), Urbani (n. 8), Gre- 

gorii (n. 9) et Clementis (n. 10). 



Massa Firminiaua. 

(Formignana) 

Saec XII inter Ravcnnates archiepiscopos et Ferraricnses episcopos gravis 
orta est controversia de Massa Firminiana et ecclesia s. Stephani et aliis 
ecclesiis in eadem massa constitutis (cf. Ravenna, Archiepisc n. 191. 202. 203. 
204. 212 et Ferrara, Episc n. 14. 27. 28. 29. 30), quam Eugenius III a. 1152 
iun. 2 definitiva sententia terminavit (cf. Ravenna, Archiepisc. n. 213. 214 et 
Ferrara, Episc n. 31. 32). Ilanc sententiam confirmarunt Anastasius IV a. 
1154, Iladrianus IV a. 1156—58 et Alexander III a. 1177 (cf. Ravenna, 



Eccl. s, Salvatoris de Ficarolo — Massa Firminiana. 241 

Archiepisc. n. 217. 218. 220. 221. 231 et Ferrara, Episc. n. 33. 34. 36. 37. 
40). Tunc Moyses Ravennas archiepiscopus Leonis papae et Caroli imp. privi- 
legia (v. Ravenna, Archiepisc. n. 93) ostendit, quae tamen Griffo Ferrariensis 
episcopus suspecta esse dixit; ille e contia protulit quoddam Hadriani papae 
exemplar, cuius authenticum se amisisse asseruit, thomum quendam papae 
Leonis et privilegia Benedicti, Paschalis, Innocentii, Lucii et Celestini 
(v. Ferrara, Episc. n. 2. 3. 6. 1 1. 17. 25. 24). Praeterea adnotamus lohannis XIII 
buUam a. 967 valde suspectam (v. Ravenna, Archiepisc. n. 161) et Ottonis 
electi Ravennatis chartam a. 1104, qua Landulfo Ferrariensi electo massam 
Firminianam refutavit (edd. Muratori Antiq. II 782; Amadesi Antistitum Ra- 
vennatum chronot. 11 360 n. 84; Bertoldi ^Mem. stor. d'Argenta II 214). Partes 
litigantes, ut fieri solet, falsa instrumenta adhibuerunt. 

Prima, ut videtur, certa massae Firminianae notitia legitni" in charta 
a. 918 iun. 4, qua Firminianus consul filiis suis Martino, Leoni, Urso et Petro 
minori curtem domnicatam Firminianam concessit (ed. Muratori Antiq. II 125 
ex Peregrini Prisciani Collectaneis). Quoad cum hac charta textus privilegii 
Hadriani (n. 1) concordat, eum genuinum esse concedimus. 

B = Cop. Ravenna Arch. arcivescovile. 

B^ = Cop. Ferrara Arch. della Cancellaria arcivescovile. 

F' = G. A. Scalabrini Privilegi e documenti spettanti alla chiesa di Ferrara vol. I, 

s. XVIIl, Ferrara Bibl. comunale 507 ND 6. 
V^ = 6. A. Scalabrini Monumenta vetera monasterii Pomposiani et Ravennaten. et 

Ferrarien. ecclesiarum, s. XVIII, ib. 454 ND 4. 
y* = G. A. Scalabrini Memorie sacre e profane della s. cbiesa di Ferrara, s. XVIII, 

ib. 241 NC 9. 

1 (870?) 
Hadrianus (II?) Firminiano et Petro et Leoni et lohanni etc. : confirmat 
massam Firminianam et plebem s. Stephani, quam eorum genitores antiquo 
proprietatis iure detinuerunt ipsique Romanae eccl. contulerunt, ita ut singulis 
quibusque indictionibus pensionis nomine rationibus S. R. E. in resurrectione 
Domini solidos den. 20, quales ibidem currunt, et spatulas de porcis 20 per- 
solvant. — Quotiens illa a. (Dat. p. m. Petri diac, a. 3 pont. d. Adriani pp., ind. 3). 

B s. XII. B' s. XII [V f. 4'. V^ qu. i f. 3. Vy. — Ed. Gott. Nachr. 1897 p. 193 
n. 1 ex B. — Regg. Rubeus Hist. Rav. * p. 243. PflugkH. Iter p. 803 n. 1007. JE. — . 

Privilegium hoc interpolatum esse pro certo habemus ; notasque chronologicas 
omnino contemnimus. Cum eo concordat lohannis XIII privilegium Ariberto archi- 
episcopo Ravennati a. 967 concessum (v. Ravenna, Archiepisc. n. 161), de cuius fide 
pariter dubitamus. Prope ad haec accedunt statuta, quae leguntur in Benedicti VIII 
privilegio hoininibus et consortibus in Massa Fiscalia indulto (v. supra p. 115 n. 1). 

2 Segni (1152) iun. 2 
Eugenius III clericis et laicis in massa Firminiana consistentibus: absolvens 
eos ab oboedientia Ferrariensis ep., praecipit, quatenus de cetero Ravennati 
archiep. tamquam domino et proprio pastori debitam oboedientiam et reverentiam 
sicut devoti et humiles filii deferant. 

v, Ravenna, Archiepisc. n, 214 et Ferrara, Episc. n. 32. 



Kehr, Italia pontificia V. 



16 



BOLOGNA 

(Bononia) 



Leandro Degli Alberti Historie di Bologna (1541—91). — Gabrielis ep. Palaeoti 
Episcopale Bononiensis civitatis (Bononiae 1580). — Caroli Sigonii Historiarum Bono- 
mensium libri VI i (Bononiae 1578); ^Bononiae 1592); » libri VIII (Fraucofurti 1G04). — 
C. Sigonii De episcopis Bononieusibus libri V (Bononiae 1586). Exstant etiam in C. Sigonii 
Opp. 1 I— III (Francofurti-Hannoverae 1604—09); * I— VI (Mediolani 1732—37). Ms. autogr. 
est Bononiae in bibl. R. Univ. cod. 1248 (olim 2447). — Luigi Sarti (Filippo Bianchi) 
Tesoro delle indulgenze di Bologna con il numero delle chiese, monasteri, spedali e corpi 
' (Bologna 1588); * (163.3). — Bartolomeo di Galeotti Trattato degli uomini illustri di 
Bologna (In Fei-rara 1590). — Leandro Alberti Cronica delle principali famiglie Bolognesi 
e delle piu spettabili cose raccolte in tutti i libri cronacali di Bologna (Vicenza 1592), — 
Gabrielis card. Palaeoti Ai-chiepiscopale Bononiense sive de Bononiensis ecclesiae 
administratione (Romae 1594). — Cherubino Ghirardacci Della historia di Bologna * I 
(In Bologna 1596) II (1657); « (1669). Vol. III ms. autogr. adservatur in bibl. civ. Bono- 
niensis. — Pompeo Vizani Diece libri delle historie della sua patria * (In Bologna 1596); 

* (1602). — Pasquale Gio. Nic. Alidosi Notizie storiche di Bologna (Bologna 1614). — 
P. G. N. Alidosi Istruttione delle cose notabUi della citta di Bologna (In Bologna 1621). — 
P. G. N. Alidosi I sommi pontefici, cardinali, patriarchi, arcivescovi e vescovi Bolognesi 
degli a. 270 sino al 1621 (In Bologna 1621). — P. G. N. Alidosi Origine e fondatione di 
tutte le chiese che si trovano in Bologna (In Bologna 1623). — Bartholomaeus Dulcinus 
De vario Bononiae statu ' (Bononiae 1626) ; * Bononia suo prisco splendori . . restituta 
(Bononiae 1631). — Aurelio Degli Anzi f\^aIerio Zani) Bologna sacra. Compendiosa 
descrizione delle vite de'santi Bolognesi ' (Bologua 1630) ; * (1680). — (Matteo Mainardi) 
Origine e fondatione di tutte le chiese che di preseute si trovano nella citta di Bologna 
(In Bologna 1633). — Gaspare Bombaci Memorie sagre degli uomiui illustri e de' santi 
suoi protettori descritte sino all' a. 1520 * (In Bologna 1640—45); * (1649). — Antonio 
Masini Guida spirituale che serve ogni giorno in perpetuo per visitare tutte le chiese 
di Bologna (In Bologna 1640). — Ughelli ^llSsq. ; MI3sq. — Celso Faleoni Memorie 
historiche della chiesa Bolognese e suoi pastori libri 6 (In Bologna 1649). — Antonio 
Masini Bologna perhistrata > (In Bologna 1650); "(1666); «(1690); *I— II (Bologna 1823— 
28). — Gio. Franc. Negri Basilica Petroniana ovvero Vita di S. Petronio vescovo e pro- 
tettore di Bologna (Veuetia 1680). — Valerio Zani Vita di S. Petrouio vescovo e protettore 
di Bologna ^ (I" Bologna 1680); ^1705); »(1716); «(1757). — (Tommaso Vaccari) Com- 
pendiosa relazione della vita etc. del glorioso vescovo S. Petronio (In Bologna 1710). — 
Valerii Felicis Azzoguidi De origine et vetustate civitatis Bononiae . . disquisitio 
(Bononiae 1716). — Gianandrea Taruffi Antiea foudazione della citta di Bologna etc. 
con la descrizioue del fiume Reno etc. " (In Bologna 1738). — Relazione istorica deUa 
vita, morte e miracoli di S. Petronio principal protettore della citta di Bologna l. II 

* (In Bologna 1721); * (1777). — Bononiensis codex diplomaticus, hoc est Romanorum 



Bologna. 243 

pontificum atque imperatorum epistolae ac diplomata . . cura et labore Philippi Antonii 
Ronconi vol. I— XXXIII, ms. s. XVIII, Bologua Bibl. delia R. Universitii cod. 317. — 
Codex diplomaticus Bononiensis auctore Constantiuo Ruggieri vol. I— XLIV, ms.s. XVIII, 
ib. — Franc. Calzoni Storia della chiesa parrocchiale di Santa Maria in Via Mascarella 
* (In Bologna 1748); * (1785). — Luigi Montieri Catalogo di tutte le chiese abbaziali, 
priorali, parrocchiali, monasteri, conventi, collegi, compagpiie, conservatori, universita ed 
arti esistenti uella citta di Bologna * (In Bologna 1752); * (1753). — Antonfrancesco 
Ghiselli Memorie antiche manoscritte di Bologna voL 1, ms. autogr. s. XVIII, Bologna 
Bibl. Ambrosini cod. 182; cf. Sorbelli in Mazzatinti Inventari XIV 35. — Gio. Batt. Melloni 
Atti memorie degli uomini illustri in santitu nati o morti in Bologna I— VI (Bologna 
1778 — 1818). — F. N. T(omba) Serie cronologica de'vescovi ed arcivescovi di Bologna 
MBologna 1781); *(1787); »(1788).— (Serafino Calindri) Dizionario corografico, georgico, 
orittologico, storico etc. della Italia: Montagna e collina del territorio Bolognese I — V (In 
Bologna 1781—84). — (S. Calindri) Descrizione ovvero prospetto generale della pianura 
Bolognese (In Bologna 1785). — Ludovico Vittorio Savioli Annali Bolognesi I — IV 
(Bassano 1784—95). — G. B. Melloni Atti o memorie di San Petronio vescovo e pro- 
tettore principale di Bologna (In Bologna 1784). — Giacomo Gatti Descrizione delle piii 
rare cose di Bologna (Bologna 1803). — Leopoldo Franc. Bertoldi Memorie per la storia 
del Reno di Bologna (Ferrara 1807). — (Girolamo Bianconi) Guida del forestiere per 
la citta di Bologua e suoi sobborghi * (Bologna 1820); ^* (1825). — Memorie storiche di 
tutte le chiese distrutte e chiuse ne' pa.ssati tempi . . uella cittu di Bologna e suo con- 
torno (Bologna 1828). — Catalogo delle chiese e delle comunita che compongono la diocesi 
di Bologna (Bologna 1838). — A. Sarti Descrizione della chiesa parrocchiale di S. Martino 
Maggiore e luoghi annessi in Bologna (Bologua 1839). — Salvatore Muzzi Annali della 
citta di Bologna dalla sua origine al 1796 t. I — VIII (Bologna 1840—48). — Le chiese 
liarrocchiali della diocesi di Bologna I — IV (Bologna 1844 — 51). — Cappelletti III 
443 sq. — Gius. Bosi Repertorio completo per ordine alfabetico disposto delle chiese arci- 
pretali e paiTOCchiali comprese nella diocesi e provincia di Bologna (Bologna 1853). — 
G. Bosi Itinerario ecclesiastico Bolognese ossia elenco delle chiese parrocchiali (Bologna 
1835). — S. Amoriui e G. Bosi Manuale storico-statistico- topografico dell' arcidiocesi 
Bolognese (Bologna 1857). — G. Bosi Notizie documeutali intorno la venuta e permanenza 
in Bologna de' sommi pontefici dall' a. 311 a di nostri (Bologna 1857). — Gio. Gozzadini 
Studii archeologico-topografici sulla citta di Bologna in: Atti e Mem. per le prov. di 
Romagna Ser. It. VII (1868) 3sq. — Gius. Guidicini Cose notabili della citta di Bologna 
ossia Storia cronologica de' suoi stabili sacri, pubblici e privati I — V (Bologna 1869 — 73). — 
G. Guidicini Miscellanea storico-patria Bolognese (Bologna 1872). — G. Gozzadini Delle 
torri gentilizie di Bologna e delle famiglie alle quali prima appartennero (In Bologna 
1875). — A. Costa Descrizione della chiesa parrocchiale di S. Martino Maggiore e luoghi 
auuessi (Bologna 1879). — L'Appennino Bolognese (Bologna 1881). — Corrado Ricci Guida 
di Bologna (Bologna 1882). — L. Bombicci Montagne e vallate del territorio di Bologna 
(Bologna 1882). — G. Guidicini Notizie diverse relative ai vescovi di Bologua da San 
Zama ad Oppizone (Bologna 1883). — Vinc. Tarozzi De archiepiscopis ecclesiae Bono- 
niensis commentarii (Bononiae 1885). — Augusto Gaudenzi II monastero di Nonantola, 
il ducato di Persiceta e la chiesa di Bologna in: BuIIettino dell' Istituto stor. ital. XXII 
(1901) 77 sq. — G. Mini La Romagna Toscana. Notizie geografiche storiche ecc. (Castrocaro 
1901). — L. Frati Storia documentata di Castel S. Pietro di Emilia (Bologua 1904). — 
Franc. Lanzoni San Petronio vescovo di Bologna nella storia e nella leggenda (Roma 
1907). — Alfred Hessel Geschichte der Stadt Bologna von 1116 bis 1280 (Berlin 1910). 
De auctoribus, qui de rebus Bononieusibus egerunt, cf. Pellegrino Antonio Orlandi 
Notizie degli scrittori Bolognesi (Bologna 1714); Gio. Fantuzzi Notizie degli scrittori 
Bolognesi I— IX (Bologna 1781 — 94); Luigi Manzoni Saggio di una bibliografia storica 
Bolognese I (Bologna 1888); Luigi Frati Opere della bibliografia Bolognese che si con- 
servano nella biblioteca municipale di Bologna classificate e descritte I. IT (Bologna 
1888—89); A. Bacchi Della Lega Bibliografia Petroniana (Bologna 1893). 

16* 



244 ^ Bologna. 

Episcopatus Bonouiensis. 

Primus Bononiensium cpiscopus s. Zama colitur, quem a Dionysia 
pp. a, cr. 260 consecratum esse tradunt. Inter eos, qui ei successerunt, 
8. Petronium urbis Bononiae protectorem cives Bononienses inde a saec. XII 
maxima veneratione prosecuti sunt. 

Bononiensem ecclesiam olim sub Mediolanensis archiepiscopi iurisdictione, 
postea Ravennati metropolitano Aemiliae subiectam, a. 1106 Paschalis II in 
concilio Guardastallensi cum ceteris Aemiliae episcopatibus Ravennati ecclesiae 
schismaticae ademit (n. 16); idemque a. 1114 Victori episcopo Bononiensi 
ut „iuxta veterem consuetudinem" consecrationera tib ipso Romano pontifice 
reciperet indulsit (n. 17). Sed iam Gelasius II a. 1118 Bononiensem eccle- 
siam Gualterio archiepiscopo Ravennati restituit (cf. Ravenna, Archiepisc. 
n. 189 et infra n. 20); quod confirmaverunt Calixtus II, Honorius II, Inno- 
centius II, Alexander III, Lucius III (cf. Ravenna, Archiepisc. n. 190. 194. 
198. 224. 249). Permansit igitur Bononiensis episcopus sub Ravennatis iuris- 
dictione meti-opolitica usque ad a. 1582, quo Gregorius XIII Bononiensis, 
praecipuo amore erga patriam commotus, Bononiensem ecclesiam in totius 
Aemiliae metropolim crexit exemitque a Ravennatis subiectione, Gabrieli card. 
Palaeoto, tunc Bononiensi episcopo, Placentinum, Parmensem, Regiensem, 
Mutinensem, Imolensera, Cerviensem et Cremensem episcopos suffraganeos 
subiciens. Clemens "VIII Imolam et Cerviam Ravennati restituit et invicem 
Bononiensi s, Donnini de Burgo episcopatum addixit. Hodie Bononiensi archi- 
episcopo Faventinus et Imolensis episcopi suffragantur. 

Multa olim in civitate et dioecesi Bononiensi monasteria claruerunt, 
8. Stephani q. v. Hierusalem, s. Proculi, s. Margaretae, canonicae s. lohannis 
et 8. Victoris de Monte et s. Mariae de Rheno, de quibus inferius disseremus, 
monasteria ss. VitaUs et Agricolae, ss. Naboris et Felicis, ss. Gervasii et Pro- 
tasii, s. Columbani, s. Thomae, s. Mariae Maioris, s. Mariae de Strata (postea 
Cisterciensium) et s. Petri de Strata; extra civitatem monasteria s. Michaelis 
in Nemore vulgo in Bosco, s. Martini de Casalecchio, s. Prosperi in Panigale, 
8. Martini in Poio, s. Luciae de Roffeno, s, Michaelis de Paterno et s. Chri- 
stinae de Pastina (Camaldulensium), s. Mariae de Monte Palense, s. Bartho- 
lomaei de Musiano, s. Mariae de Monte Armato et s. Caeciliae de Corvaria 
(Vallumbrosanorum). Ecclesiarum Bononiensiura catalogos plures haberaus; 
praeter elenchum a. 1366 peculiari laude dignus est catalogus a. 1408 in cod. 
bibl. Univ. 2377 (olim 897) f. 140 sq. et Descriptio omniura ecclesiarura etc. 
civitatis et dioccesis Bononiae s. XVII ib. cod. 1312 (cf. Frati Indice p. 329). 
Adnotamus denique catalogum, qucra lo, Lami in Mon, s. eccl. Florent, III 
1611 sq, vulgavit. 

De dioecesium finibus iara olim Bononienses cum Mutinensibus litigarunt. 
Neque igitur mirum est, quod Albinus et Cencius in Libro censuum S. R. E. 
(ed. Fabre-Duchesne II 114; I 100) sub Bononiensi episcopatu recensuerint: 

„Monasterium s. Caesarii III morabutinos", 
licet in Mutinensi episcopatu situm. 



Episcopatus Bononiensis. 245 

Bononienses episcopos a Romana ecclesia possessiones tam in civitate 
quam in comitatu Bononiensi sitas emphyteusis sive locationis titulo habuisse 
satis constat. Legimus enim apud Albinum et Cencium (l. c. II 114; I 100): 

„Episcopus Bononiensis libras II puri argenti." 
De hoc censu cf. n. 27. 31. 39. — Denique laudamus diplomata Heinrici VI 
a. 1194 St. 4878, Friderici II a. 1220 BF. 1221, Conradi cancellarii a. 1221 
BFW. 12667. 

Tabularium Bononiensium antistitum iam pridem inccndiis aliisque cala- 
mitatibus ita devastatum est (cf. Calindri Dizionario I 108 not. 1), ut monu- 
menta antiqua in eo hodie minime inveniantur, praeter apographa saec. XVI 
etXVII; cf. Serafino Amorini L'archivio generale arcivescovile (Bologna 1856); 
Bethmann in Archiv XII 579; Gott. Nachr. 1897 p. 369. Privilegia summorum 
pontificum transcripta sunt in Librum privilegiorum, a Rolando Alberti de 
Castellanis cive Bononiensi et curiae episcopalis notario saec. XV In. confecto 
[C]^ qui saec. XVIII in archivo familiae Masini, nunc vero in archivo notario- 
rum custoditur. Catalogum bibliothecae archiepiscopii, a Gabriele card. 
Palaeoto primo archiepiscopo institutae, iam a. 1731 vulgatum, denuo edidit 
Lud. Frati Bibliothecae archiepisc. Bononien. catalogus per auctorum nomina 
ordine literarum dispositus (Bononiae 1856). 

De ceteris Bononiae archivis cf. Blume Iter II 131 sq. IV 233 sq.; 
Fr. Bonaini Gli archivi dell' Emilia in: Giornale stor. degli archivi Toscani V 
(1861) 1 sq.; Bethmann in Archiv XII 573 sq.; Luciano Scarabelli Relazione 
deir importanza e dcllo stato degli archivi Bologncsi (In Bologna 1874); 
W. Schum in N. Archiv I 133 sq.; E. Winkelmann ib. V16sq.; Kaltenbrunner 
inWiener SB.XCIV631 sq.; Pflugk-Harttung Iter p. 6sq.; Gott. Nachr. 1897 
p. 366 sq. 

De archivo reipublicae cf. Carlo Malagola L'archivio di stato di Bologna 
in: Atti e Mem. delle prov. di Romagna Ser. III t. I (1883) et t. IV (1886). 

Adnotamus denique notitias, quas Franciscus Antonius can. Ghiselli 
s. XVIII ex archivis Bononiensibus excerpsit; cf. Sorbelli in Mazzatinti Inven- 
tari XV 107 sq. 

De bibliotheca Universitatis cf. Franc. Maria Zanotti Inventario di tutti 
i libri esistenti nella biblioteca dell" Instituto delle scienze a. 1724, ms. Bologna 
Bibl. della R. Univ. cod. 416; Gemelli Notizie storiche sulla R. biblioteca 
Universitaria di Bologna (Bologna 1872); L. Frati I codici Trombelli della 
R. biblioteca Universitaria in: Rivista dclle biblioteche V (1894); L. Frati 
Indice dei codici latini conservati nella R. biblioteca Universitaria di Bologna 
in: Studi italiani di filologia classica XVI. XVII (Firenze 1909); A. Sorbelli 
in Mazzatinti Inventari dei manoscritti delle biblioteche dltalia XV (1909) 1 sq. 

De archivo familiae Gozzadini cf. U. Dallari Larchivio della famiglia 
Gozzadini (Bologna 1890). 

C = Privilegia episcopatus Bouoniensis, mb. s. XV (Atti di Ser Rolando Castellani 
a. 1403 — 59), Bologna Arch. notarile (filza 43 doc. 99), olim in archivo 
Masini; cf. Hessel p. 33 not. 154. 



246 Bologua. 

C = Bolle e privilegi, s. XVI sq., Bologna Arch. arcivescovile (aula 111 lib. A); cf. 

Gott. Nachr. 1897 p. 369. 
D = Bononiensis codex dipl., Supplementum, cura et labore Phil. Ant. Rouconi, 

s. XVIII, Bologna Bibl. della R. Universita cod. 317 [ex C]; cf. Frati Indice 

p. 193. 
2)1 = Vetera ecclesiae Bononien. monumenta, s. XVIII, ib. 
J)4 = Vetera gymnasii Bononien. monumenta, s. XVIII, ib. 
E = Coustantini Ruggieri Manuscripta, s. XVIII, ib. cod. 3662; cf. Frati Indice 

p. 568. 
F = Privilegia poutificum Romauorum vol. I, s. XVI, Venezia Bibl. Marc. cl. VUI 

c. 73 (Zanetti 190); cf. Pertz Archiv IV 141 et N. Archiv II 368. 
G = De rebus monasterii s. Michaelis in Busco, s. XVII, Bologaa Bibl. della R. 

Universita cod. 991 (1933). 
H = Fel. Contelori Bullae et brevia Alexandri III, s. XVII in., Roma Arch. Vat. 

Misc. Arm. VII t. 127. 
I = I. D. Coleti Emendationes et additamenta ad Ughelli Italiam sacram, s. XVIII, 

Venezia Bibl. Marc. cl. IX c. 149; cf. Kaltenbrunner in Wiener SB. XCIV 647. 

t*i (535—36) 

Agapitus [IJ concedit privilegium. 

Laud. in n. 12. 17. 22. 30. — Regg. Sigonius Dc epp. Bon. p. 31. Ughelli * 11 11; ^ll 10. 
PflugkH. Iter p. 174 n. 24. JK. — . 

Spurium. Ghirardacci, Alidosi, alii notitiam hanc ad Agapitum II referunt. 

t*5 (555—60?) 

Pelagius [I?] concedit privilegium. 

Laud. in n. 12. 17. 22. 30. — Regg. Sigonius De epp. Bon. p. 33. PflugkH. Iter p. 174 
n. 26 ut bullam Pelagii II. JK. — . 

Spurium. 

t*5 (590—604) 

Gregorius I (Dialogus) concedit privilegium. 

Laud. in n. 12. 17. 30. — Reg. PjlugkH. Iter p. 174 n. 27. JE. — . 

Spurium. — De hoc Gregorio Dialogo papa alii aliter iudicant. Sigonius 
De epp. Bon. p. 37; Ughelli » II 10; - II 11; Savioli Ann. Bol. I» 53 de Gregorio II 
agi putant; Muratori in Sigonii Opp. - III 405 not. 30 et Ughelli - II 1301 loco 
^Dialogi" legendum esse nlohannis" opinantur; Calindri Dizionario III 339 not. 354 
„DiaIogi" emendat in ^Deodati". Sed quaestio nullius momenti est, quum notitia 
haec de Agapiti, Pelagii et Gregorii privilegiis fide digna non sit. 

4 880 sept. 29 
lohannes VIII Romano archiep. Ravennati: hortatur eum, ut 6 id. nov. 
(nov. 8) Romam ad synodum occurrat; praecipit, Maioranum, qui et Magin- 
pertus diac. dicitur, secum sibi omnimodis exhiberi. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 131. — De Maiorano, qui et Maginpertus, Bononiensi 
episcopo schismatico cf n. 6 — 10 et Hessel Gesch. p. 16. 

5 881 mart. 4 
lohannesYIlI lohanni Bononiensi, Egilulfo Mantuano, Eicardo Vicentino ct 
Viatori Ferrariensi epp.: committit vicem suam super negotio inter Veronensem 
et Tridentanam ecclesias de quibusdam rcbus Asianae villae, ut ad illas partes 



Episcopatus Bononiensis. 247 

accedentes cum Adelardo ep. Veronensi et Adelchisio ep. Tridentano hoc 

litigium deliberent et ad legitimura finem perducere satagant. 

V. Verona, Episc. (JE. 3338). 
*6 (882) 

lohannes VIII praecipit omnibus sacerdotibus seu subdiaconibus et universo 

clero s. Ravennatis eccl. per lohannem diac. et chartularium, ut omnes uno 

animo constantique devotione Maimbertum Bononien. clericum, manifestissimum 

zizaniorum seminatorem, tamquam ovem morbidam expellant. 

V. Ravenna, Civ. n. 33. 
*7 (882) 

lohannes VIII admonet saepissime Romanum archiep. Ravennatem tam per 

episcopos quamque etiam suis apostolicis litteris, ut Maimbertum Bononien. 

clericum a sua superstitiosissima familiaritate separet et ad propriam eccle- 

siam remittat. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 142. 

8 882 aug. 28 

lohannes VIII omnibus sacerdotibus seu subdiaconibus et universo clero 
s. Ravennatis eccl.: iterata petitione (n.6) praecipit, ut, relecta priore epistola 
(n. 6) unanimiter iuncti et cum misso suo fideliter conglobati, eundem Maim- 
bertum audacter comprehendere studeant et misso suo seu et lohanni duci 
contradant ad deducendum Romam etc. 

V. Ravenna, Civ. n. .34. 

9 882 aug. 28 

lohannes VIII Martino, lohanni seu Demetrio atque Romano gloriosis 
ducibus : praecipit, ut unanimes iuncti simul cum fideli misso suo Maimbertum 
comprehendant et vi coactum a (Romano Ravennate) archiep. separent et 
misso suo simul et lohanni duci validissime contradant etc. 

v. Ravenna, Civ. n. 35. 

10 882 (aug. 28) 

lohannes VIII lohanni duci et misso suo: iubet, ut de Maimberto pariter 
cum misso suo explere decertet, ut nullo modo effugere possit, sed separatum 
a (Romano Ravennate) archiep. vi coactum ad suam praesentiam districtum 
deducere studeat etc. 

V. Ravenna, Civ. n. 36. 
*11 (891—96) 

Formosus concedit privilegium. 

Laud. in n. 12. — Eegg. Sigonius De epp. Bon. p. 45. Ughelli * // 12; ^ II 12. PflugkH. 
Iter p. 181 n. 68. JL. 3504. 

12 1074 mart. 23 

Gregorius VII Lamberto ep. etc: confirmat munimina et investitiones et 
confirmationes factas ab Agapito (n f i) et Pelagio (n. \2) et Gregorio Dialogo 
(n. -^3) et Formoso (n. 11) de rebus Bononien. eccL; concedit et confirmat, 
salvo in omnibus iure et S. R. E. privilegio, monasteria et plebes et ecclesias 
baptismales, castella, villas, abbates, monachos, presbyteros, diaconos, clericos 
litteratos et ilHtteratos, servos et ancillas Dei atque diaconissas, famulos 
utriusque sexus et omnes homines super terram eccl. Bononiensis residentes, 



248 Bologna. 

ut in eius eiusque successorum sint potestate et defensione infra terminos et 
confinia episcopatus Bononiensis. — Si ad celestia. Dat. 10 kal. april. p. m. 
Petri S. R. E. presb. card. ac bibl., a. 1 pont. d. YII Gregorii pp., a. videlicet 
d. inc. 1073, ind. 12. 

C p. 1. [CK I) f. 1. DK F f. 47 Exc. G f. 26]. — Edd. Sigomns De epp. Bon. 
p. 67; Qpp. ' / 151: * /// 406 = Ghirardacci I 54, = Vizani p. 48, = Ughelli ^ II 17; 
^II 16 = Migne CXL VIII 648 n. 6. Sarioli Ami. Bol. I'^ 118 n. 70 ex D\ FfJugJcH. Acta 
II 122 n. 158 ex DD^. — Begg. Faleoni p. 129. Masini Bologna perhistrata II 50. Calitidri 
Dizionario I 350. 379. II 101. III 59. 338. Lanzoni San Petronio j). 96. PflugJcH. Iter 
p. 199 n. 177. J. 3609. JL. 4847. 

Muratori Aiitiq.V397 aliique Gregorii VII litteras prorsus spurias esse conteu- 
derunt. Ego quidem Agapiti, Pelagii et Gregorii Dialogi privilegia velut spuria 
prorsus repudianda esse concedo; GregoriiVII vero privilegium, licet interpolatum, 
maxima ex parte genuinum esse ex formulis cum apostolicae cancellariae consuetu- 
dinibus satis concordantibus evincitur. Conf. etiam Hessel Gesch. p. 3B not. 154. 

*13 Laterano 1079 fcb. 11 

GregoriusVII in synodo in eccl. s. Salvatoris habita excommunicat sine spe 
recuperationis Sigifredum ep. Bononien. aliosque epp. cum sequacibus eorum, 
tam clericis quam etiam laicis. 

Ada synodi B.omanae exstant in &regorii VII Begistri libro VI ad ep. 17 et in Libro 
pontificali (ed. Duchesne II 287). — Edd. Mansi XX 524. Jaffe Bibl. rei: Germ. II 355. 
Mon. Germ. Const. I 556. — Regg. J. p. 430. JL. I p. 629. 

14 ' Pavia (1096) sept. 19 

Urbanus II catholicis in clero et populo Bononiensi: gratias agit, quod inter 
schismaticos et haereticos constituti, quidam semper in fide catholica per- 
manserint, quidam vero, veritate comperta, erromm devia dimiserint; hortatur 
eos, ut in veritatis via virihter incedant; commendat B(ernardum) ep. per manus 
suas consecratum; gaudet, nonnullos eorum in Hierusalem eundi desiderium 
concepisse; sed neque clericis neque monachis sine episcoporum vel abbatum 
licentia illuc eundi concedit facultatem. — Bonitati vestrae. Dat. Papiae 
13 kal. oct. 

Legitur in cod. Vat. lat. 478 s. XII (s. Augustini Sernuynes; cf. Codd. Vat. lat. I 357) 
f. 143 [= D^J. — Edd. Sarioli It> 137 n. 82 ex D^ = Migne CLI 483 n. 210, = Hagen- 
meye)' Epistolae et churtae ad historiam primi belli sacri spectantes (1901) p. 137 n. 3 (cf. 
p. 213 sq.). — Begg. Riant Inventaire ciitique des lettres histoi'iques de croisades in: Archires 
de VOrient latin I (1881) 121 n. 57. Hagenmeyer Chronologie de la premicre croisade (1902) 
p. 38 n. 72. J. 4245. JL. 5670. 

1.5 Laternno (1097) april. 17 

Urbanus II B(ernardo) Bon. op.: nuntiat de ordinationibus ab haeresiarcha 
Guiberto factis, postquam a b. m. Gregorio pp. et a S. R. E. damnatus est 
(cf. Bavenna, Archiepisc. n. 179. 180. 182)., quaeque etiam a pseudoepiscopis 
per eum postea ordinatis perpetratae sunt, Placentiae in synodo definitura 
esse (a. 1095), ut irritae habeantur, nisi probare valuerint, se, cum ordina- 
rentur, eos nescisse damnatos; committit ei, utrum fratribus reUgiosis et 
omnino vim passis et tractis ad ordinandum in sacerdotali ordine con- 



Episcopatus Bononienais. 249 

descendendum sit, sed caveat, ne in eos aut scandalura aut infamiam ecclesia 
patiatur. — De ordinationibus. Dat. Lat. 15 kal. mai. 

Legitur in cod. Vat. lat. 478 s. XII (v. n. 14) f. 143 [= B\ 1 f. 11']. — Edd. 
Savioli I>> 138 n. 83 ex D^ = Migne CLI .500 n. 230. — Regg. Lanzoni San Petronio p. 77 
ad a. 1096. J. 4266 et JL. 5694 ad a. 1097-98. 

16 Guastalla 1106 oct. 22 
Paschalis II in concilio apud villam Guardastallum, a. d. inc. 1106, 11 kal. 
nov. celebrato constituit, ut Aemilia tota cum suis urbibus, id est .... 
Bononia, nunquam ulterius Ravennati metropoli subiaceat. 

V. Aemilia n. 48 et Ravenna, Archiepisc. n. 188. 

17 Alhano 1114 mart. 6 
Paschalis II Victori ep. etc: sancit, ut universi parochiae fines integri 
conserventur ; statuit, ut quantumque homines super ecclesiae Bon. terra 
resident cuiuscumque conditionis, in potestate et defensione eius serventur; 
concedit omnia ab Agapito (n. fl) et Pelagio (n. \2) et Gregorio Dialogo 
(n. ^3) et VII Gregorio (n. 12) et a catholicis regibus Carolo et Ottone 
concessa et possessiones nominatim illustratas; statuit, ut iuxta veterem 
consuetudinem ecclesiae Bon. electi semper a Romano pontifice gratiam 
episcopalis consecrationis accipiant. — Sicut iniusta. Scr. p. m. Rainerii scrin. 
reg. et not. s. pal. Ego Paschalis etc. Dat. Albae p. m. lohannis S. R. E. 
diac. card. ac bibl., 2 non. mart., ind. 7, inc. d. [a.] 1115, pont. quoque 
d. Paschalis II a. 1 5. 

C p. 3. [C\ D f. 3]. — Edd. Sigonius De epp. Bmi. p. 74 Exc; Opp. ^Il53; ^ III 
411 = Faleoni Mem. p. 148. Savioli J* 152 n. 94 ex C^ (2 men. mart.) = Migne CLXIII 
351 n. 389. — Begg. Ghirardacci I 60. Calindri Dizionario I 357. Lanzoni Sati Petronio 
p. 77. 96. J. 4734 et JL. 6387 ad april. 30. 

Caroli et Ottonis imp. privilegia desiderantur. Jaffe et Loewenfeld ,2 men. 

mart." in „2 kal. mai." correxerunt. 

18 Laterano (1108 — 15) april. 21 
Paschalis II V(ictori) Bon. ep.: mandat, ut quosdam monachos et abbates 
in parochia Bononiensi, qui conti'a ss. patrum decreta episcopalia iura et 
officia sibi arroganter vindicant, videlicet poenitentiam, remissionem pecca- 
torum, reconciliationem, decimas et ecclesias, conveniat et, ne talia prae- 
sumant, deinceps omnino prohibeat. — Pervenit ad nos. Dat. Lat. 1 1 kal. mai. 

Cop. s. XII (ex collectione quadam canonum) inter fragmenta Vaticana (cf. Gott. Nachr. 
1903 p. 31). Coll can. s. XII Firenze Bihl. naz. J III 18. Gratiani Decr. C. XVI qu. I 
c. 9 (sine dat.). — Edd. Sigonius De epp. Bon. p. 73; Opp. ' 1 153; "^111411. Savioli 1'^ 146 
n. 88. Mansi XX 1073 = Migne CLXIII 439 n. 530. Friedbei-g I 763. — Regg. J. 4874 
€t JL. 6616 ad a. 1104—1118. 

In Hugonis Bononiensis libro ^Rationes dictandi" (ed. Rockinger in Quellen 
und ErOrterungen zur bayerisclien und deutscben Geschichte IX» 62) legitur super- 
scriptio epistolae C(alixti) II ad V(ictorem) Bon. ep. missae. 

il9 (1124-29) 

H(onorius II Victori) Bononiensi coep.: respondet de „puella, super qua 
utrum baptizata fuerit dubitatur, ut sopitis omnibus altercationibus sacri 
baptismatis unda tinguatur. — Sedem apostolicam. 



250 Bologua. 

Hugonis Bononien. Eationes dictandi (ecl. Bockinger in Qi(elkn u)id Erortertcngen zur 
bayerischen und deutscJien Geschichte IX<^ 85). — Beg. JL. f73i)l ad a. 1124—30. 

Dictamen ficticium. — Praecedit epistola V. ep. Bon. ad H. papam de eadem 
re missa (1. c. p. 84). 

20 (San Giovanni in Persiceto 1130 april. 13) 

Praesente et attestante Gerardo carcl. S. R. E. tit. s. Crucis q. app. Hierusalem, 
quaestio inter Bononienses et Gualterium archiep. Ravennatem de consecraf 
tione Bononiensis ep. agitatur, qua sedata, Gualterius archiep. consecrat 
Henricum electum Bononiensem sub perpetua et omnimoda oboedientia atque 
subiectione Ravennatis ecclesiae. 

V. chariam a. 1130 upriJ. 13 ap. Sarti et Fattorini De claris archigymn. Bon. pi-ofesso- 
ribus * /* App. p. 169; ^ II 248 n. 2. Savioli 7* 175 n. 111 ad a. 1129 ex archivo archiepisc. 
Bav. Fantuzzi Mon. Bav. IV 247 n. 52. Bicci 1 primoidi dello studio Bologncse ^ p. 323 
n. 36 (cf. p. 279); * p. 175 n. 36 (cf. p. 96). — Beg. Lanzoni San Petronio p. 78. JL. — . 

*21 (1140) 

Innocentius II praecipit Longino presb. card., ut causam inter Henricum 
ep. et Rainerium abbatem mon. s. Michaelis in Massa Paterno super eccl. 
B. lohannis in Isola definiat. 

V. Mon. s. Michaelis de Castro Brittonum n. 1. 

22 Laterano 1144 mai. 13 

Lucius II Henrico ep. etc: confirmat munimina et investitiones et confir- 
mationes factas ab Agapito (n. fi^, Pelagio (n. f^^, Gregorio VII (n. 12) de 
rebus Bon. eccL; concedit et confirmat, salvo in omnibus iure et S. R. E. 
privilegio, monasteria et plebes et ecclesias baptismales omnesque alias 
ecclesias ctc. (ut n. 12). — Si ad celestia. Ego Lucius etc. Subscr. 19 card. 
Dat. Lat. p. m. Barojiis cappellani et scriptoris, 3 id. mai., ind. 7, inc. d. 
a. 1144, pont. v. d. Lucii II pp. a. l. 

G p. 5. fC\ D f aj. — Edd. Savioli J* 206 n. 130 ex C = 3Iigne CLXXIX 867 
n. 34. — Begg. Sigonius De epp. Bon. p. 81. Ghirardacci 1 75. Calindri Dizionario I 367. 
Calindri Descrizione p. CXI. Lanzoni San Petronio p. 96. J. 6065. JL. 8602. 

*23 (1148) 

Eugenius III mandat Gerardo Bon. ep., ut consules ct populum Bononiensem 
commonere sollicite studeat, ut Nonantulanis contra Mutincnsium impugnationes 
efficaciter et laudabiliter subveniant. 
Laud. in n. 24. — Beg. JL. — . 

24 Brescia (1148) aug. 24 

Eugenius III Gerardo Bon. ep.: gratias agit. quod consules et populum 
Bononiensem iuxta mandatum suum (n. 23) commonere sollicite studuerit, ut 
Nonantulanis contra Mutinensium impugnationes efficaciter et laudabiliter 
subvenirent; exhortatur eum, quatenus a bono, quod coepit, proposito non 
quiescat et Nonantulanis auxilii et consilii sui oportunum sohitium studeat 
exhibere; nuntiat, se consilio tam cardinaUum quam Peregrini Aquileiensis 
patriarchae et plurimorum episcoporum Mutinensem civitatem in perpetuum 
ab episcopali dignitate privavisse etc. 
V. Bologna, Civ. n. 6. 



Episcopatus Bononiensis, 251 

25 (1145—53) 

Eugenius III Arditioni R. E. subdiac. et mag. Omnibono: respondet, utrum 
in causa, quae inter G(erardum) Bon. ep. ct Aldricum Paduanum abbatem 
sub eorum examine agitatur, iuramentum calumniac praestari conveniat; 
Romanam ecclesiam in his casibus, in quibus de ecclesiis, decimis et rebus 
spiritualibus tantum agitur, iuramentum calumniao nec dare nec recipere 
consuevisse, eo quod tales causae non ex legum districtione, sed ex canonum 
aequitate finem debitum sortiuntur, canones autera iuramentum calumniae in 
huiusmodi causis nulli prorsus indicunt. — Litteras benignitatis. 

Append. cotic. Lat. t. XXIII c. 2. Coinp. I lib. I t. 35 c. H. Decr. Gh-eyorii IX lib. II 
t. 7 c. 2 (et in aliis collectionibus). — Edd. Augustini Tarraconen. Opp. IV 74. Mansi XXII 
363 = Migne CLXXX 1564 n. 543. Gloria Cod. dipl Padov. 11 119 n. 145. Friedberg 
II 266. — Regg. Hampe in N. Archiv XXII 393. Seckel ib. XXV 525. J. 6684. JL. 9654. 

De re conf. etiam Heinrici VI imp, privilegium Gerardo ep. Bononiensi a. 1194 
iul. 20 concessum (Stumpf Reg. 4878). 

*26 (1145—53) 

Eugenius III concedit privilegium protectionis et confirmationis. 

Laud. in n. 30. — Begg. Sigonius De epp. Bon. p. 82. Ghirardacci I 76. Ughelli 
' // 20; 2 II 18. JI^. — . 

*27 (1154) 

Anastasius IV locat Gerardo Bon. ep. in emphyteusim omnia tam in civitate 
quam in comitatu Bononiensi tam maiora quani minora, ut massam Primarii 
et alias massas et fundos in eodem comitatu, praeter hoc, quod de patrimonio 
nob. comitissae Mathildis in eodem comitatu habet, et excepto banno, quod 
in civitate Bononiae ex parte Romani pontificis, prout hactenus, et deinceps 
iudicetur, receptis ab eo 100 libris affortiatorum. 

Laud. in n. 31. — Rfgg- Sigonius De epp. Bon. p. 82. Ghirardacci I 78. Ughelli 
» II 20; * II 17. Savioli I» 297. 299. JL. — . 

*28 (1158) 

Hadrianus IV concedit privilegium confirmationis. 

Begg. Sigonius De epp. Bon. p. 82 ex reyistro episcopi = Ghirardacci 1 81. JL. —. 

29 Terracina (1159) oct. 5 

Alexander III G(erardo) ep. et canonicis Bon. eccl. et legis doctoribus 
ceterisque magistris Bononiae commorantibus: scribit de sua electione. — 
Aeterna et incommutabilis. Dat. Terracinae 3 non. oct. 

BaJmoini Gesta Friderici inip. lib. IV c. 61 (lib. II c. 51). Codex epistolaris Eberhardi 
Salisburgen. archiep. eod. Vindob. 629 (iur. can. 113) s. XII f. 28'. fD\ E. HJ. — Edd. 
Sigonius De epp. Bon. p. 82 Exc; Opp. ^ I 156; ^ III 416. Baronius Ann. eccl. ad a. 1159 
c. 34. Muratori Scr. VI 825 = Mansi XXI 868 n. 1. Bull. Bom. ed. Cocquelihes II 369 
n. 1 = BuU. Bom. ed. Taur. II 658 n. 1. Sarti et Fattorini De claris archigymn. Bon. pro- 
fessoribus ^ I praef. p. XIV; - 1 p. XXV. Savioli J* 258 n. 171. La Farina Rischiarazioni 
e documenti ^ IV 390 n. 3. Mon. Germ. Scr. XX 470. Scr. rer. Germ. ed. Pertz (1867) p. 291; 
ed. Waitz (1884) p. 237. — Begg. Ghirardacci 1 82. Faleoni Mem. p. 171. Migm CC 73 n. 2. 
J. 7129. JL. 10587. 



252 Bologna. 



30 Benevento 1169 (sepf.) 

Alexandcr III lohanni ep. ete.: ad .^xeraplar Agapiti (n. fl), Pelagii (n. f2), 

Gregorii Dialogi (n.fS), GregoriiVII (n. 12). Lucii (n.22) et Eugenii (n. 26) 

suscipit Bon. eccl. sub apost. protectione, et confirmat possessiones propriis 

expressas vocabulis, monasteria, plebes, ecclesias etc. (ut in n. 22). — In 

eminenti sedis. Ego Alexander etc. Subscr. 15 card. Dat. Beneventi p. m. 

Gerardi S. R. E. not., ind. 3, inc. d. a. 1 169, pont. v. d. Alexandri pp. III a. 10. 

C p. 9. fC\ D f. 9. HJ. — Ed. Sainoli II>> 22 n. 200 tx B. — Regg. Sigonivs De 
epp. Bon. p. 87. Calindri Dizionario 1 357. Calindri Desa-izione 2>- CXI. J. 7775. JL. 11643. 

31 ' VeroJi 1170 april. 18 

Alexander III lohanni ep. etc: concedit titulo locationis in cmphyteusim 

orania tam in civitate quam in coraitatu Bon. tam maiora quara rainora etc, 

sicut Anastasius pp. b. ra. Gerardo qd. Bou. ep. locavit (n. 27): pro qua loca- 

tione 2 libras puri argenti annis singulis in ra. iunio debet exsolvere. — 

Sacrosancta Romana ecclesia. Ego Alexander etc Subscr. 16 card. Dat. 

Verul. p. m. Gratiaui S. R. E. subdiac et not., 14 kal. raaii, ind. 3, inc d. 

a. 1162 (l. 1170), pont. d. Alexandri pp. III a. 3 (/. 11). 

Cp.7. fCK D f. 8. D\ HJ. — Edd. Sigonius De epp. Bon. p. 86 Exc.; Opp. » 1 157; 
2 IIT 419 ad a. 1162 — Ghirardacci I 85, = Faleoni Mem. p. 178. Savioli II'' 27 n. 202 
= Migne CC 605 n. 630. — Eegg. Migne CC 665 n. 716. J. 7866. JL. 11768. 

*32 (1173-76) 

Alexander III .mittit (lohanni) Bon. ep. litteras, ut eorara Ildebrando 
bas. XII Apostolorura presb. card., apost. sedis legato, cura abbate Nonan- 
tulano et fratribus super facto Palade conveniat. 

V. Modena, Mon. s. Silve.stri Nonantulanum n. 83. 

*33 (1173—76) 

Alexander III raandat Ildebrando presb. card. et apost. sedis legato, ut 
inter ep. et consules Bon, ex una parte et abbatem et fratres Nonantulanos 
ex altera amicabili compositlone vel ordine iudiciario statuat, quod plura 
mala non debeant ulterius ab alterutra parte committi. 
V. Modena, Mon. .s. Silvestri Nouantulanum n. 84. 

54 Anagni (1173—76) mai. 23 

Alexander III (lohanni) ep. et consulibus Bon.: raandat, quatenus a raolestiis 
et gravarainibus abbatis ac fratrura et eccl. Nonantulanae penitus indebitis 
abstineant et iuraraentura, quod horaines eiusdem ecclesiae illicite praestare 
coegerunt, sine dilatione relaxent et deraum corara Ildobrando card. con- 
veniant et, quod ipse inter eos concordia duxerit vel iudicio statuenduni, 
suscipiant firraiter et servent. 

V. Modena, Mon. s. Silvestri Nonantulanum n. 85. 

35 Venezia (1177) od. 2 

Alexander III lohanni Bon. ep.: concedit decimas novorum molendinorura 
in flumine Savine (Savena) a laicis aedificatorum et aedificandorura. — Cura 
ad nostrum. Dat. Venet. in Rivo alto (1 177) 6 non. oct. (a. pont. 18). 



Episcopatus Bononiensis. 253 

C p. 12. [CK B f. 12. H (non. oct.)7. — Ed. Savioli II ^ 85 n. 247 ex C\ — Begg. 
Sigonius T>e epp. Bon. p. 87. J. 8543. JL. 12946. 

Librarius suo Marte addit „a. 1177, pont. a. 18" (rectius a. 19). 

36 (1159-81) 

Alexander ITI ep. et archidiac. Bon.: respondet, quod, si forte generaliter 
appellationem quis interponeret ab omni gravamine, quod sibi posset con- 
tingere, huiusmodi appelhitio tenere non debeat; si vero aliquis ab aliquo 
iudice super omni gravamine, quod in una causa sibi posset inferri, appella- 
tionis obstaculum interponeret, quamquam generalis appellatio sit interposita, 
appellationi tamen eius sit ab eodem iudice deferendum. — Consuluit nos. 

Append. conc. Lat. t. L c. 54. Comp. I lib. II t. 20 c. 27. Decr. Gregorii IX lib. II 
t. 28 c. 18 (et in aliis colkctionibus). — Edd. Augustini Tarraconen. Opp. IV 130. Mansi 
XXII 447. Friedberg II 415. — Regg. Migne CC 1525 n. 57. J. 8851. JL. 13783. 

Adnotamus praeterea Alexandri III decretum ad Eboracensem archiep. 
missum J. 8942. 8943. JL. 13878 (Decr. Gregorii IX lib. I t. 29 c. 2), quod in 
quibusdam codicibus inscribitur: „Bononiensi episcopo". 

*37 (1159-81) 

Alexander III mandat Bononiensi ep., ut locum in Vico Castellionis ad 
novam ecclesiam (s. Agathae) aedificandam signet et primarium lapidem 
benedicat et in fundamento secundum consuetudinem collocet. 
V. Eccl. s. Agathae in Vico Castellionis n. 2. 

38 Verona (1186—87) mai. 25 
Urbanus III Bon. ep.: alienationes, locationes, infeudationes et contractus 
alios, si qui ab antecessoribus eius in praeiudicium eccl. Bon. illicite facti 
sunt, viribus carere censet eosque legitime revocandi concedit liberam facul- 
tatem. — Ideo nobis. Dat. Veron. (a. d. inc. 1187) 8 kaL iun. (a. pont. 2). 

C p. 12. fCK D f. 12']. — Edd. Savioli II'> 151 n. 287 = Migne CCII 1515 n. 132. — 
Begg. Sigonius De epp. Bon. p. 88 (8 kal. iul.). .1. 9961 et JL. 15980 ad a. 1187. 

Librarius addidit „a. d. inc. 1187, pont. a. 2". — Sigonius attribuit decretum 
hoc lohanni ep., quem a. 1188 ian. 13 obiisse affirmat. Verum lohannes ep. obiit 
a. 1187 ian. 13 (Savioli 11» 147). 

39 Verona 1187 -iul. 2 
Urbanus III Gerardo ep. etc. : ad exemplar Alexandri (n. 31) concedit 
locationis titulo in emphyteusim omnia tam in civitate quam in comitatu 
Bononiensi etc. — Sacrosancta Romana ecclesia. Ego Urbanus etc. Subscr. 
1 1 card. Dat. Veron. p. m. Alberti S. R. E. presb. card. et canc, 6 non. iuL, 
ind. 5, inc. d. a. 1187, pont. v. d. Urbani pp. III a. 2. 

C p. 13 ex cop. a. 1287. fC^ (3 non. iuL). D f. 13]. — Edd. Savioli IB 152 n. 288 
= Migne CCII 1522 n. 138. — Regg. .J. 9970. JL. 15994. 

40 (1187—91) 
[Clemens III Gerardo ep. Bon.]: confirmat, ut nullus magistrorum sive 
scholarium super conducendis aliorum hospitiis in laesionem vel praeiudicium 
habitantium audeat hospitem convenire, nisi prius constiterit tempus con- 
ductionis elapsum vel inquilini in hoc suum favorem praestiterint et consensura; 



254 Bologna. 

statuens, ut hoc in singulis annis in communi audientia magistrorum atque 
scholarium ab episcopo recitetur. — Ex rescripto. 

Coll. Lnc. Comp. 11 lib. III t. 12 c. 1. Decr. Gregwii IX lih. III t. 18 c. 1 (et in aliis 
coUectionibus). — Fdd. Avgustini Tarraconen. Opp. IV 388. Balnze Misc. ^ III 386. Mansi 
XXII 571. Satii et Fattorini De claris archigyinn. Bon. j/rofessoi-ihus ^ I praef. p. XXV; 
« I p. XXXin. Sarioli II'> 166 n. 296. Migne CCIV 1502 n. 52. Friedberg II 520. — 
Begg. J. 10285. JL. 16647. 

Iq quibusdam coUectionibus decreti inscriptio legitur: Alexander III aut 

Lucius III aut Celestinus III. 

41 Latemno 1193 aug. 24 
Celestinus TII (Gerardo) ep. Bon.: mandat, quatenus ad locum q. d. Mons 
Guardiae accedens, ubi A(ngelica) oratorium constituit, lapidem primarium 
suis manibus consignatum, eidem muUeri transmissum, auctoritate sua in dictae 
fabricae fundamento ponere non omittat. 

V. Eccl. s. Mariae in Molite Guardiae n. 1. 

42 (1195) 
Celestinus III G(erardo) Bon. ep.: mandat, quatenus sententiam ab archi- 
diac. Paduano et abbate s. lustinae, iudicibus a sede apost. delegatis, contra 
parochianos s. Petri Ferrariensis promulgatam faciat observari. 

V. Fen-ara, Eccl. cathedr. n. 24. 

43 ' Latcrano 1196 ian. 27 
Celestinus III Gerardo Bon. ep.: indulget, ut in ecclesiis tam ci^itatis quam 
dioecesis Bon., quae ei sunt lege dioecesana subiectae et in quibus duo vel 
plures consueverunt presbyteri ministrare, iuxta facultates earum loco dece- 
dentium personarum alias auctoritate concilii Lateranensis instituat, nullius 
super hoc contradictione vel appellatione obstante. — Cum in Dei. Dat. Lat. 
(a. D. 1195) 6 kal. feb. pont. n. a. 5. 

C p. 16. fCK D f. 15]. — Edd. Savioli II^ 183 n. 306 = La Farina Rischiarazioni 
e documenti "^1^274 n. 70, = Migne CCVI 1136 n. 241. — Segg. Sigonius De epp. Bon. p. 91, 
Ghirardacci I 103. J. 10564. JL. 17313. 

„A. D. 1195" a librario suo Marte additum est. 

44 Laterano 1197 mai. 2 
Celestinus III Bon. ep.: concedit liberam sinc appellationis obstaculo facul- 
tatem, invasores possessionum Bon. eccl. et illicitos detentores excommuni- 
cationis sententia percellendi et absolvendi, satisfactione recepta. — Petitio- 
nibus tuis. Dat, Lat. (a. inc. d. 1197) G non. mai. pont. n. a, 7. 

C p. 16. fCK D f. 15']. — Edd. Sanoli 11'' 200 n. 315 = Migne CCVI 1212 n. 307. — 
Regg. Sigonius De epp. Bon. p. 92. Ghirardacci I 105. Faleoni Mem. j). 197. Calitvdri 
Descrizione j). CXI. J. 10646. JL. 17529. 

Laudatur etiam in Honorii III rescripto a. 1219 nov. 19 (C p, 20), 

*45 ' (1191—97) 

Celestinus III sententialiter mandat cappellanis eccl, s. lohannis de Persiceto, 

ut Bononiensi ep. parochiam suam causa confirmationis puerorum, praedicationis 

et correctionis annis singulis ^isitanti procurationem exhibeant. 

Laud. in Innocentii III rescripto ad cappellanos s. lohannis de Persiceto a. 1198 
april. 22 misso (Potthast Reg. 08). — Rcg. JL. — . 



Episcopatus Bononiensis — Eccl. cathedralis s. Petri. 255 



Ecclesia cathedralis s. Petri. 

Pasquale G. N. Alidosi Li canonici della chiesa di Bologna dal 1014 al 1616 (Iii 
Bologua 1616). — (Sarti et Fattorini) De clavis archigyninasii Bononieusis professoribus 
* 1 p. II (1772) p. 12 sq. (Archidiaconi eccl. Bononiensis). — Gaetano Giordani Notizie 
storico-artistiche della cattedrale metropolitana (Bologna 1855). — E. BottrigariMan- 
zini Cenni storici sopra le antiche e sulla odierna cattedrale di Bologna in: Atti e Mem. 
per le prov. deirEmilia N. Ser. II (1878) 153 sq.; cf. Angelo Gualandi di Domenico ib. 
N. Ser. IV 2 (1880) 18sq. — A. Gaudenzi La storia della cattedrale di Bologua etc. in: 
Annuario della R. Universita di Bologna (1901) p. 141 sq. — A. Hessel Zur Kritik der 
illteren Privilegien des Bologneser Domkapitels in: N. Archiv XXXI (1906) 547 sq. — 
Franc. Lanzoni San Petronio vescovo di Bologna (Koma 1907) Append. V p. 283sq. 

Antiqua sede Bononiensium episcoporum, iuxta ecclesiam ss. Naboris et 
Felicis extra muros civitatis sita, saec. X in. ab Ungaris destructa, cathedra 
penep ecclesiam s. Stephani in Campo extra urbem, ubi postea monachi 
s. Stephani in Hierusalem resederunt (cf. infra p. 264), erecta est. Sedes 
episcopalis postea in ecclesiam s. Petri infra urbem translata est, quae a. 1131 
incendio destructa, reaedificata ct a. 1184 iuL 8 a Lucio III consecrata est 
(n. 16). Adnotamus denique Bononiensem ecclesiam a Stephano V (a. 885 — 
91) ditatam esse, ut legimus in Libro pontificali S. R. E. (ed. Duchesne II 195). 
Canonici privilegiis gaudebant Ottonis I a. 969 (Mon. Germ. Dipl. 1510 n. 372) 
et Heinrici II a. 1014 (1. c. III 330 n. 280). Spuria vero sunt diplomata 
Heinrici II (1. c. III 668 n. 519), Ileinrici III St. 2518, Heinrici V St. 3221. 

Tabularii ecclesiae cathedralis pars altera exstat etiamnunc penes 
canonicos, altera in archivo reipublicae. Praeterea peculiari laude dignus 
est codex q. d. Axium, vulgo Lihro dclle Asse [C]. 

De bibliotheca canonicorum cf. A. Sorbelli La biblioteca capitolare della 
cattedrale di Bologna nel sec. XV in: Atti e Mem. per le prov. di Romagna 
Ser. III t. XXI (1903) 439 sq. 

A = Orig. Bologna Arch. capitolare. 

A^ = Orig. Bologna Arch. di stato (Capitolo della Metropolitaua di S. Pietro). 

B = Cop. Bologna Arch. capitolare. 

B^ = Cop. Bologna Arch. di stato (Capitolo della Metropolitana di S. Pietro). 

J5^ — - Cop. Bologna Arch. arcivescovile (aula III lib. A: Bolle e privilegi). 

B^ = Cop. s. XIII in cod. Vindobon. 2253 (iur. civ. 3: Glossae Franc.Accur.sii); cf. 
Tabulae codd. ms. in bibL Palatina Vindobonensi asservatorum II 43; Diekamp 
in Hist. Jahrbuch IV (1883) 225. 

C = Libro delle Asse , s. XIII sq. , Bologna Arch. capitolare ; cf. Trombelli Mem. 
istor. concernenti le due cauoniche di S. Maria di Reno e di S. Salvatore p. 9 ; 
Kaltenbrunuer in Wiener SB. XCIV 631; Gott. Nachr. 1897 p. 368 sq. — Sum- 
marium seu repertorium cuiusdam libri capituli Bononiensis ecclesiae vulgo 
dicti II libro delle Asse legitur in cod. 2329 s. XVI sq. bibliothecae Universi- 
tatis Bononiensis (cf. Frati Indice p. 459). 

C^ = lura iU. et rev. dd. canonicorum et capituli eccL metropolitanae Bonon., a. 1700, 
Bologna Arch. di stato (Capitolo della Metropolitana di S. Pietro). — Est apo- 
graphum codicisC; cf.KaltenbrunnerinWiener SB.XCIV632; PflugkH. Iter p.7. 



256 Bologna. 

J) = Veteia eccl, Bonon. monumenta, s. XVIII, Bologna Bibl. della R. Universita 

cod. 317 ; cf. supra p. 246. 
E = Constantini Ruggieri Manuscripta, s. XVIII, ib. cod. 3662; cf. supra p. 246. 
F = Privilegia pontificum Ronianorum vol. I, s. XVI, Veuezia Bibl. Marc. cl. VIII 

c. 78; cf. supra p. 246. 
G = Onuphrii Panvinii Schedae, s. XVI, Roma Arch. Vat. Misc. Arm. XI t. 84 [(?*] 

et Misc. Arm. XV t. 128 [G«]; cf. G8tt. Nachr. 1901 p. 4. 

*1 (903) 

Leo V canonicis Bon. eccl. epistolam tuitionis dat, ut nullam dationem vel 
redditum publicum faciant. 

Laiul. in w. 2. — -R«/^. Sigonius De epp. Ben. p. 45. Tomba Serie *^). 47 not. 1. PflugkH. 
Iter p. 181 n. 72. JL. 3531 a. 

2 Ravenna 967 april. 15 
lohannes XIII, in Ravenna civ. una cum suis et Italicis epp. residens: con- 
firmat epistolam tuitionis Leonis V Cm. i); prohibet, ut nihil a clero canonicae 
Bon. exigatur ab aliqua magna parvaque persona; interdicit, ut nec portaticum 
neque ripaticum aut teloneum sive ostaticum nec paratam vel sacramentum 
faciant. — Cum ego lohannes. Scr. p. m. Stephani scrin. S. R. E. in m. april. 
et ind. 10. Dat. 17 kal. mai. p. m. Widonis ep. s. Silvae Candidae eccl. et bibl. 
8. sedis apost., a. Deo propitio pont. d. n. lohannis ss. pont. et univ. XIII pp. 
in sacratissima sede b. Petri apost. 2, imp. d. n. pp. perpetuo aug. Ottone 
a Deo coronato magno imp. a. 6, ind. ss. U). 

A. [B s. XI. B^ s. XV J. B. E. G^ f. 135' ExeJ. — Edd. Sigoniiis De epp. Bon. 
p. 51; Opp. > 7 147; ^ III 395 (18 kal. mai.) = Ughelli ' II 14; ^ II 13 = BnU. Rom. ed. 
Cocquelines I 261 n. 2 = Bull. Rom. ed. Taur. I 414 n. 2, = Matisi XVIII 509 = Migne 
CXXXV 951 n. 1. Ghirardacci 1 47 (19 kal. mai.). SavioU I'-' 45 n. 26 ex A (18 kal. mai.) 
= Vesi Doc. 1 288 (19 kal. mai.). PflugkH. Acta II 48 n. 84 ex A. — Regg. Pennotti Hist. 
tripartita ' p. 301. Faleoni Mem. p. 108. PflugkH. Iter p. 183 n. 82. Gaudemi in Bullett. 
delVIst. stor. ital. XXII 141 not. 2. J. 2846 ad april. 14. JL. 3714. 

De autographo cf. Bresslau in Mitth. des osterr. Instituts IX 10; Melampo in 
Miscell. di storia e cultura eccl. IV 15 n. 15. Specimen scripturae exstat in PflugkH. 
Specim. tab. 8. 

Sunt qui ex Heinrici III praecepto spurio (Stumpf Reg. 2518), ubi legitur: 
,quae a s. mem. d. Clemente episcopo . . concessae fuerunt", temere collegerint, 
Clementem II quoque canonicis privilegium concessisse (cf. Gaudenzi in Bullett. 
deirist. stor. ital. XXII 200 et Hessel in N. Archiv XXXI 558 uot. 1). 

3 1055 iun. 14 
Victor II Petro archipresbytero reliquisque canonicis etc: precibus Adal- 
fredi ep. suscipit eos sub apost. defensionis munimine et bona omnia, id est 
domum iuxta eccl. s. Pctri sitam, antiqui paupcrum alteram domum hospitii, 
ecclesiam s. lohannis bapt. iuxta domum episcopi, decimationes omnes plebis 
s. Mariae in Buida, ecclesiam s. Mariae in Monte Palensi, medietatem omnium 
decimarum totius plebis s. Petri in Barbarorum et cuncta oliveta in terri- 
torio Gardae, totum domnicatum eiusdem canonicae. — Si iustis. Dat. VIIIX 
kal. iul. p. m. Ilihlebrandi S. R. E. card. subdiac, a. Victoris pp. II 1, 
ind. 8. 



Eccl. cathedralis s. Petri. 257 

B s. XII. t-B s. XII (interpolatum). [C f. 5 = O p. 14. D. E. F f. 7 Exc. G» 
f. 85' et G"- f. 159 Eocc.J. — Edd. Siffonim De epp. Bon. p. 64; Opp. > / 150; * III 404 
(18 kal. iul.). Ghirardacci 1 51 Exc. Savioli /* 92 n. 54 ex D = Migue CXLIII 809 n. 3. 
Hessel in N. Archiv XXXI 566 n. 3 ex B. — Begg. Pennotti Hist. tripartita > p. 301. Faleoni 
Meni. p. 125. Calindri Dizionario III 57. J. 3J93. .IL. 4337. 

De textu in f B interpolato cf. Hessel 1. c. p. 649. 556. 

4 Lticca 1066 aug. 18 
Alexander II: acl exemplar Victoris (n. 3) suscipit Leonem archipresb. reli- 
quosque canonicos s. Bon. eccl. [sub] apost. defensionis munimine, et firmat 
omnia, quae a pp. Victore interventu atque precibus Adalfredi cp. condonata 
sunt. — Condecet culmen. Dat. Lucae 15 kal. sept. p. m. Petri S. R. E. 
subdiac. ac bibl., a. 5 pont. d. Alexandri pp. II, ind. 4. 

J5' s. XII. B^ s. XIL B^ s. XVI B\ fC f 4' = C' p. 12. G^ f 84' et G^ f. 177' 
Exc.J. — Ed. PflitgkH. Acta II 116 n. 151 ex C^ ad a. 1071. — Regg. Sigonius De epp. Bon. 
p. 66 ad a. 1065. Kaltenbrunner in Wiener SB. XCIV 652 n. 3457^ ad u. 1071. Diekamp in 
Eist. Jahrb. IV 227. JL. 4571 ad a. 1065. JL. 4595 a. 
Conf. Hessel 1. c. p. 549. 566. 

5 Laterano 1129 tnarf. 15 

Honorius II Lamberto archipresb. et ceteris Bon. eccl. b. Petri canonicis 

etc. : suscipit b. Petri eccl. sub apost. protectione, confirmat possessiones et 

decimationes totius plebis s. Mariae de Buida et ecclesiam s. Mariae in Monte 

Palensi, oliveta in territorio de Garda, domum prope palatium episcopi, 

omnes domos eiusdem canonicae iuris, decimationes omnes, domnicatum 

eiusdem ecclesiae totum, ecclesiam s. lohannis bapt., medietatem decimarum 

omnium totius plebis s. Petri in Barbarorum. — Quotiens illud a. Ego 

Honorius etc. Dat. Lat. p. m. Aimerici S. R. E. diac. card. et canc, id. mart., 

ind. 7, inc. d. a. 1129, pont. autem d. Honorii II pp. a. 5. 

A\ fB a. 1502. C f. 3' = C» p. lOj. — Edd. Savioli Ii> 174 n. 110 = Miyne CLXVI 
1293 n. 89 — Liverani Opp. IV 366 n. 188. — Begg. Sigonius De epp. Bon. p. 78. Pennotti 
Hist. tripartita * p. 301. J. 6292. JL. 7363. 

*6 (1164—69) 

Hadrianus IV confirmat canonicis decimationes Gadii et ecclesias s. Mariae 
in Garda, s. lohannis in Fontanis et s. Thomae. 

Laud. in n. 15. 18. — Reg. JL. — . 

Praeter hoc recensetur apud Sigonium De epp. Bon. (in locorum indicatione) 

aliud ^privilegium Hadriani datum canonicis. Ex registro canonicorum". Sed 

est Gerardi ep. Bon. decretum a. 1158 (cf. n. 8). 

7 Terracina (1159) oct. 5 

Alexander III G(erardo) ep. et canonicis Bon. eccl. etc. : scribit de sua 

electione. 

V. Episc. n. 29. 

8 Benevento 1168 dec. 30 
Alexander III Bonifatio archidiac. et Alberto archipresb. etc. : suscipit eccl. 
8. Petri Bon. sub apost. protectione, confirmat possessiones propriis expressas 
vocabulis; censet, quemadmodum b. m. G(erardus) Bon. ep. ab onere expen- 
sarum, quas solebant facere in eundo Ravennam ad synodum et redeundo, 

Kehr, Italia pontificia V. 17 



258 Bologna. 

eo9 absolvit, absolutos eos manere. — Effectum iusta postulantibus. Ego 
Alexander etc. Subscr. 10 card. Dat. Beneventi p. m. Gratiani S. R. E. 
subdiac. et not., 3 kal. ian., ind. 1, inc. d. a. 1168, pont. v. d. Alexandri 
pp. III a. 10. 

A\ [B s. XVII. B s. XVIII B"" Reg. C f. 6' = C' p. 18]. — Edd. SaHi et Fat- 
iorini De claris archigymn. Bon. professorihus * !'> App. p. 171 ex C; * II 251 n. 5 ex A^. 
Savioli U'> 7 n. 194 ex C = Migne CC 504 n. 501. — Regg. J. 7640. JL. 11425. 

Gerardi ep. Boii. decretum datum est a. 1158 oct. 1 (ed. 8avioli l^ 252 n. 165). 

9 Anagni (1173—76) aug. 6 

Alexander III Alberto archipresb. et canonicis: indulget, ut homines de 

plebatu Medicinae ad debitas decimas eis persolvendas et Rambaldum et 

lohannem Palmerium praecipue, ne decimas ipsas eis auferant, districtius 

compellendi facultatera Uberam habeant, et tam eos quam alios homines, 

qui bona eorum illicite detinent et reddere nolunt, excommunicent. — Dum 

vestrae. Dat. Anagn. 8 id. aug. 

A\ [Cf2= C^ p. 7]. — Ed. PflugJcH. Acta III 241 n. 244 ex CK — Regg. Kalten- 
Irunner in Wiener SB. XCIV 673 n. 8402a. PflugJcH. Iter p. 277 n. 649. JL. 12618 ad 
a. 1160—76. 

10 Anagni (1174—76) mart. 25 
Alexander III Alberto archipresb. et canonicis: confirmat constitutionem ab 
eis communiter factam, ut, si quis canonicorum quicquam de rebus cano- 
nicae contra voluntatem conventus abstulerit, privetur beneficio suo in parte 
illa, quae pro vestimentis canonicis crogatur. — Ex publico. Dat. Anagn. 
8 kal. april. 

C f. 1' [= C- p. 5J. — Ed. PflugkH. Acta III 245 n. 251 ex C\ — Regg. PflugTcH. Iter 
p. 278 n. 653. JL. 12675. 

11 Ferrara (1177) mai. 6 
Alexander III Alberto archipresb. et canonicis: confirmat constitutionem, 
de voluntate episcopi et auctoritate I(ldebrandi) bas. XII Apostolorum presb. 
card., timc apost. sedis legati, cum consilio consulum et aliorum sapientum 
terrae statutam, ut de collegio canonicorum syndicum debeant semper 
habere; statuit, ut episcopus, si quando contigerit eum in episcopatu suo 
collectam facere, in ea requirenda et habenda eorum debeat consilio uti; 
confirmat tres partes decimarum de molendinis, exceptis molendinis rehgio- 
sorum locorum. — Considerantes devotionem. Dat. Ferrar. 2 non. madii. 

A. [C f 5' = C^ p. 16]. — Edd. Sarioli II'' 69 n. 235 ex C = Migne CC 1112 
n. 1282. — Regg. Sigonius De epp. Bon. p. 87. J. 8484. JL. 12827. 

Adnotare iuvat formam appellationis a G. et P. syudicis canonicorum s. Bon. 
eccl. ad sedem apost. factae, quae legitur in Gratiaui Decr. C. II qu. 6 c. 31. 

12 Venezia (1177) sept 25 
Alexander III A(lberto) archipresb. et canonicis: indulget, ut nullus laicus 
ab eis vel a colonis eonim vel a quibuslibet aliis, possessiones ad proprie- 
tatem eccl. Bon. spectantes possidentibus, deciraas exigere aut extorquere vel 
eos seu illos super his in causam traherc aut quomodoHbet convenire prae- 



Eccl. cathedralis s. Petri. 259 

sumat; indulget insuper, ut a negotiatoribus et artificibus decimas seciHidum 

institutionem canonicam de lucris suis possint exigere, ab his dumtaxat, qui 

decimas eis exhibere tenentur. — Pensata sinceritate. Dat. Venetiis in Rivo 

alto 7 kal. oct. 

C f. 5' et f. 6 [= C p. 15 d p. 18]. — Ed. Savioli IP 84 n. 246 ex C. — Begg. J. 8537. 
JL. 12940. 

13 Laterano (1166—79) april. 9 
Alexander III Alberto archipresb. et canonicis: confirmat institutiones 
omnium ecclesiarum plebis Buitae et possessiones Bon. eccl., quae ad 
eandem eccl. iusto titulo pervenerunt vel pervenerint, sicut Lambertus qd. 
ep. privilegio suo eis indulsit. — Si quando. Dat. Lat. 5 id. april. 

A\ [C f. 2' = C^ p. 7J. — Ed. Gott. Nachr. 1910 ex AK — Begg. Kaltenbruniier in 
Wiener SB. XCIV 676 n. 8641''. JL. 13205. 

14 Velletri (1180) mai. 2 
Alexander III Alberto archipresb. et universo conventui Bon. eccl.: con- 
firmat constitutionem de certo, scil. 18, canonicorum numero. — Quae a 
praelatis. Dat. Velletr. 6 non. madii. 

C f. 18 [= C^ p. 51]. — Ed. PfluglcH. Acta III 280 n. 302 ex C\ — Begg. PfltigkH. 
Iter p. 288 n. 714. JL. 13653. 

15 Tusculanum (1171 — 81) april. 9 
Alexander III (Alberto) archipresb. ct canonicis: confirmat decimationes 
Gadii et ecclesias s. Mariae in Garda, s. lohannis in Fontanis et s. Thomae 
cum decimis, oblationibus et parochia, sicut Hadrianus pp. eis confirmavi 
(n. 6). — Quotiens a nobis. Dat. Tuscul. 5 id. april. 

C f 2' [= C p. 8]. — Ed. PflugkH. Acta III 283 n. 308 ex CK — Begg. Kalten- 
hrimner in Wiener SB. XCIV 670 n. 8080a. PflugkH. Iter p. 291 n. 731. JL. 14280. 

*16 Bologna 1184 iul 8 

Lucius III consecrat novam ecclesiam cathedralem. 

Matthaci de Griffonibus Memmiah historicum de rehus Bononiensium ad a. 1184 (ed. 
Muratori Scr. ^ XVIII 107; * XVIII p. II 6). — Begg. Sigonius De eptp. Bon. p. 87 
(8 id. iun.). JL. II p. 466. 

Conf. Lucii III privilegium a. 1184 sept. 4 Gerardo Raveunati archiepiscopo 
concessum, quo coustituit, ne quid ex eo, quod Bononiensi et Mutinensi eccl. 
impenderit dedicationis munus, ei vel eius successoribus praeiudicii in posterum 
generetur (cf. Ravenna, Archiepisc. n. 249). 

Apud eundem Matthaeum de Griffonibus (ed. Muratori Scr. ^ XVIII 107; "^ XVIII 
p. II 6) legitur ad a. 1187, Gregorium VIII ecclesiam s. Mariae Maiorem conse- 
crasse, „qua die papa intravit in Bononiam, videlicet XVIII iul." Sed Gregorius VIJI 
Bononiam intravit a. 1187 nov. 18. Quamobrem notitia potius ad Gerardum ep. 
Bononiensem referenda esse videtur. 

17 Veronu (1184—85) aug. 22 

Lucius III Rainerio archipresb. et canonicis: confirmat institutiones omnium 
€cclesiarum plebis Buidae et possessiones Bon. eccl., quae ad eandem eccl. 

17* 



260 Bologiia. 

iusto titulo pervenerunt vel pervenerint, sicut Lambertus qd. ep. privilegio 
suo eis indulsit (cf. n. 13). — Si quando. Dat. Veron. 1 1 kal. sept. 

A. [C f. 10 = C^p. 27]. — Ed. PflugkH. Acta JII 315 n. 349 ex C> (6 kal. sept.). — 
Regg. Kaltenbrunner in Wiener SB. XCIV 681 n. 9694 a. JL. 15238. 

18 Verona (1186) nov. 12 
Urbanus III archipresb. et canonicis: confirmat ecclesias s. Petri in Castro 
nero (novo) et s. Barnabae in Vecla (Ceula), hospitale apud s. Roffillum, 
decimationes Gadii et ecclesias s. Mariae in Garda, s. lohannis in Fontanis 
et 8. Thomae cum decimis, oblationibus et parochia, quas Hadrianus (n. 6) 
et Alexander (n. 15) authentico scripto firmaverunt. — Cum nobis sit. Dat. 
Yeron. 2 id. nov. 

C /'. -2' [= C» p. 16}. — Edd. Savioli II'' 140 n. 278 ut bidlam Lucii III PflugkH. 
Acta III 333 n. 374 ex CK — Regg. Kalte^ibrunner in Wiener SB. XCIV 683 n. 9852a. 
J. 9718 et JL. 15321 inter aeta IaicU 111. JL. 15691. 

19 Veroim 1187 mart. 2 
Urbanus III Girardo archidiac, Huberto archipresb. et canonicis etc: ad 
exemplar Alexandri (n. 8) suscipit eccl. s. Petri Bon. sub apost. protectione, 
confirmat possessiones propriis expressas vocabulis; censet, quemadmodum 
b. m. G(erardu8) Bon. ep. ab onere expensarum, quas solebant facere in 
eundo Ravennam ad synodum et redeundo, eos absolvit, absolutos eos 
manere; sancit Hbertates et immunitates nec non antiquas et rationabiles 
consuetudines; concedit facultatem tempore generalis interdicti terrae clausis 
ianuis etc. divina officia celebrandi. — Quotiens a nobis. Ego Urbanus etc 
Subscr. 10 card. Dat. Veron. p. m. Alberti S. R. E. presb. card. et canc, 
6 non. raart., ind. 5, inc d. a. 1187, pont. v. d. Urbani pp. III a. 2. 

AK [B s. XVII. B s. XVIII B« Reg. JB» fragm. C f 16' = C> p. 46]. — Edd. 
Savioli IIf> 149 n. 286 = Migne CCIl 1500 n. 122. — Regg. Sigonius De epp. Bon. p. <s'.s\ 
Rubeus Hist. Rav. ^ p. 358. Ghirardacci 1 99. Sarti et Fattorini De claris arckigymn. Bon. 
professoi-ibus ^ I p. I 19. Diekamp in Hist. Jahrb. IV 226. J. 9950. JL. 15945. 

20 Verona (1187) mart. 2 
Urbanus III archidiac et canonicis: indulgct, ut, si quis parochianorum 
apud aliam ecclesiam suam elegerit sepulturam canpnicam, in legatis eoruni 
ipsis portio rcservetur. — Quotiens a nobis. Dat. Veron. 6 non. mart. 

C /•. 16' [= C» p. 50]. — Ed. PflugkH. Actu III 336 n. 378 ex C». — Regg. PflugkH. 
Iter p. 307 n. 827. JL. 15946. 

21 Verona (1186—87) iul. 15 
Urbanus III archipresb. et canonicis: prohibct, ne Hugonem priorem et 
fratres s. Mariae de Reno super decimis vel aliis rebus, ab episcopis Bon. et 
archiepiscopis Ravcnnatibus datis, praesumant aliquatenus infestare. 

V. Eccl. s. Mariae de Rheno n. 25. 



Eccl. cathedralis s. Petri — Eccl. s. Agathae in Vico Castellionia. 261 



Ecclesia s. Salvatoris. 

Antiquissimam s. Salvatoris ecclesiam olim a Graecis administratam 
esse alii tradunt, alii e contra eam ab Oliverio diacono a. cr. 1130 vel 1139 
erectam esse affirmant (cf. Pennotti Hist. tripartita ^ p. 303). Dc ecclesia 
8. Salvatoris, sita in loco q. d. Campus longus, abbas et monachi s. Bartholo- 
maei de Ferraria cum canonicis s. Mariae de Rheno litem sustinuerunt, quam 
Ubaldus card. a. 1149 definivit (v. Eccl. s. Mariae de Rheno n. 7). In privilegiis 
autem canonicae Rhenanae iam inde ab Eugenio III concessis ecclesia s. Sal- 
vatoris in civitate Bononiensi legitur inter ecclesias Rhcnanas. Monasterio 
8. Mariae de Rheno a. 1359 destructo, canonici in s. Salvatoris ecclesiam se 
transtulerunt, quae postea caput novae congregationis canonicorum regularium 
fi. Salvatoris fuit. 

De ecclesia s. Salvatoris a. 1474 instaurata cf. Trombelli Mem. istor. 
concernenti le due canoniche di S. Maria di Reno e di S. Salvatore p. 62 sq. 

*1 (Bologna 1176 mig. 29) 

Hil(debrandu8) S. R. E. card. auctoritate sedis apostolicae consecrat in ecclesia 
8. Salvatoris novum altare ad honorem Dei et b. Thomae martyris. 

Laud. in Innocentii III rescripto a. 1202 itm. 4 ad Bononiensem et Mutinemem epp. 
misso Potthast Beg. Ui97a (ed. Gaudenzi Appunti per servire alla storia della Univ. di Bologna 
I 27 n. J). — lieg. Guidicini Cose notahili I 113. JL. — . 

I. B. Segni De ordine ac statu canonico p. 43, qui notas chronologicas „a. D. 
1176, m. augusti, ind. 10, 4 kal. sept." praebet, consecrationem ab ipso Alexau- 
dro III foctam esse satis temere autumat. — S. Thomas Cantuariensis a. 1170 occisus 
est; Hildebrandus presb. card. XII Apostolorum a. 1178 nov. 8 Vicentiae obiit (cf. 
Trombelli p. 223; Savioli 11« 84). 

Ecclesia s. Agathae in Tico Castellionis. 

Cappellam s. Agathae, postea ecclesiam parochialem, temporibus 
Alexandri III ab archipresbytero et clericis de Pastino exstructam esse, 
Innocentii III rescriptum Potthast Reg. 1337 docet. Sita est in via q. d. 
Castiglione (cf. Alidosi Origine p. 1 ; Catalogo de" rettori curati di questa 
chiesa parrocchiale di Sant' Agata, fondata sino dal 429 dal glorioso San 
Petronio (s. a. et 1.); Fr. Calzoni Storia di S. Maria in Via Mascarella ^ p. 6). 

*i (1159—81) 

Alexander III concedit archipresbytero de Pastino indulgentiam, ut in Vico 
Castellionis, in quo superexcrevit populi multitudo, ecclesiam de novo fundet. 
Laud. in Innocentii III rescripto ad Albertmn cappellanum s. Mariae Bononien. misso 
Potthast Beg. 1337. — Beg. JL. — . 

*2 ^ (1159—81) 

Alexanderlll mandat Bononiensi ep., ut locum in Vico Castellionis ad 
novam ecclesiam aedificandam signet et primarium lapidem benedicat et in 
fundamento secundum consuetudinem coUocet. 
Laud. ut n. 1. — Beg. JL. — . 



2t)2 Bologna. 

*3 (1159—81) 

Alexander III committit abbati s. Stephani et piiori s. Victoris causam inter 
cappellaniim s. Mariae de Porta Ravennate Bononien. et cappellanum 
8. Agathae fine debito terminandam. 
Laud. ut n. J. — Eeg. JL. — . 

*4 (1181—85) 

Lucius III confirmat sententiam ab abbate s. Stephani et priore s. Victoris 
pro ecclesia s. Mariae (de Porta Ravennate) prolatam. 

Laud. ut n. 1. — R^g. JL. — . 
*.5 (1187) 

Gregorius YIII confirmat eandem sententiam (ut n. 4). 

ImiuI. ut n. 1. — Reg. .JL. — . 
*6 (1187—91) 

Clemens III confirmat eandem sententiam (ut n. 4). 

Laud. nt n. 1. — B,eg. JL. — . 
*7 (1191—97) 

Celestinus III confirmat cappellam s. Agathae in Vico Castellionis cum tota 
parochia, quam habet ecclesia de Pastino. 

ImiuI. ut n. ]. — Reg. JL. — . 



Ecclesia s. Mariae de Porta Ravenuate. 

Ecclesia s. Mariae de Porta Ravennate, postea appellata S. Maria del 
Carobio sive S. Maria di Bethlem, temporibus Alexandri III et Innocentii III 
litem cum ecclesia s. Agathae sustinuit, de qua nonnullae Romanorum ponti- 
ficum litterae conscriptae sunt, quas supra sub „Ecclesia s. Agathae in Vico 
Castellionis" iam retulimus. 



Ecclesia ss. Victoris et lohannis de Monte. 

(San Giovanni in Monte) 

Gabr. Pennotti Geueralis totius s. ordinis clericorum canouicorum historia tripartita 
»(Romae 1624) 301. 600 sq.; *• =» (Coloniae 1630. 1646) p. 310. 618 sq. — Lubin p. 57. — La 
parrocchiale di S. Giovanni iu Monte restaurata ed abbellita nel 1824 (Bologna 1824). — 
Ottavio Mazzoni Toselli Memorie risguardanti T antica chiesa di S. Giovanni in Monte 
(Bologna 1844). — Memorie storiche della chiesa di S. Giovanni in Monte di Bologna 
(Bologna 1854). — Guidicini Cose notabili II 213sq. — Franc. Malaguzzi Valeri La 
chiesa e il convento di S. Giovanni in Monte a Bologna in: Arch. stor. deirArte III (1897) 
222 sq. — A. Bacchi Della Lega La chiesa di S. Giovanni in Monte di Bologna 
(Bologna 1904). 

Ecclesiam s. lohannis evang. in Monte Oliveti s. Petronius Bononiensis 
episcopus condidisse pie traditur. S. Victoris quoque ecclesia in Colle anti- 
quissimam repetit originem. Nescimus autem, quando canonici regulares 
8. Augustini in ecclesias s. lohannis et s. Victoris unitas et ab uno eodemque 
priore rectas introducti fuerint. Certe saec. XII canonica ss. Victoris et lohannis 



Eccl. s. Agathae in Vico Castellionis — Eccl. ss.Victoris et lohannis de Monte. 263 

magnae famae fuit; habuit enim praeter privilegia Romanorum pontificum 
diploma Friderici I a. 1162 iun. 30 Stumpf Reg. 3956 et privilegia Gualterii 
et Moysis Ravennatensium archiepiscoporum a. 1133 et a. 1154 (ed. Savioli 
I^ 185 n, 111; 234 n. 152). A. 1415 congregationi s. Mariae de Frisonaria 
addicta, a. 1 566 a Pio V in abbatiam erecta est. 

Tabularium canonicorum ss. Yictoris et lohannis cum chartis inde ab 
a. 1047, olim in libris collectis, congregatione exstincta, in archivum vulgo del 
demanio transportatum (cf. Bethmann in Archiv XII 581), hodie in R. archivo 
custoditur, Chartae recensentur in inventario, quod inscribitur „Sommario delle 
scritture esistenti nell' archivio dei canonici Lateranensi di San Giovanni in 
Monte dair a. 368 all" a. 1535" vol. I— IV (cf. PfiugkH. Iter p. 6 et Gott. 
Nachr. 1897 p. 367). Altcrum exemplar, olim pcnes comitem B. A. M. Car- 
rati, exstat in bibliotheca civitatis (H VIII 16). 

A = Orig. Bologna Arcb. di stato (Laterauensi di San Giovaiini in Monte). 
B = Cop. Bologua Bibl. dellaR. Universita cod. 89 c. 34 i,San Pietro Arcivescovato, 
Mensa, aula 11 C 34); cf. PflugkH. Iter p. 9. 

*1 (1169-81) 

Alexander III concedit privilegium protectionis. 

Land. in n. 3. 4 et in Imwcentii III jyrivikyio a. 1199 feh. 23. — Beg. PflugkH. Iter 
p. 289 n. 717. JL. — . 

Pennotti * p. 606; ^* ' p. 624 laudat insuper Alexandri III privilegiuni datum 

a. 1181 priori et fratribus s. Victoris, quo exonerat eos ab obligatione parandi 

mensam in solidum legatis sive nuntiis apostolicis. Sed ad Alexandrum IV decre- 

tum hoc referendum esse videtur. 

2 Velletri 1183 april 22 

Lucius III Ribaldo priori etc: suscipit eccl. ss. Victoris et lohannis de 

Monte sub apost. protectione, confirmat ordinem canonicum secundum b. 

Augustini regulam et possessiones propriis expressas vocabulis, et concedit 

sepulturam liberam et ius eligendi priorem. — Piae postulatio. Ego Lucius 

etc. Subscr. 10 card. Dat. Velletr. p. m. Hugonis S. R. E. not., 10 kal. maii, 

ind. I, inc. d. a. 1 183, pont. v. d. Lucii pp. III a. 2. 

A. [B s. XVIII]. — Ed. PfltigkH. Acta III 306 n. 336 ex A. — Regg. Pennotti 
^ p. 606; '^■^p.624. Calindri Bizionario III 102. IV 210. V 361. PflugkH. lier p. 298 
n. 771. JL. 14872. 

3 Verona 1186 iun. 8 
Urbanus HI Ribaldo priori etc: ad exemplar AJexandri fii. ij suscipit eccl. 
88. Victoris et lohannis de Monte sub apost. protectione, confirmat ordinem 
canonicum secundum b. Augustini regulam et possessiones propriis expressas 
vocabulis, concedit facultatem clericos vel laicos ad conversionem recipiendi, 
sepulturam liberam, facultatem tempore generalis inlerdicti terrae divina officia 
celebrandi, ius eligendi priorem. — Quotiens a nobis. Ego Urbanus etc. 
Subscr. 13 card. Dat. Veron. p. m. Alberti S. R. E. presb. card. et canc, 
3 non. iun., ind. 4, inc. d. a. 1186, pont. v, d. Urbani pp, IH a. 1. 

A. [B s. XVIII]. — Ed. PflugkH. Acta III .330 n. 372 ex A. — Begg. Pennotti 
.^ji).606; ^-^^.624. Calindri Uizionario III 102. IV 210. PflugkH. Iter p.305 n.8l8. JL. 15622. 



264 Bologna. 

4 Ferrara 1187 oct. 31 

Gregorius VIII priori etc: ad exemplar Alexandri (n. 1) suscipit eccl. 
ss. Yictoris et lohannis de Monte sub apost. protectione, et confirmat 
regulam, possessiones propriis expressas vocabulis et iura. — Cum simus. 
Ego Gregorius etc. Subscr. 8 card. Dat. Perrar. p. m. Moysi Lat. can. gerentis 
vicem cancellarii, 2 kal. nov., ind. 6, inc. d. a. 1187, pont. v. d. Gregorii 
pp. VIII a. 1. 

A. [B s. XVllI]. — Ed. PfliigkH. Acta III 344 n. 393 ex A. — Regg. Pennotti 
^X>.606;'^-^ p.6>4. Calindri Dizionario III 102. IV 2 10. PflugkH. Iter p.310 n.850. JL. 16028. 



Monasterium s. Stephaui q. v. Hierusaleiu. 

Vita s. Petronii sive Chronicon mouachorum s. Stephaui Bononiae s. XII (edd. Acta 
SS. II oct. 4 li. 454 sq. ; Melloni Atti o memorie di S. Petrouio I 521 sq. ; Lanzor.i San 
Petronio p. 219 sq.). — Legenda di San Petronio s. XIV (ed. Bologna 1536; cf. Lanzoni 1. c. 
p. 137 sq.). — (Nic. Gargauo) Devotione, indulgentie et cose mirabile, le quali sono in la 
ecclesia de S. Stephano de Bologna dicta Hierusalem (In Bologna 1520). — Tesoro e brieve 
somma delle indulgenze . . nella chiesa . . di S. Stefano di Bologna (In Bologna 1566). — 
Galassini Officium s. Petronii (1573). — Luigi Sarti (Filippo Bianchi) Tesoro delle 
indulgenze di Bologna (In Bologna 1589). — Franc. Patricelli Cronica della misteriosa 
e devota chiesa e badia di S. Stefano di Bologna auticamente chiamata Gierusalem *(Iu 
Bologua 1575); -(1584). — Donato Pullieni Relatione historica overo Chronica della 
misteriosa chiesa di San Stefano di Bologna detta Gierusalemme (In Bologna 1600). — 
Antonio Casale Nuova Gierusalemme detta la sacra basilica di San Stefauo di Bologna. 
Istoria e osservationi (In Bologna 1637). — G. Cesare Croce Cronichetta breve delle cose 
piii notabili che sono nella basilica chiesa di S. Stefano (In Bologna s. a.). — Lubin p. 55. — 
Relazione istorica della vita, morte e miracoli di S. Petronio, aggiuntavi T origine della 
misteriosa e divota basilica e abadia di S. Stefano I. II * (In Bologna 1721); ^ (1777); ' (1781); 
* (1787). — (Celestino Petracchi) Della insigne abbaziale basilica di S. Stefano di Bologua 
libri due (In Bologua 1747). — Filosteno Oresteo (Alessandro Formagliari) Riflessioni 
sopra la storia della basilica di S. Stefano data ultimamente alla luce dal P. Celestino 
Petracchi (Venezia 1747). — (C. Petracchi) Lettera sopra le rifles.sioni fatte alla storia 
deila basilica di S. Stefano in Bologna (Venezia 1748). — Gius. Filotete Lettera in cui 
si parla delle Riflessioni di Filostene Oresteo sopra il libro etc. (s. a.). — Vestanio 
Messonio (Aless. Formagliari) Lettera a Filosteue Oresteo sopra le Riflessioni etc. 
(Venezia 1748). — (Giambattista Biauconi) Della chiesa del S. Sepolcro riputata 1" antico 
battistero di Bologna (In Bologna 1772). — Memorie della insigne abbaziale basilica di 
S. Stefano iu Bologua, ms. a. 1848, Bologna Bibl. Ambrosini cod. 26; cf. Sorbelli in Mazza- 
tinti luventari XIV 13. — G. Gozzadini Del restauro di due chiese monumentali nella 
basilica Stefaniana di Bologna in: Atti e Mem. per le prov. dell' Emilia N. Ser. III p. II 
(1878) 47 sq. — Franc. Lanzoni San Petronio vescovo di Bologna (Roma 1907). 

Celebre monasterium s. Stephani q. app. Hierusalem ab ipso b. Petronio 
episcopo conditum esse, Gregorius VII, Paschalis II, Lucius II in privilegiis 
Bononiensibus episcopis concessis (v. Episc. n. 12. 17. 22) et auctor Vitae 
b. Petronii pro certo affirmant. Utut est, monasterium s. Stephani inter 
antiquissimas ordinis s. Benedicti abbatias celebratur. A. 887 Carolus III 
Wihbodo Parmensi episcopo et Vulgundae conoessit s. Stephanum q. d. 
s. Hierusalem (Miihlbacher Reg. Kar. ^ n. 1715; ^ n. 1762). A. 1167 Fridericus I 
Landulfum abbatem s. Stephani eiusque possessiones sub imperiali protectione 



Mon. s. Stephani q. v. Hierusalem. 265 

suscepit (ed. SchefFer-Boichoist in N. Archiv XXIV 145 ex apographo Scala- 

brinii, autographo tamen Bononiae in R. archivo superstite, unde vulgavit 

Petracchi p, 106). A. 1307 monasterium s. Bartholomaei de Musiliano sive 

Musiano ei addictum est (cf. infra p. 290). A. 1448 a Nicolao V in com- 

mendam datum, monasterium s. Stephani a. 1493 cessit monachis ex congre- 

gatione Celestinorum, luliano card. de Ruvere tunc abbate commendatario. 

Monachi apostolicae sedi censum solvere consueverunt (cf. n. &), qui 

recensetui' in Cencii Libro censuum S. R. E. (ed. Fabre-Duchesne I 101), ubi 

legimus : 

jjMonasterium sancti Stephani I byzantium". 

Congregatione suppressa, chartae monasteriorum s. Stephani et s. Bartho- 
lomaei de Musiano invicem unitorum, indc ab a. 922, in archivum cancellariae 
senatus Bononiensis translatae sunt (cf. Blume Iter II 137. 145), unde in 
R. archivum Bononiense pervenei'unt (cf. PflugkH. Iter p. 7 et Gott. Nachr. 
1897 p. 367). 

*Adnotamus insuper librum „Estratti dall' a. 1123 a tutto il 1410 fatti 
fare dal card. Gio. Patrizi", ras. a. 1722, ib. 

A = Orig. Bologna Arch. di stato (Abbazia di Stefano di Bologna). 

B = Cop. ib. 

C = Diplomata Bononiensia (Zachariae de Henrigittis De vetustis Bononiae pre- 

coniis et casibus), mss. s. XV, Bologna Bibl. della R. Universita (52 busta I 

u. 1 et n. 2; olim aula II C 91) [C^ et C]; cf. Frati Indice p. 122 (codd. 

61. 62); Lanzoni San Petronio p. 145. 
D = Lodovico Zanotto Digestum scripturarum Celestinae congregationis iuxta 

temporuui seriem collectarum vol. I, s. XVII, Sulmona Bibl. Gio. Pansa; cf. 

vol. IV p. 259. 
E = G. A. Scalabrini Copie di scritture estratte dalP archivio del capitolo di 

Ferrara, s. XVIII, Ferrara Bibl. comunale 459 ND 4; cf. supra p. 206. 
F = Onuphrii Panvinii Schedae, s. XVI, Roma Arch. Vat. Misc. Arm. XV t. 128; cf. 

Gott. Nachr. 1901 p. 2 sq. 

1 Laterano 1153 dec. 7 

Anastasius IV Giberto abbati etc: suscipit mon. s. Stephani Bononien. 
q. v. Hierusalem sub apost. protectione, et confirmat possessiones propriis 
expressas vocabulis. — Quotiens illud a. Ego Anastasius etc. Subscr. 16 card. 
Dat. Lat. p. m. Rolandi S. R. E. presb. card. et canc, 7 id. dec, ind. 2, inc. 
d. a. 1153, pont. v. d. Anastasii pp. IIII a. 1. 

A. [F f. 309 Exc.J. — Ed. PflugkH. Acta III 130 n. 123 ex A. — Regg. Sigonim 
De epp. Bon. p. 85. Ghirardacci I 78. FaJeoni Mem. p. 168. PflugkH. Itei- p. 248 n. 472. 
JL. 9766. 

*2 (1153—54) 

Anastasius IV committit Gerardo Bononien. ep. per apost. scripta causam 
cognoscendam definiendamque, quae inter Ildeprandum hospitalarium et ad- 
ministratorem hospitalis de s. Stephano in Quaterna et Guibertum abbatem 
eccl. s. Stephani qd. lerusalem vocatae de subiectione eiusdem hospitalis 
vertitur. 

Laud. in n. 4. — Eeg. JL. — . 



266 Bologua. 

*3 (1153—54) 

Anastasius IV, Ildeprando hospitalario et administratore hospitalis de 
8. Stephano in Quaterna ad sedem apost. appellante, delegat causam inter 
eum et Guibertum abbatem eccl. s. Stephani Ildeprando diac. card. s. Eustachii 
iterum cognoscendam. 

Laiul. in n. 4. — Reg. JL. — . 

4 Bologna 1154 april. 9 

Ildeprandus diac. card. s. Eustachii ex delegatione Anastasii IV (n. S) definit 
causam inter abbatem s. Stephani et Ildeprandum custodem hospitalis s. Stephani 
de Quaterna; iubet abbatem s. Stephani in possessionem praedicti hospitalis 
de Quaterna et rerum ad ipsum hospitale pertinentium mitti ipsumque 
Ildeprandum ab administratione cessare. 

A. [B a. 1169 april. 13. E qu. vi f. 7]. — EM. Sarti et Fattorini Be claris archi- 
(jymn. Bou. professoribus ^ I* App. p. 62; - II 21 n. 1. Sarioli I'' 232 n. 151. — Reg. Gui- 
dicini Cose notabili 111 185 not. JL. —. 

*o (1154—59) 

Hadrianus IV concedit privilegium. 

Laud. in n. 8. — Reg. JL. —. 
*6' (1159—81) 

Alexander III concedit privilegium. 

Land in n. 8. — A'e^. JL. — . 

*7 (1185—86) 

Urbanus III committit Rainerio Bononien. archipresbytero et mag. Martino 

Mutinen. praeposito et Alberto priori s. Caesarii causam cognoscendam inter 

Gonterium Leonen. abbatem et Rainerium abbatem s. Stephani super ecclesia 

8. Blasii de Vogulo. 

Laud. in cJuirta tramactionis a. 1180 iun. 15 (edd. Saiii et Fattorini De claris arclii- 
gymn. Bon. professm-ibus ^ 7* App. p. 64; * II 24 n. 4). — Reg. JL. — . 

Ecclesia s. Blasii de Vofjulo inter bona s. Stephani recensetur in Urbani III 
pvivilegio (n. 8). 

8 Verona 1186 sejit. 26 

Urbanus III Rainerio abbati eic: ad exemplar Adriani (n. 5) et Alexandri 
(n. 6) suscipit s. Stephani Bononien. mon. sub apost. protectione, confirmat 
ordinem monasticum secundum b. Benedicti regulam et possessiones propriis 
expressas vocabulis (ut in n. 1); concedit ius recipiendi clericos vel laicos; 
prohibet, ne episcopus Bononien. monastcrium intcrdicere vel abbatem suspen- 
dere aut indebitis exactionibus fatigare praesumat; concedit facultatem tem- 
pore generalis interdicti terrae divina officia celebrandi, scpulturam liberam 
et ius eligendi abbatem, sub censu byzantii 1 sedi apost. annis singulis per- 
solvendo. — Effectum iusta postulantibus. Ego Urbanus etc. Subscr. 15 
card. Dat. Veron. p. m. Alberti S. R. E. presb. card. et canc, 6 kal. oet., 
ind. 5, inc. d. a. l i 86, pont. v. d. Urbani pp. III a. 1 . 

A. — Ed. Gott. Nachr. 1910 ex A. — Kegg. Sigonius De epp.Bon. p. 89. Gott. Nachr. 
1897 p. 384 n. 10. JL. —. 



Mon, s. Stephani q. v. Hierusalem — Mon. s. Proculi. 267 

■f9 Laterano 1195 mai. 8 

Celestinus III universis Christi fidelibus: rogat et in remissionem pecca- 
minum iniungit, quatenus ad templum s. Stephani q. d. Ilierusalem de Bononia, 
quod servus Dei Petronius Bonon. ep. instar sepulcri d. n. lesu Christi in 
Hierusalem erexit, accedant; relaxat omnibus visitantibus indulgentias. — 
Vitae perennis. Dat. Lat. 8 id. mai. pont. n. a. 5. 

C> f, 5'. C* f. 4'. [D f. 51]. — Edd. PatricelU p. 62. Pullieni p. 221. Relazione 
istor. » II 83. Petracchi p. 201. Acta SS. II fcb. 7 p. 48 = Miyne CCVI 1247 n. 4. — 
Regg. Casale p. <>. 205. Lanzoni San Petronio p. 183. J. CCCCXXIL .IL. f 17240. 

Spurium. Sixtus IV a. 1476 iau. 8 hauc indulgentiam, quam Celestino I 
adscripsit, confirmavit. Ex indulgentia Celestini III genuina haec confecta esse 
videtur, ut fundatio monasterii s. Stephani s. Petronio attributa melius probaretur. 



Mouasteriuni s. Proculi. 

Abbatia s. Proculi antiquissima est. Coluerunt eara monachi ex ordine 
s. Benedicti. A. 1436 ab Eugenio IV congregationi s. lustinae de Padua 
addicta est (ed. Margarini Bull. Cas. II .318). De ea cf. Lubin p. 54. 

Monasterii s. Proculi abbas procurator fiiit ceterorum Bononiensiura 
raonasteriorura tam monachorum quara monialium in causa, quara cura Ra- 
vennate archiepiscopo super procurationibns eidem praestandis habuerunt. 

*1 (1181—84) 

Lucius III committit H(enrico) Albanensi ep. cognoscendam causara, quae 
inter archiep. Ravennatera et Bononiensia monasteria super certa pensione 
quotannis procurationis nomine archiepiscopis Ravennatibus persolvenda verte- 

batur. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 250. ^ 

2 (Verona 1185 ian. 3) 

Lucius IH Gerardo Ravennati archiep.: definit controversiam inter eum et 
raonasteria Bononiensia tam monachorura quara monialium super procurationi- 
bus H(enrico) Albanensi ep. commissam (n. 1); condemnat raonasteria ad 
procurationes secundura facultates eorum ei eiusque successoribus exhibendas. 
V. Ravenna, Archiepisc. n. 251. 

*3 Verona (1185) ian. 3 

Lucius III mandat abbatibus universorum monasteriorum Bononiensium 
(s. Bartholoraaei et s. Damiani exceptis), ut praebeant procurationes archi- 
episcopo Ravennati, ad quas tenentur. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 252. — De monasterio s. Bartholomaei de Porta 
Ravennate perpauca scimus. Ecclesiam ss. Cosmae et Damiani antiquissimae originis 
ab Henrico ep. Bononiensi a. 1130 monachis commissam esse, Sigonius De epp. Bon. 
p. 78 narrat. 

4 Verona 1186 mart. 23 

Urbanus III Gerardo archiep. Ravennati: confirmat sententiam Lucii III 
circa monasteria Bononiensia insertam (n. 2). 
V. Ravenna, Archiepisc. n. 256. 



268 Bologua. 

Monasterium s. Margaretae. 

Monasterium s. Margaretae, de cuius origine et incrementis perpauca 
scimus, coluerunt olim moniales ord. s. Benedicti. Postea in ecclesiam 
parochialem conversum est. 

Archivum cum chartis inde ab a. 1 100 hodie in R. archivo Bononiensi 
(Monastero di S. Margherita di Bologna) adservatur. 

*i (1171—76) 

Alexander III committit G(erardo) Ravennati archiep. causam inter moniales 
8. Margaretae super discordia et dissensione electionis audiendam. 

V. Ravenna, Archiepisc. u. 227. 
2 (1171—76) 

Alexander III G(erardo) Ravennati archiep.: mandat. quatenus infra 40 
dies vel 2 menses ad plus secundum tenorem aliarum suarum litterarum 
(n. 1) in eadem causa procedat, aut I(ldebrando) bas. XII Apostolorum presb. 
card., apost. sedis legato, et priori s. Yictoris ex parte sua significet, ut in 
eadem causa procedant et eam debito fine decidant. 

v. Ravenna, Archiepisc. n. 228. 

Archigymnasium Bononieuse. 

Gio. Nicolo Pasquali Alidosi Li dottori Bolognesi di legge cauouica e civile (lu 
Bologna 1620). — N. P. Alidosi I dottori Bologuesi in teologia, filosofia, medicina e d'arti 
liberali (lu Bologna 1623). — Guidi Panziroli De claris legum iuterpretibus libri 4 
* (Venetiis 1655); ' ed. Chr. Godofr. Hoftmann (Lipsiae 1721). — Angeli Gaggii Collegii 
Bononiensis doctorum pontificii scilicet et caesarei iuris origo et dotes (Bononiae 1710). — 
(Mauri Sarti et Mauri Fattorini) De claris archigymnasii Bononiensis professoribus a 
saeculo XI usque ad saeculum XIV t. I. II ' (Bononiae 1769—72); * edd. C. Albiciui et 
C.Malagola I. II (Bononiae 1888—96). — Phil. .\nt. Roncoui Vetera gvmnasii Bononiensis 
monumenta ab a. 1159 ad a. 1341, ms. s. XVIII, Bologna Bibl. della R. Universita cod. 317. — 
Alexander De Formaliariis (Formagliari) Bononiensis archigjmnasii historia vol. I — VI, 
ms. s. XVIII, Bologna Bibl. comunale. — Serafino Mazzetti Memorie storiche sopra 
rUniversita e 1' Istituto delle scienze di Bologna (Bologna 1840). — Corrado Ricci 
I primordi dello studio Bolognese 'in: Annuario della R. Universita di Bologna (Bologna 
1887) p. 232sq.; ^ (Bologna 1888). — Carlo MalagoLa Monografie storiche sullo studio 
Bolognese (Bologna 1888). — Augusto Gaudenzi Appunti per servire alla storia della 
Universita di Bologna e dei suoi maestri I (Bologna 1889). — Franc. Cavazza Le scuole 
deir antico studio Bolognese (Milano 1896). — Aug. Gaudenzi Lo studio di Bologna nei 
primi due secoli della sua esistenza in: Annuario della R. Universita di Bologna (Bologna 
1901). — Chartularium studii Bononiensis I (Imola 1907 sq.). 

De reliquis auctoribus, qui nuper de origine archigymnasii Bononiensis disseruerunt, 
cf. Arch. stor. ital. Ser. V t. II (1888) 394 sq. 

De origine, historia et incrementis Bononiensis academiae non hic 
quidem disserendi est locus; adnotare satis sit, et monumenta antiquissiraa, 
quibus olim viri docti probare voluerint, archigymnasium hoc omnium cele- 
berrimum a Theodosio II imp. institutum esse, et „vetustissimum" illud Kalen- 
darium gymnasii Bononiense, ab Alexandro Macchiavelli (tl766) impudenter 



Mon. s. Margaretae — Archigymnasium Bouoniense." 269 

confictum (cf. v. Savigny Geschichte des romischen Rechts im Mittelalter 
^ III 11 sq.), omnino commenticia esse. Praetermittimus hoc loco Alexan- 
dri III rescripta circa magistrum David Lincoliensem canonicum, olim Bono- 
niensis lycei scholarem, JL. 11716. 11718. 11915 — 11918 (edd. Sarti et 
Fattorini ^ P App. p. 113 sq.). 

i*l Roma 433 mai. 9 

Celestinus I in concilio generali concedit privilegium super studio et 
studentibus specialiter civitatis Bononiae. 

Laud. in TJieodosii II iinp. privilegiis spuriis, quariim ulterum edd. Lud. lohannis De 
Bologninis Prinkgium totum aureum iamdiu concessim (Bononiae 1491); Gaggi CoUegii Bon. 
origo p. r,5; Muratori Antiq. III 21; Savioli IIV^ 4H9 n. 2; Ricci ' ;). :i25 n. 37 (cf. p. 280); 
'^ p. 178 n. 37 (cf. p.98); alterum edd. lacobus Middendorp Academiarum unive7'si terrarum 
orbis lihri 3 *• * (Coloniae 1583. 1594) p. 437; idem Academiarum celebrium universi terrarum 
orbis libri 8 (Coloniae 1602) lib. 4 p. 3; Uglielli ^- - II 9 = Acta SS. II oct. 4 p. 140. — 
Reg. JK. — . 

Frustra diplomatum Theodosianorum fidem defendit Alexander Macchiavelli, 
et ipse falsarius, in libro Augustalis Theodosiani diplomatis apologia pro archi- 
gymnasio (Bononiae 1726). Conf. Caroli Sigonii ludicium de scholarum Bononien- 
sium antiquitate in eius Opp. VI (Mediolani 1737) 989 sq.; Muratori Antiq. III 24; 
Savioli 111» 308 sq.; Savigny - III 164 sq.; Ricci ^p. 66sq.; Hessel Geschichte der 
Stadt Bologna p. 433 sq. 

■[*2 (1124—30) 

Honorius II concedit privilegia huic lyceo, publicis professoribus et eius- 
dem scholaribus. 

Laud. in Kalendario archigymn. Bon. (in C. Sigonii Hist. Bon. cum notis A. Macchia- 
velli in Sigonii Opp. III (Mediolani 1733) 116). — Reg. JL. — . 

Spurium. — Hoc Kalendario, ab ipso Alexandro Macchiavello conficto, 
I. H. Boehmer in editione sua Corporis iuris canonici aliique uimis creduli quasi 
vetustissimo et genuino usi sunt, quamquam iam L. T.Spittler Beitrage zurGeschichte 
Gratians a. 1778 (Opp. VIII 259 sq.) id suppositum esse aperte probavit. 

f*5 Laterano 1133 iun. 10 

Innocentius II et Lotharius imp. apud Lateranura confirmant iura aca- 
demiae largito privilegio Irco Beccario, famosissimo legum interpreti, Pilio 
Bagarotto, celeberrimo glossatori, huius licei publicis lectoribus, Antonio 
Torello et Ceseo Petri de Bulgaris equitibus, qui pro Bononia legationem 
ad eos obierunt. 

Laud. ut n. -f^ (l. c. III 118). — Reg. JL. — . 

Spurium; cf. W. Bernhardi Lothar von Supplinburg p. 491 not. 

t*i Boma 1152 oct. 21 

Eugenius III, Romae 21 oct. a. 1152, dat archidiacono Bononiensi tamquam 
maiori huius studii generalis cancellario litteras apostolicas, per quas dat suum 
Placet super hoc, quod compilatio mag. Gratiani, superiori anno (i. e. 1151) 
per eum huic lyceo oblata et ab archidiacono Romam missa, uti sana et 
canonica publicatio possit legi et explicari; commendans insuper summopere et 
maxime clericis hoc studium sacrorum canonum, spem denique dando, fore 



270 Bologna. 

se magnis honoribus atque dignitatibus cumulaturum eos, qui proficiscent in 
hac facultate. 

Laud. td 11. f2 (l. c. III 127). — Eeg. JL. — . 

Spurium. — Verum iam Trithemius iu Vita Gratiani et in Chron. Hirsaugiensi 

retulit, Gratiani Decretum Eugenio III oblatum esse et ab eo confii-matum. De 

hac notitia viri docti saepissime disceptarunt. 

t*5 Laterano 1153 feb. 14 

Eugenius III, Laterani 14 feb. a. 1153, edit constitutionem ad archidiaconum 
Bonon. tamquam maiorem cancellarium huius studii generalis missam super 
facultate ipsi collata constituendi baccalaureos et licentiatos atque eosdem 
creandi distinctim a gradu vel censura in iure civili, doctores sive magistros 
in iure canonico, cum iisdem honoribus, dignitatibus, praerogativis etc, quibus 
fruuntur et potiuntur constituti baccalaurei et licentiati et creati doctores 
Bonon. in iure caesareo et artibus etc. 

Laud. ut n. \2 (l. c. III 128). — Beg. JL. —. 
Spurium; cf. n. t2. 

6 Terracina (1159) oct: 5 

Alexander III G(erardo) ep. et canonicis Bon. eccl. et legis doctoribus 
ceterisque magistris Bononiae commorantibus: scribit de sua electione. 
V. Bologna, Episc. n. 29. 

*7 (1176—77) 

'VV(illelmus) Portuen. ep., apost. sedis legatus, statuit et sub excommuni^a- 
tione prohibet, ne aliqui scholares aliorum hospitia maioris mercedis pro- 
missione conducant, ut ea sibi vel maioris gloriae studio quasi potentiores in 
expensis apparere volentes vel privatae utilitatis commodo vindicent. 
Laud. in n. 9. — Beg. JL. — . 

De tempore cf. Sarti et Fattorini ^ I praef. p. XXIII sq. 

*8 (1182?) 

P(etrus) Tusculanus ep. confirmat eandem constitutionem (n. 7). 

Laud. in n. 9. — Reg. JL. — . 

Utrum Petro Tusculano ep., qui a. 1179 sub Alexandro III floruit, an alteri 

Petro, qui Lucii III temporibus cathedram Tusculaneusem rexit, attribuendum sit 

hoc decretum, in medio relinquitur. 

9 (1187—91) 

[Clemens III Gerardo Bononien. ep.]: confirmat constitutionem a W, qd. ep. 
Portuensi, apost. sedis legato, editam (n. 7) et a P. qd. Tusculano ep. postmodum 
confirmatam (n. 8), videlicet ut nullus magistrorum sive scholarium super 
conducendis aliorum hospitiis in laesionem vel praeiudicium habitantium 
audeat hospitem convenire, nisi prius constiterit tempus conductionis elapsum 
vel inquilini in hoc suum favorem praestiterint et conscnsum; statuens, ut 
hoc in singulis annis in communi audientia magistrorum atque scholarium 
ab episcopo recitetur. 

V. Bologna, Episc. n. 40. — lu Kaleudario archigymn. Bon. (1. c. III 171) Cle- 
mentis III litterae laudantur sub dat.: .Romae 4 noveuibris a. 1190*. 



Archigyninasium Bononiense — Civitas Bononiensis. 271 

Civitas Bonouiensis. 

Urbs Bononia, quam Desiderius rex Langobardorum a. 757 Stephano II 
restituere mendaciter promisit, a Leone Ravennate archiepiscopo a. 774, 
Hadriano I frustra intercedente, occupata (cf. Ravenna, Archiepisc. n. S4), 
denique Caroli M. iussu Romanorum pontificum iurisdictioni tradita est. 

Praeter rescripta, quae sequuntur, adnotare iuvat diplomata Heinrici V 
a. 1116 et Heinrici VI a. 1191 Stumpf Regg. 3140. 4674. 

Archivum civitatis, olim una cum archivo notariorum in aedibus vulgo 
del Podesta custoditum (cf. Blume Iter II 133sq.; Bethmann in Archiv XII 
579 sq.), nunc in R. archivo Bononiensi adservatur (cf. Gott. Nachr. 1897 
p. 367). Monumenta vetera civitatis Bononiae inde ab a. 785 usque ad 
a. 1227 collegit Phil. Ant. Ronconi, ms. s. XVIII, Bologna Bibl. della R. 
Universita cod. 317. Conf. etiam A. Ilessel II piii antico Chartularium del 
comune di Bologna (Bologna 1907). 

C = Registrum grossum, lib. I, mb. s. XIII in. sq., Bologna Arch. di stato. 
D = I. D. Coleti Emendationes et additamenta ad Ughelli Italiam sacram, s. XVIII, 
Venezia Bibl. Marc. cl. IX c. 149 ; cf. Kaltenbrunner in Wiener SB. XCIV 647. 

•f*l (433) 

Praesentibus Celestino I apost. sedis et s. Rom. ac univ. eccl. pontifice 
generali et 1 2 cardd. aliisque, interveniente Petronio Bon. ep., Theodosius II 
imp. pronuntiat privilegium p. m. Ciceronis magnae curiae notarii in utilitatem 
sanctae et fertilis civ. Bononiae. n 

V. chartam spuriam ap. SavioH III'> 491 n. 3. — Reg. JK. — . 

t5 Boma 738 mart. 13 

Oregorius IH filiis de civ. Bononiae: mandat, ut, quia Ravennatium civitas, 
quae erat caput omnium, a gente Langobardorum capta est et exarchus 
apud Bononias moratur, debeant ei adhaerere et cum eo vice sua pariter 
decertare, ut ad pristinum statum s. reipublicae et imperiali servitio Leonis 
et Constantini impp. ipsa revocetur Ravennatium civitas. — Quia peccato. 
Dat. Romae a. D. 738, 3 id. mart. 

Epistola scripta est in Jamina plumbea saec, ut videtur, XIV— -XV, London British 
Museum Add. cod. r21l7c (cf. N. Archiv IV 349. XXVIII 514). — Edd. W. De Gray Birch 
Archaeologia or Miscellaneous. Tracts relating to antiquity, publ. hy the Society of Anti- 
quaries of London XLIV (London 1873) 126. A. Palma di Cesnola Catahgo dei maru>scritti 
italiani esistenti nd Museo Britannico di Lond/i-a (Toi'ino 1890) 153. — Beg. JE. \2244. 

Spurium, confectum ex epistola Gregorii pp. ad Ursum ducem Venetiae 

missa J. 1670. JE. 2177, quam falsarius ad verbum descripsit, verba ,apud Venetias" 

substituens verbis „apud Bononias". 

*3 (775) 

Hadrianus I mittit Gregorium sacellarium, ut iudices civ. Imulae atque 
Bononiae ad se deferre debeat et sacramenta in fide b. Petri a cuncto earum 
populo suscipiat. 

Laud. in Hadriani 1 epistola ad Carolum M. regem J. 1849. JE. 2416 (cod. Carol. 
ep. 51; ed. Mon. Germ. Epp. III 578). — Beg. JE. — . 



272 Bologna. 

4 Pavia (1096) sept. 19 
Urbanus II catholicis in clero et populo Bononiensi: gratias agit, quod inter 
schismaticos et haereticos constituti, quidam semper in fide catholica pennan- 
serint. quidam vero, veritate comperta, errorum devia dimiserint; hortatur eos, 
ut in veritatis via viriliter incedant; commendat B(ernardum) ep. per manus 
suas consecratum; gaudet, nonnullos eorum in Hierusalem eundi desiderium 
concepisse; sed neque clericis neque monachis sine episcoporum vel abbatum 
licentia illuc eundi concedit facultatem. 

V. Bologna, Episc. n. 14. 
*5 (1148) 

Eugenius III mandat Gerardo Bononien. ep.. ut consules et populum Bon. 
commonere sollicite studeat, ut Nonantulanis contra Mutinensium impugnationes 
efficaciter et laudabiliter subveniant. 

Laud. in n. 6. — Rcg. JL. — . 

6 Brescia (1148) aiuj. 24 
Eugenius III Gerardo Bononien. ep.: gratias agit, quod consules et populum 
Bon. iuxta mandatum suum (n. 5) commonere sollicite studuerit, ut Nonan- 
tulanis contra Mutinensium impugnationes efficaciter et laudabiliter subveni- 
rent; exhortatur eum, quatenus Nonantulanis auxilii et consilii sui oportunum 
solarium studeat exhibere; nuntiat, se Reginos atque Parmenses firmiter per 
scripta sua monuisse, ut Mutinensibus nullum auxilium contra Nonantulanos 
subministrent; significat, se consilio tam cardinalium quam Peregrini Aquileien. 
patriarchae et plurimorum episcoporum Mutinensem civitatem in perpetuum 
ab episcopali dignitate privavisse, ut neque in civitate neque in tota Mutinensi 
parochia episcopus de cetero statuatur. — Super eo quod. Dat. Brixiae 
9 kal. sept. 

C f. 16. — Edd. Savioli I'' 216 n. 135 ex C = Migne CLXXX 1363 n. 316. — Regg. 
Sigonins De regno Ital. lib. XI (10 kal. sept.) = Aflarosi Notizie istoi: della citta di Reggio 
p. PjT. Ghirardacci I 77. Tirahoschi Mem. Mod. III'' 21 n. 387. J. 6450. JL. 9291. 
Conf. Modena, Mon. s. Silvestri Nonantulanum n. 41. 

7 Ferentino (1151) mart. 3 
Eugenius III G(uidoni) rectori et Bononien. populo: mandat, quatenus 
homines de s. Cassiano ab Imolensibus dispersos colligant et locum reparent; 
R(odulpho) ep. (Imolensi) tam in custodia Bagnariae quam alioi-um castrorum 
opem et consilium tribuant. — Praedecessorum vestrorum. Dat. Ferentini 

5 non. mart. 

C f. 7.5'. fJ) f. 31<)'J. — Edd. Sarti et Fattorini De claris archigymn. Bon. professori- 
hns » I praef p. II ex C; ' I p. XVI. Savioli I>> 224 n. 145 ex C = Migne CLXXX 1457 
n. 431. — Regg. Manzoni Epp. Cornelien. sive Imolen. hist. p. 95. • Guidicini Cose notabili 
II 405. Alvisi II comrme d'Imola p. 152. J. 6565. JL. 9455. 

Conf. Imola, Castrum s. Cassiani n. 1 (supra p. 172). 

*S (1173-76) 

Alexander III mandat Ildebrando presb. card., apost. sedis legato, ut inter 
ep. et consules Bon. ex una parte et abbatem et fratres Nonantulanos ex 



Civitas Bononiensis — Eccl. s. Mariae de Monte Guardiae. 273 

altera amicabili compositione vel ordine iudiciario statuat, quod plura mala 
non debeant ulterius ab alterutra parte committi. 
Laud. in n. 9. — Eeg. JL. — . 

9 Anagni (1173—76) mai. 23 
Alexander III (lohanni) ep. et consulibus Bononien. : mandat, quatenus a 
molestiis et gravaminibus abbatis ac fratrum et eccl. Nonantulanae penitus 
indebitis abstineant et iuramentum, quod homines eiusdem ecclesiae illicite 
praestare coegerunt, sine dilatione relaxent et demum coram Ldebrando 
card. conveniant et, quod ipse inter eos concordia duxerit vel iudicio statuen- 
dum, suscipiant firmiter et servent. 

V. Modena, Mon. s. Silvestri Nonantulanum n. 85. 

10 Tuscidanum (1180) iul. 8 
Alexander III Veronensi, Paduano, Vicentino et Tarvisino epp.: scribit, 
88 grave gerere, quia, tregua inter Fridericum imp. et Lombardos facta, 
Bononienses castrum Montisbelli (Monteveglio) et ipsam ecclesiam funditus 
destruxerunt etc. ; mandat, quatenus rectores et consules et alios prudentiores 
viros civitatum Lombardiae moneant, ut quicquid contra treguam fecerint, 
emendent etc; commendat A. de Summa subdiac. apost. ad partes eorum 

directum. 

V. Societas Lombardorum (JL. 13678). 



Ecclesia s. Mariae de Monte Guardiae. 

(Madonna di San Luca) 

Leandro Alberti Croniehetta della gloriosa Madonna di San Luca del Monte della 
Guardia e de' suoi miracoli ^ (In Bologna 1539); * (In Bologna 1559); ' (In Venetia 1579); 
* (In Bologua 1598). — Cronica di tutto il successo della gloriosa Madonna di San Luca 
del Monte della Guardia (In Bologna 1572). — Ascanio Persio Storia della Madonna di 
S. Luca (In Bologna 1601). — Tommaso Ferrari Divota historia et ossequio del popolo 
di Bologna verso la sacra immagine della b. Vergine del Monte della Guardia * (In Bologna 
1614); * (1668); ' (1706). — Diodata Malvasia La venuta ed i progressi miracolosi della 
SS. Madonna dipinta da S. Luca, posta sul Monte della Guardia (Bologna 1617). — Gabr. 
Pennotti Generalis totius s. ordinis clericorum canonicorum historia tripartita ^ (Romae 
1624) p. 302 sq.; »■ ' (Coloniae 1630. 1645) p. 312 sq. — (lacopo Monti) Compendio istorico 
e miracoli della SS. immagine di Maria V. etc. (In Bologna 1645). — Gratioli Accarisii 
Historicus contextus trium Bononiae civitatis gloriarum, hoc est templi D. Mariae V. de 
Monte immaginis etc. * (Bononiae 1665); ^ (1678). — (Ant. Fr. Ghiselli) Istorica narratione 
della b. Vergine dipinta da S. Luca etc. (In Bologna 1748). — G. G. Trombelli Mem. 
istor. concementi le due canoniche di S. Maria di Reno e di S. Salvatore p. 110 sq. — Storia 
della miracolosa immagine della b. Vergine di S. Luca etc. ^ (Bologna 1770); * (1783). — 
(Serafino Calindri) Dizionario III 349 sq. — S. Calindri Racconto storico deirimmagine 
di S. Maria detta di S. Luca, conservata nel Monte della Guardia e del grazioso tempio, 
portico, pitture, sculture ^ (In Bologna 1785); ^ (1787); ^ (1791); * (1792). — Prospetto 
storico deir immagine di Maria V. dipinta dall' evang. S. Luca, conservata e venerata sul 
Monte della Guardia ^ (Bologna 1800 sq.). — Raguaglio storico dell' immagine di Maria V. 
dipinta da S. Luca * (Bologna 1839 sq.). — (A. Gatti) Cenno storico del santuario del Monte 
e sue traslazioni compilato sulle memorie degli storici Bolognesi (Bologna 1869). — Luigi 

Kehr, Italia pontificia V. 18 



274 Bologna. 

Maini La Madonna di S. Luca da Costantinopoli a Bologna (Bologna 1877). — Michel- 
angelo Gavazzi Cronisteria della b. Vergine di San Luca (Bologua 1881). — Pietro 
Balan II santuario di S. Maria della Guardia presso Bologna (Bologna 1890). 

Ecclesiam s. Mariae in monte q. d. Garda sive Guardia. nostris quoque 
diebus celebrem sub nomine Madomia di San Ltica, iam a. 1087 conditam 
esse Sigonius, Ghirardacci, Alberti, alii affirmant, Celestini II privilegii 
auctoritate nisi. Sed hoc Celestini pp. privilegium potius Celestino III 
attribuendum esse (n. 4), iam Calindri monuit. Saec. XII in hoc loco eremi- 
torium mulierum exstabat, quibus Gerardus episcopus Bononiensis a. 1160 
mai. 8 (edd. Azzoguidi De origine et vetustate civ. Bon. p. 49; Calindri 
Dizionario III 381 not.; Savioli I'' 262 n. 173; Maini p. 48) tabulam illam 
b. Mariae Virginis ab ipso b. Luca evangelista pictam et Constantinopoli 
Bononiam transportatam donasse traditur. Celestini III temporibus Angelica 
religiosa femina ex gente, ut dicunt, Bonfantini ecclesiam s. Mariae ibi 
exstruxit in fundo, quem b. Petro et Romanae ecclesiae obtulit (n. 1), sub 
censu, cuius mentio etiam in Cencii Libro censuum S. R. E. (ed. Fabre- 
Duchesne I 101) fit: 

„Ecclesia sanctae Mariae de Monte de Guardia I libram thuris". 

A. 1 296 Bonifatius VIII priorissae et conventui s. Mariae Montis Guardiae 
licentiam concessit, propter maiorem eiusdem loci commoditatem in fecclesiam 
s. Matthiae prope Bononiam se transferendi, quam postea moniales ex ordine 
s. Dominici coluerunt. 

Chartae ad ecclesiam s. Mariae de Monte Guardiae sive s. Lucae spectan- 
tes una cum chartis monasterii s. Matthiae hodie in R. archivo Bononiensi 
custodiuntur (cf. Gott. Nachr. 1897 p. 367). Recensentur in libris „Tavole 
di tutte le scritture del monasterio di S. Mattia", s. XVII, et „Repertorio 
delli pri\ileggi pontificii spettanti alli monasterii di S. Luca e S. Mattia uniti", 
s. XVIII, ib. 

A = Orig. Bologna Arch. di stato (S. Mattia). 
B = Cop. ib. 

1 Laterano 1193 aug. 24 

Celestinus III (Gorardo) ep. Bon. : A(ngelica) supplicante, mandat, quatenus 

ad locum q. d. Mons Guardiae, ubi A(ngelica) oratorium constituit, accedens, 

lapidem primarium suis manibus consignatum, eidem mulieri transmissum, 

auctoritate sua in dictae fabricae fundamento ponere non omittat. — Cum 

A. mulier. Dat. Lat. 9 kal. sept. pont n. a. 3. 

A. [B s. XVI. B s. XVIIIJ. — Edd. Calindri Dizionario III 401 not. Gott. 
Nach/r. 1910 ex A. — Regg. Alberti Oronichetta p. 15. Malvasia p. 27. JL. — . 

2 Laterano 1195 feh. 25 
Celestinus III priori et fratribus de Reno: praecipit, quatenus conventionem 
cum Angelica statutam ratam et firmam in omnibus habeant et, si quid 
contra illud pactum agere aliquatenus praesumpserint, in gradum pristinum 
sine dilatione qualibet reforment; si vero conventionem in ecclesiae ipsorum 



Eccl. s. Mariae de Monte Guardiae — Eccl. s. Mariae de Rheno. 275 

detrimentum noverint redundare, quicquid inde statutum est, restituto ipsi 
mulieri publico instrumento, in irritum penitus revocetur. — Ad audientiam. 
Dat. Lat. 5 kal. mart. pont. n. a. 4. 

A. [B s. XVI. B s. XVIIIJ. — Ed. Gott. Nachr. 1897 p. 388 n. 17 ex A. — Eeg. 
Alberti Oroniclietta p. 14 ut bullam Celestini II ad a. 1145. JL. — . 

3 Roma S. Pietro 1195 nov. 17 

Celestinus III Bononiensi ep. et abbati s. Felicis Bonon.: conquerente 

Angelica latrice praesentium, quod, cum inter ipsam et priorem fratrosque 

de Rheno super ipsius mulieris necessariorum provisione et quibusdam aliis 

articulis ex utriusque partis assensu amicabilis compositio intercesserit et 

scripto fuerit autlientico confirmata (cf. n. 2)., dicti prior et fratres ab eadem 

pactione propria resiliverint voluntate, mandat, quatenus eosdem per censuram 

ecclesiasticam, appellatione postposita, compellant, ut universa, quae ab 

Angelica ipsos constiterit recepisse, ei restituant. — Ex conquestione. Dat. 

Kom. ap. 8. Petrum [1 5] kal. dec. pont. n. a. 5. 

A. [B s. XVIIIJ. — Edd. Calindri Dizionario III 405 not. Gott. Nachr. 1910 ex A. — 
Beg. JL. — . 

4 Laterano 1197 nov. 20 
Celestinus III Angelicae fundatrici eccl. s. Mariae in Monte de Garda et 
aliis ibidem in Dei servitio constitutis: attendens, quod ab olim sibi et 
ecclesiae Romanae fundum, in quo ad honorem Dei et b. Mariae ecclesiam 
postmodum fabricavit, devote obtulerit et construendi licentiam et primarium 
lapidem a sese impetraverit (n.l), suscipit ecclesiam ac personas ipsius cum 
bonis omnibus sub apost. protectione, sub censu 1 librae thuris sedi apost. 
annis singulis persolvendo. — Licet ecclesiae. Dat. Lat. 12 kal. dec. pont. 
n. a. 7. 

A. [3 B s. XIII. 3 B s. XVL B s. XVIIIJ. — Edd. Biill. ord. ff. Prnedicatorum 
edd, Bipoll et Brenmid VII (1739) 409 ex B. Calindri Dizionario III 406 not. — Regg. 
Sigonius De epp. Bon. p. 72 ut privilegium Cdestini II. Albeiii Croniclietta p. 14 ad a. 1145. 

JL. —. 

Celestini III privilegium confirmaverunt Innocentius III a. 1199 ian. 28 (ed. 

Calindri III 407 not.) et Honorius III a. 1223 iul. 1 Potthast Reg. 7045. 



Ecclesia s. Mariae de Rheno. 

loh. Bapt. Segni De ordine ac statu canonico libri 4 (1601) p. 38 sq. — (Basilius 
Serenius) Indulta ac privilegia pontificia apost. ord. clericorum canonicorum Salvatoris 
Lateranensis (Mediolani 1606. Ms. s. XVIII est cod. 40 bibl. Lucanae; cf. PflugkH. Iter 
p. 41 et Gott. Nachr. 1903 p. 596). — loseph Mozzagrugno Narratio rerum gestarum 
canonicorum regularium in plures libros distributa (Venetiis 1622). — Gabr. Pennotti 
Generalis totius s. ordinis clericorum canonicorum historia tripartita * (Romae 1624) p. 303. 
458 sq.; ^** (Coloniae 1630. 1645) p. 310. 466sq. — Annales congregationis canonicorum regu- 
larium s. Salvatoris, ms. s.XVII, Bologna Bibl. della R.Universita cod. 2303; cf. Frati Indice 
p. 457. — Lubin p. 323. — Bullarium Lateranense sive Collectio privilegiorum apost. a 
s. sede canonicis regularibus ord. s. Augustini congregationis Salvatoris Lateranensis con- 
cessorum (Romae 1727). — (Boeri) BuUarium canonicorum regulariuni congregationis 
ss. Salvatoris seu CoUectio constitutionum apostolicarum etc. I. II (Romae 1730 — 33). — 

18* 



276 Bologna. 

Gio. Grisostomo Trombelli Memorie istoriche concernenti le due canoniche di S. Maria 
di Reno e di S. Salvatore insieme unite * (In Bologna 1752); - (1772). — Carlo Malagola 
Memorie istoriche sul ponte del Reno lungo la strada Emilia presso Bologna in: Atti e 
Mem. per le prov. dell' Emilia N. Ser. IV p. II (1880) 139 sq. 

De institutione canonicae s. Mariae de Rheno auctores inter se valde 
dissentiunt. Rhenanos a Gregorio YII originem traxisse, Sigonius affirmat; 
a. 1083 canonicos regulares s. Augustini canonicam ad Rhenum sub nomine 
s. Mariae condidisse, Sigonius, Ghirardacci, Ughelli contendunt. Quicquid 
tamen est de tempore fundationis, hoc constat, in novo collegio Rhenano 
disciplinam canonicam tanta cum sanctimoniae fama floruisse, ut duas Urbis 
basilicas nobilissimas, s. Praxedis et s. Pudentianae, prioris regimini Ana- 
stasius IV et Hadrianus IV committerent (n. 10. 1 1). Monasterium s. Mariae 
ad Rhenum, tertio circiter miliario ab urbe Bononia distans, a. 1359 a Medio- 
lanensibus eversum est, canonicis in s. Salvatoris ecclesiam (cf. supra p. 261) 
se recipientibus. Steterunt canonici Rhenani in s. Salvatoris ecclesia usque 
ad a. 1418, quo anno Franciscus Ghislerius prior s. Mariae de Rheno et 
s. Salvatoris invicem unitorum, cupiens in illis disciplinam canonicam refor- 
mare, canonicos s. Ambrosii de Eugubio sive s. Salvatoris de Iliceto, nuper a 
Gregorio XII institutos, concedente Martino V, adscivit, qui illud in caput 
propriae congregationis erexerunt. 

Canonici Rhenani non solum a Romanis pontificibus, sed etiam ab 
imperatoribus Friderico I Stumpf Reg. 4561 et Heinrico VI St. 4619 et ab 
archiepiscopis Ravennatibus Gualterio a. 1136 (edd. Trombelli p. 356 n. 1 ; 
Savioli I^ 191 n. 121) et Moyse a. 1146 (ed. Trombelli p. 364 n. 6) amplissi- 
mis honestati sunt privilegiis. Censum, quem Rhenani canonici Lateranensi 
palatio solvere consueverunt (cf. n. 15. 21. 27), Cencius in Libro censuum 
S. R. E. (ed. Fabre-Duchesne I 101) refert: 
„Canonica de Reno II solidos". 

Archivum cum chartis inde ab a. 1136, quamquam iam pridem incen- 
dio devastatum, etiamnunc locupletissimum est. Chartas Fridericus Passini 
abbas a. 1715 — 18 bene disposuit easque in 4 voluminibus recensuit. Praeter 
hoc inventarium adnotamus librum „Memorie dall' a. 1136 all' a. 1454 sive 
Epitome tam privilegiorum quam instrumentorum canonicae s. Mariae de 
Rheno, quae superfuerunt a iactura et incendio archivi Rhenani", ms. s. XVH 
in fol., Bologna Arch. di stato (cf. Trombolli p. 4, qui eum „Libro de' ti-an- 
sunti" appellat, et Pflugk-IIarttung Iter p. 7). Congregatione suppressa, tabu- 
larium Rhenanum in archivum vulgo del demanio (cf. Bethmann in Archiv 
XII 581) translatum est, undc in R. archivum evasit (Demanio San Salvatore); 
cf. Pflugkll. Iter p. 6 sq. et Gott. Nachr. 1897 p. 366 sq. 

Praeterea Romae in archivo gentis Chisianae ex donatione Bernardini 
card. Spada, atque in archivo Vaticano inter Instrumenta miscellanea, Senis 
quoque in R. archivo Alexandri III privilegia quaedam Rhenanis concessa 
invenimus. 



Eccl. s. Mariae de Rheno. 277 

De codicibus bibliothecae s. Salvatoris insignis olim, qui nunc in biblio- 
theca Universitatis Bononiensis adservantur, cf. Mabillon Iter Ital. p. 194; 
Montfaucon Diarium Ital. p. 406 sq. ; Trombelli p. 99 sq.; Bethmann in Archiv 
XII 576 sq.; L. Frati La biblioteca dei canonici regolari di S. Salvatore in 
Bologna in: Rivista delle biblioteche II (1889) 1 sq.; Gottlieb Uber mittel- 
alterliche Bibliotheken p. 1 85 sq. Indices voluminum Latinorum et Graecorum 
bibliothecae s. Salvatoris exstant in cod. Vat. lat. 3958 et in cod. 1614 (olim 
3662) bibl. Univ. Bononiae (cf. Frati Indice p. 568). 

Denique notamus Necrologium Rhenanum, quod vulgarunt Trombelli 
p. 329sq.; Sarti ct Fattorini De claris archigymn. Bon. professoribus ^ I'' 
App. p. 196 sq.; 2 H 285 sq. 

A = Orig. Bologna Arch. di stato (Canonici Lateranensi di S. Salvatore). 

A^ = Orig. Siena Arch. di stato (Acq. Piccioli). 

A'^ = Orig. Roraa Arch. Chigi. 

A^ = Orig. Roma Arch. Vat. Instr. raiscellanea. 

B = Cop. Roma Arch. di S. Pietro in Vincoli. 

C = Epitome tam privilegiorum quam instrumentorum canonicae s. Mariae de 

Rheno, s. XVII, Bologna Arch. di stato. 
D = U. Benvoglienti Diplomata Senensia, s. XVII ex., in cod. Vat. Ottob. 3139 ; cf. 

G5tt. Nachr. 1903 p. 68. 
E = Spoglio di .strumenti vol. XIX, s. XVII ex., Siena Bibl. comunale B VI 19. 
F = Acta antiqua (Senensia) ab a. 776, s. XVII, Roma Bibl. Chigi E V 143; cf. 

Gott. Nachr. 1901 p. 246. 
G = Fel. Contelori Bullae et brevia Alexandri III, s. XVII in., Roma Arch. Vat. 

Misc. Arm. VII t. 127. 
H = Onuphrii Panvinii Schedae, s. XVI, ib. Misc. Ann. XI t. 34 [H'] et Arm. XV 

t. 128 [H^]; cf. Gott. Nachr. 1901 p. 2 sq. 
I = Angeli Massarelli Miscellanea vol. I, s. XVI, San Severino Bibl. comunale; 

cf. Gott. Nachr. 1898 p. 505 sq. 

1 Pisa 1136 aug. 27 
Innocentius II Guidoni priori etc: communit eccl. b. Mariae de Reno 
apost. sedis privilegio, statuens. ut ordo canonicus secundum b. Augustini 
regulam perpetuis temporibus ibidem conservetur; confirmat possessiones et 
decimas, et concedit facultatem clericos sive laicos ad conversionem susci- 
piendi. — Quotiens illud a. Ego Innocentius etc. Subscr. 8 card. Dat. 
Pisis p. m. Aimerici S. R. E. diac. card. et canc, 6 kal. sept., ind. 14, inc. 
d. a. 1136, pont. d. Innocentii pp. II a. 7. 

A. [B s. XVII. C n.l Exc. H^ f. 50' et m f. 269' Eocc. I Exc.J. — Edd. Serenins 
p. 32 ex A = Bull. Lat. p. 16. Mozzagrugno lib. IV f. 7'. Boeri Bull. I H n.2 ex A. Trom- 
helli p. 360 n. .3 ex A. Sar-ioli I* 193 n. 122 ex A = Bligne CLXXIX 288 n. 240. — Begg. 
Sigonitis De epp. Bon. p. 80. Segni p. 38. 47. J. 5557. JL. 7787. 

2 Laterano 1143 feh. 13 
Innocentius II Guidoni priori etc: suscipit eccl. b. Mariae de Reno sub 
apost. protectione, confirmat ordinem canonicum secundum b. Augustini 
regulam ibi institutum et possessiones, facultatem clericos sive laicos ad 
conversionem suscipiendi, et concedit ius eligendi priorem et sepulturam 
liberam. — Apostolici moderarainis. Ego Innocentius etc Subscr. 14 card. 



278 Bologna. 

Dat. Lat. p. m. Gerardi S. R. E. presb. card. ac bibl., id. feb., inc. d. a. 1142, 
ind. 6, pont. v. d. Innocentii II pp. a. 13. 

A. [C n. 6 Exc. iZ^ /". 50 et H- f. 283 Exc. I Exc.]. — Edd. Serenius p. 38 ex A 
= BuU. Lat. p. 19. Boeri Bull. I 4 n. 3 ex A. Trombdli p. 361 n. 4 ex A = Migne 
CLXXIX 640 n. 585. — Regg. Segni p. 47. Mozzagrugno lib. IV f. 9'. J. 5909. JL. 8345. 

*3 (1139—43) 

Innocentius II committit Grifoni Ferr. ep. et R(ibaldo) Mutinen. ep. causam 
inter Ambrosium abbatem s. Bartholomaei de Ferraria et canonicos s. Mariae 

de Reno super eccl. s. Salvatoris et terris iuxta praedictam ecclesiam sitis 
vertentem. 

Laud. in n. 7. — Reg. JL. — . 
4 Laterano 1144 dec. 27 

Lucius II Guidoni priori etc: repetit Innocentii II privilegium (n. 2). — 

Apostolici moderaminis. Ego Lucius etc. Subscr. 15 card. Dat. Lat. p. m. 

Baronis S. R. E. subdiac, 6 kal. ian., ind. 8, inc. d. a. 1144, pont. v. d. Lucii 

II pp. a. 1. • 

A. [G n. 7 Exc. H- f. 292' et f. 320 Exc. I Exc.]. — Edd. Serenius p. 49 ex A = 
BuU. Lat. p. 26. Boeri Bull. 1 6 n. 4 ex A. Trombelli p. 363 n. 5 ex A = Migne CLXXIX 
920 n. 76. — Eegg. Segni p. 48. Mozzagrugno lib. IV f. 10. J. 6107. JL. 8680. 

*5 (1145-49) 

Eugenius III committit Guidoni card. causam inter Ambrosium abbatem 
8. Bartholomaei de Ferraria et canonicos s. Mariae de Reno super eccl. 
8. Salvatoris audiendam. 

Laud. in n. 7. — Beg. JL. — . 
*6 (1145—49) 

Eugenius III committit Albero ep. Regino candem causam (n. o). 

Laud. in n. 7. — Eeg. JL. — . 

7 Ferrara 1149 nov. 7 

Ubaldus card. causae inter Ambrosium abbatem s. Bartholomaei (de Feri-aria) 
et canonicos s. Mariae in Reno taliter finem imponit, quod abbas debeat in- 
vestire priorem s. Mariae de Reno de iure patronatus eccl. s. Salvatoris in 
civ. Bolonia in loco q. d. Campum lungo, terras vero concedere debeat eidem 
priori per pacti paginam usque ad annos 60. — A. d. inc 1149, die 7 m. 
nov., ind. 12, in curia mansionis ep. Ferr. etc. Ut omnis dolositas. 

A. — Ed. Trombelli p. 397 n. 26 ex A. — Eeg. Guidicini Cose notabili 1 113. JL. — . 

8 Boma S. Pietro 1150 mai. 13 

Eugenius III Guidoni priori etc. : ad exemplar Innocentii {n.2) atque Lucii 

(n. 4) suscipit eccl. b. Mariae de Reno sub apost. protectione, et confirmat 

ordinem canonicum b, Augustini, possessiones propriis expressas vocabulis et 

iura. — Religiosis desideriis. Ego Eugenius etc. Subscr. 12 card. Dat. 

Romae ap. s. Peti'um p. m. Bosonis S. R. E. scriptoris, 3 id. maii, ind. 13, 

inc. d. a. 1150, pont. v. d. Eugcnii III pp. a. 6. 

A. [C n. 10 Exc. jH* f. 306' et f 320 Exc. I Exc.]. — Edd. Sei-enius p. 64 ex A = 
Bull. Lat. p. 33. Boeri Bull. 1 8 n. 6 ex A. TromheUi p. 367 n. 7 ex A = Migne CLXXX 
1415 n. 384. — Eegg. Segni p. 48. Mozzagrugno lib. IV f. 10. J. 6518. JL. 9388. 



Eccl. s. Mariae de Rheno. 279 

9 Laterano 1154 mai. 20 

Anastasius IV Guidoni priori etc: ad exemplar Innocentii (n.2)^ Lucii 
(n. 4) et Eugenii (n. 8) suscipit eccl. b. Mariae de Reno sub apost. protectione, 
et confirmat ordinem canonicum secundum b. Augustini regulam, possessiones 
propriis expressas vocabulis et iura. — Religiosam vitam eligentibus. Ego 
Anastasius etc. Subscr. 19 card. Dat. Lat. p. m. Rolandi S. R. E. presb. 
card. et canc, 13 kal. iun., ind. 2, inc d. a. 11 54, pont. v. d. Anastasii IIII 
pp. a. 1. 

A. [C n. 13 Exc. H^ f. 3-JO Exc. I Exc.J. — Edd. Serenius p. 7.i ex A (12 kal. 
iun.) = Bull. Lat. p. 38. Boeri Bull. 1 10 n. 7 ex A. TrombelU p. 369 n. 8 ex A = Migne 
CLXXXVllI 1072 n. 78. — Begg. Segni p. 49. Mozzugrugno lib. IV f. 10'. Calindri Dizio- 
nario II 118. J. 6809. JL. 9907. 

*10 (1154) 

Anastasius IV conccdit canonicis b. Mariae de Reno ecclesiam s. Praxedis 

(de TJrbe), salvo iure et reverentia cardinalis, qui pro tempore in eadem 
ecclesia fuerit. 

Laud. in n. 14. 15. 17. 21. 27. 30. — Reg. JL. —. 
Conf. vol. I p. 52 u. 11. 

11 Roma S. Pietro 1155 mart. 17 

Hadrianus IV Guidoni priori etc: Guidonis presb. card. tit. Pastoris preci- 
bus annuens, committit ecclesiam s. Pudentianae (de Urbe), statuens, ut ordo 
canonicus in ea per ipsos constituatur et iuxta institutionem et observantiam 
regulae b. Augustini perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter conservetur, 
confirmat medietatem omnium possessionum eiusdem ecclesiae cum medietate 
vinearum et pensionum iuxta dispositionem Guidonis presb. card. — Decor 
domus. Ego Adrianus etc. Subscr. 16 card. Dat. Romae ap. s. Petrum 
p. m. Rolandi S. R. E. presb. card. et canc. , 16 kal. april., ind. 3, inc d. 
a. 1154, pont. v. d, Adriani pp. IIII a. 1. 

A. [C n. 12 Exc. H* f 320 Exc. I Exc.J. — Edd. Serenius p. 78 ex A = Bull. 
Lat. p. 40. Mozzagrugno lib. IV f. 11. Boeri Bull. I 12 n. 8 ex A. Trombelli p. 404 n. 32 
= Migne CLXXXVIII 1399 n. 28. — Regg. Segni p. 48. Pennotti * p. 276. 458. J. 6853. 

JL. 10020. 

Conf. vol. I p. 59 n. 2. — Notamus tamen, ecclesiae s. Pudentianae in ceteiis 

privilegiis s. Mariae de Rheno uullam fieri mentionem. 

12 Benevento 1169 mai. 16(?) 
Alexander III Guidoni priori etc: ad exemplar Innocentii (n.2).^ Lucii 
(n. 4), Eugenii (n. 8) et Anastasii (n. 9) suscipit eccl. b. Mariae de Reno sub 
apost. protectione, et confirmat ordinem canonicum secundum b. Augustini 
regulam, possessiones propriis expressas vocabulis et iura. — EfFectum iusta 
postulantibus. Ego Alexander etc. Subscr. 10 card. Dat. Beneventi p. m. 
Gerardi S. R. E. not.. 18 kal. iun., ind. 2, inc d. a. 11 69, pont. v. d. Alexandri 
pp. III a. 10. 

A\ [C n. 15 Exc. D f 202. E p. 417. F f. 32. G (18 kal. iul.). fl^ f 320 Exc. 
I Exc.J. — Edd. Serenius p. 87 ex A = Bull. Lat. p. 44. Boeri Bull. 1 13 n. 9 ex A. Trom- 
belli p. 371 n. 9 ex A = Migne CC 588 n. 618. — Begg. Segni p. 50. Mozzagrugno lib. IV 
f. 11'. Pennotti » p. 276. 458. Calindri Dizionario II 118. J. 7761. JL. 11622. 

, XVIII kal. iun." aut in ,XV1I kal. iun." aut in ^XVIII kal. iul." velim emendes. 



280 Bologna. 

13 Benevento (1168—70) ian. 10 

Alexander III G(uidoiii) priori et canonicis s. Mariae de Reno: confirraat 

unam petiam terrae aratoriae ac vineae, habentem super se canonicam et 

casam, hortum et aream, quam ecclesiae s. Dionysii inibi sitae Guido Ardi- 

cionis et RoUandus Broccafeltre de castro Bagni de assensu b. m. Gerardi 

qd. Bonon. ep., de cuius feudo terra illa exsistit, in elemosynam dederunt; 

communit decimas ipsius terrac, sicut idem episcopus eas de communi fratrum 

suorum assensu eis concessit. — lustis petentium. Dat. Beneventi 4 id. ian. 

AK [C n. 21 Exc. GJ. — Ed. Bull. Senese VI (1899) 73 n. 3 ex A\ — Regg. Segni 
p. 52 (dat. Beneventi 4 id. iun. a. 1178). Mozzagrugno lih. IV f. 7.3' (4 id. ian. a. 1179, 
a. pont. 21). PfhigkH. Iter p. 271 n. 609 ex C. Lisini in BnU. Sen. XIV 379 ad a. 1167. 
Schneider Reg. Senense I 93 n. 247. JL. 11672. 

14 Anagni 1178 ian. 23 

Alexander III Gerardo priori etc: suscipit eccl. s. Mariae de Reno sub 

apost. protectione, et confirmat possessiones propriis expressas vocabulis et 

ecclesiam s. Praxedis, ab Anastasio (n. 10) commissam, libertates quoque et 

immunitates a Gerardo qd. Bon. ep. indultas et iura. — Cum nobis sit. Ego 

Alexander etc. Subscr. 10 card. Dat. Anagn. p. m. Gratiani S. R. E. sub- 

diac. et not., 10 kal. feb., ind. 11, inc. d. a. 1177, pont. v. d. Alexandri 

pp. III a. 19. 

A. [C n. 18 Exc. G. I Exc.J. — Edd. Serenius p. 92 ex A et p. 98 ex cop. (kal. 
feb., a. 1187, pont. a. 19) = Bull. Lat. p. 47 et p. 50. Mozzagrugno lib. IV f. 12. Boeri 
Bull. I 15 n. 10 ex A. TrombelU p. 373 n. 10 ex A = Migne CC 1159 n. 1334. — Regg. 
Segni p. 50. Pennotti ' p. 276. 458. Masini Bologna perlustrata * /'' 202 ad feb. 10. PflugkH. 
Iter p. 283 n. 678 ad a. 1178 feb. 1. J. 8567. JL. 13012. 

15 Tuscnlanum 1178 dec. 21 

Alexander III priori etc. : suscipit eccl. s. Mariae de Reno sub apost. pro- 

tectione, confirmat possessiones propriis expressas vocabulis, inter quas eccl. 

s. Praxedis, et decimas; prohibet, ut nuUi fas sit ecclesiae novas et indebitas 

exactiones imponere, sub censu 2 sol. Lucen. monetae sedi apost. annis sin- 

gulis persolvendo. — Religiosam \itam eligentibus. Ego Alexander etc. 

Subscr. 1 2 card. Dat. Tusculan. p. m. Alberti S. R. E. presb. card. et canc, 

12 kal. ian., ind. 12, inc d. a. 117S, pont. v. d. Alexandri pp. III a. 20. 

A\ [C n. 20 Exc. G. I ExcJ. — Edd. Serenius p. 95 ex A^ = BuU. Lat. p. 49, = 
TrombeUi p. 375 n. 11. Boeri BuH. I 17 n. 11 ex A^. — Regg. Segni p. 52. Mozznnrugno 
lib. IV f 13'. J. 8611. JL. 13126. 

16 (Sala 1179 feh. 28) 
Domini de Sala, scil. Azo de Sala cum filiis suis Lanbertino et Guido et 
Tedaldo, et Guilielmus frater Azonis, et Petrus filius Gibertae, et Girardus 
filius olim Enrici de Sala, dant S. R. E. et Alexandro III eiusque succes- 
soribus fundum terrae in castro Sale, in quo honorifice possit construi ecclesia 
cum canonica et cimiterio ad honorem Dei et b. Mariae et s. lohannis bapt. 
etc Girardus prior s. Mariae de Reno recipit hanc chartam in vice et in 
persona Alexandri III procuratorio nomine. 

A. — Edd. TrombeUi p. 433 n. 50 ex A = Savioli II'' 97 n. 256. — Reg. JL. — . 



Eccl. s. Mariae de Rheno. 281 

17 Velletri 1182 mai. 3 
Lucius III Gerardo priori etc: suscipit eccl. s. Mariae de Reno sub apost. 
protectione, confirraat possessiones propriis expressas vocabulis, inter quas 
eccl. 8. Praxedis ab Anastasio (n. 10) et Alexandro (n. 14) concessam, liber- 
tates et immunitates a b. m. Henrico et Gerardo Bononien. epp. indultas et 
iura. — Cum nobis sit. Ego Lucius etc. Subscr. 13 card. Dat. Velletr. 
p. m. Alberti S. R. E. presb. card. et canc, 5 non. mad., ind. 15, inc d. a. 1182, 
pont. V. d. Lucii pp. III a. l. 

A. [C n. 27 Exc. I Exc.J. — Edd. Serenius p. 101 ex A (5 non. martii) = Bull 
Lat. p. 51. Boeri Bull. I 18 n. 12 ex A. Trombelli p. 376 n. 12 ex A = Migne CCI llSS 
n. 54. — Regg. Segni j)- 53. Mozzagrugno lib. IV f. 13'. Calindri Dizionario II 118. PflugkH. 
It&r p. 297 n. 767 ad a. 1183 mart. 3. J. 9474. JL. 14630. 

Henrici ep. Bononiensis privilegiuni legitur apud Trombelli p. 358 n. 2. 

18 Velletri (1182—83) mai. 4 

Lucius III G. abbati s. Proculi et priori s. Victoris Bononien.: mandat, 

quatenus iudicent controversiam de archipresbyteri substitutione in ecclesia 

de Sala, cuius ius patronatus ad ecclesiam s. Mariae de Reno spectare prior 

et canonici transmissa insinuatione monstrarunt. — Dilecti filii. Dat. Velletri 

4 non. maii. 

A. [C n. 28 Exc.J. — Ed. PflugkH. Acta III 298 n. 328 ex A. — Regg. Segni p. 53 
(dat. Velletri nou. maii a. 1182). Trombelli p. 119. PflugkH. Iter p. 296 n. 761. JL. 14766. 

19 Anagni (1183) nov. 24 
Lucius III (Theobaldo) Ferrarien. ep.: mandat, quatenus venditionem 
hospitalis apud Casaliolam siti per G(erardum) priorem s. Mariae de Rheno 
archipresbytero de Roffeno factam in irritum revocet et faciat pecuniam prae- 
fato archipresbytero designari; si vero commutationem factam invenerit 
fraudulentam et damnosam ecclesiae s. Mariae, componere studeat inter eos. 
— Ad audientiam. Dat. Anagn. 8 kal. dec. (1183). 

G n. 32. — Edd. Segni p. 54 ex C. Gott. Nachr. 1910 ex C. — Begg. Mozzagrugno 
lib. IV f. 14. Trombelli p. 131. 279. 280 ex C. PflugkH. Iter p. 299 n. 778 ex C. JL. 14942. 
De domo hospitali s. Blasii de Casajola cf. Trombelli p. 131. 

20 Verona (1185) mai. 23 

Lucius m universis episcopis: mandat, quatenus, cum prior aut fratrum 

aliquis ad eos accesserit ordinandus, iuxta tenorem privilegii sui, nullius 

contradictione vel appellatione obstante, eos ordinent (cf. n. 17). — Cum 

dilectis. Dat. Veron. 10 kal. iun. 

A. [C n. 29 Exc.J. — Ed. Tromhelli p. 434 n. 51 ex A. — Begg. Segni p. 54 (a. 1183). 
Mozzagrugno lib. IV f. 13'. J. 9756. JL, 15428. 

21 Verona 1186 ian. 27 
Urbanus III Hugoni priori etc: suscipit eccl. s. Mariae de Reno sub apost. 
protectione, et confirmat ordinem canonicum b. Augustini, possessiones pro- 
priis expressas vocabulis, inter quas eccl. s. Praxedis ab Anastasio (n. 10)., 
Alexandro (n. 14) et Lucio (n. 17) concessam, libertates et immunitates a 
b. m. Henrico et Gerardo Bonon. epp. indultas et iura, sub censu 2 sol. Lucen. 



282 Bologna. 

monetae apost. sedi annis singulis persolvendo. — Cura nobis sit. Ego 
Uibanus etc. Subscr. 15 card. Dat. Veron. p. m. Transmundi S. R. E. not., 
t) kal. feb., ind. 4, inc. d. a. 1185, pont. v. d. Urbani pp. III a. 1. 

A. [C n. 33 Exc. I Exc.J. — Edd. Segni p. 55 Exc. Serenius p. 104 ex A (6 feb.) = 
Bull Lat. p. 53. Boeri Bull. 1 20 n. 13 ex A (feb. 6). TrombclH p. 378 n. 13 ex A = Migne 
CCII 1355 n. 16. — Regg. Mozzagrugno lib. IV f. 14. Calindri Dizionario II 118. J. 9793. 
JL. 15525. 

22 Verona (1186—87) ian. 22 
Urbanus III universis Dei fidelibus per Ravennatem archiepiscopatum et 
Ferrariensem episcopatum constitutis: monet atque in remissionem peccatorum 
iniungit, ut Hu(goni) priori et fratribus s. Mariae de Reno, in ecclesia ipsorum 
campanarium construere et pontem supra fluvium Renum reparare volentibus, 
de bonis suis caritatis beneficia conferant. — Quoniam ut ait. Dat. Veron. 
11 kal. feb. 

A. [C n. 36 Eocc.J. — Edd. Trombelli p. 434 n. 52 ex A = Migne CCII 1466 n. 76. 

— Begg. Segni p. 56 (a. 1186). 3Iozzagrugno lib. IV f. 14. Calindri Dizionario II 118. 
J. 9893. JL. 15773. 

23 Verona (1186—87) ian. 22 
Urbanus III universis episcopis: repetit Lucii III mandatum de fratribus 
ordinandis (n. 20). — Cum dilectis. Dat. Veron. 1 1 kal. feb. 

A. [C n. 37 Exc.J. — Edd. Trotnbelli p. 435 n.53 ex A = Migne CCII 1467 n. 77. 

— Regg. Segni p. 57 (a. 1186). Mozzagrugno lib. IV f 14'. J. 9894. JL. 15774. 

U Verona (1186—87) iun. 13 

Urbanus III universis Christi fidelibus per Ravennatem provinciam consti- 
tutis et omnibus per pontem s. Mariae de Reno Bonon. transeuntibus: monet 
atque in remissionem peccatorum iniungit, quatenus, cum nuntii pro elemo- 
synis quaerendis ad eos accesserint pro ponte s. Mariae de Reno instaurando, 
manum misericordiae eis porrigant. — Si quando. Dat. Veron. id. iun. 

A. [C n. 34 Exc.J. — Edd. Trombelli p. 435 n. 54 ex A =■ Migne CCII 1480 n. 98. 

— Begg. Segni p. 56 (a. 1185, pont. a. 1). Mozzagrugno lib. IV f. 14. Calindri Dizionario 
II 118. J. 9920. JL. 15874. 

26 Verona (1186—87) iul. 15 

Urbanus III archipresbytero et canonicis Bononien.: prohibet, ne llugonem 
priorem et fratres s. Mariae de Reno super decimis vel aliis rebus, ab episcopis 
Bononiensibus et archiepiscopis Ravcnnatensibus datis, praesumant aliquatenus 
infestare. — Cum dilectos filios. Dat. Veron. id. iul. 

A. [C n. 35 Exc.J. — Edd. TrombeUi p. 380 n. 14 ex A = Migne CCII 1485 n. 104. 

— Regg. Segni p. 56 (a. 1186). Mozzagrngno lib. IV /'. 14'. J. 9928. JL. 15894. 

26 Laterano 1188 mart. 3 

Clemens III universis episcopis: repetit Lucii III (n. 20) et Urbani III 
(n. 23) mandata de fratribus ordinandis. — Cum dilectis. Dat. Lat. 5 non. 
mart. pont. n. a. 1. 

A. [C n. 43 Exc.J. — Edd. TrombeUi p. 436 n. 55 ex A = Migne CCIV 1317 n. 31. 

— Eegg. Segni p. 57 (a. 1187). Mozzagriigno lib. JV f 14'. J. 10051. JL. 16166. 



Eccl. s. Mariae de Rheno. 283 

2.7 Laterano 1188 mart. 17 

Clemens III Hugoni priori etc. : siiscipit eccl. s. Mariae de Reno sub apost. 
protectione, confirmat ordinem canonicum b. Augustini, possessiones propriis 
expressas vocabulis, inter quas ecclesiam s. Praxedis ab Anastasio (n, 10) ^ 
Alexandro (n. 14), Lucio (n. 17) et Urbano (n. 21) concessam, libertates et 
immmiitates a b. m. Henrico et Gerardo Bouon. epp. indultas et iura, sub censu 
2 sol. Lucen. monetae apost. sedi annis singulis persolvendo. — Cum nobis 
sit. Ego Clemens etc. Subscr. 12 card. Dat. Lat. p. m. Moysi S. R. E. sub- 
diac, vicem agentis cancellarii, 16 kal. april., ind. 6, inc. d. a. 1187, pont. d. 
Clementis pp. III a. 1. 

A. [C n. .38 Exc. I Exc.J. — Edd. Serenius p. 115 ex A = Bull. Lat. p. 50. Boeri 
Bull I 22 n. 14 ex A. TrombcUi p. 381 n. 15 ex A = Migne CCIV 1.3J4 n. 35. — Regg. 
Segni p. 57. Mozzagrugno lib. IV f. 14'. Calindri Dizionario II 118. J. 10055. JL. 16177. 

28 Laterano 1196 feh. 25 
Celestinus III priori et fratribus de Reno : praecipit, quatenus conventionem 
cum Angelica statutam ratam et firmam in omnibus habeant et, si quid conti^a 
illud pactum agere aliquatenus praesumpserint, in gradum pristinum sine 
dilatione qualibet reforment; si vero conventionem in ecclesiae ipsorum detri- 
mentum noverint redundare, quicquid inde statutum est, restituto ipsi mulieri 
publico instrumento, in irritum penitus revocetur. 

V. Eccl. s. Mariae de Monte Guardiae n. 2. 

29 Roma S. Pietro 1195 nov. 17 
Celestinus III Bononiensi ep. et abbati s. Felicis Bonon.: conquerente 
Angelica latrice praesentium, quod, cum inter ipsam et priorem fratresque 
de Rheno super ipsius mulieris necessariorum provisione et quibusdam aliis 
articulis ex utriusque partis assensu amicabilis compositio intercesserit et 
scripto fuerit authentico confirmata (cf. n. 28), dicti prior et fratres ab eadem 
pactione propria resiliverint voluntate, mandat, quatenus eosdem per censuram 
ecclesiasticam, appellatione postposita, compellant, ut universa, quae ab Angelica 
ipsos constiterit recepisse, ei restituant. 

V. Eccl. s. Mariae de Monte Guardiae n. 3. 
*30 , (1195—96) 

Celestinus IH commonet priorem et fratres s. Mariae de Reno, ut accedant 
ad praesentiam suam, de extrema exinanitione s. Praxedis ecclesiae eis ab 
Ajiastasio IV (n. 10) commissae responsmi. 

Laud. in Celestini III bulla a. 1197 feb. 28 J. 10506. JL. 17194 (voJ. I p. 52 n. 16). — 
Reg. JL. — . 

Celestinus III a. 1197 feb. 28 ecclesiam s. Praxedis de Urbe, deficientibus 
fratribus s. Mariae de Reno, tam in spiritualibus quam in teraporalibus prorsus 
extenuatam, eis subtraxit et privilegia eisdem de ip^a ecclesia a sede Romana 
indulta decrevit in posterum viribus omnino carere. 



284 Bologna. 

Doiuus Cruciferorum s. Mariae de Morello. 

Marcantonio Boldu La historia della religione Crocifera a. 1571, ms. s. XVI, olim 
Venetiis in bibliotheca domus Soc. lesu (cf. Zaccaria Excursus litter. p. 30 sq.). — Consti- 
tutiones ordinis fratrum Cruciferorum (Bononiae 1587). — Beiiedetto Leoni L'origine et 
fondatione dell' ordine de' Crociferi (In Venetia 1599). — Storia dell' ordine dei Crociferi, 
ms. s. XVII, Treviso Bibl. comunale cod. 474 (cf. Gott. Nachi-. 1899 p. 210j. 

Cruciferorum sive Cruciatorum sive b. Cleti congregationis religionem 
aut a s. Cleto, secundo post b. Petrum pontifice, aut a s. Cyriaco Hierosoly- 
mitano episcopo temporibus s. Helenae originem traxisse, omnes huius ordinis 
auctores fabulantur. Yerisimile tamen est, ordinem Cruciferorum a quodam 
crucesignato in expeditione in Terram sanctam profecto. nomine Cleto, insti- 
tutum esse. Nulla enim ante saec. XII vera huius ordinis invenitur memoria. 
Neque Gregorii IV indulgentia, quam laudant Boldu (ap. Zaccaria Excursus 
litter. p. 32) et Speciali Notizie istor. di Ancona p. 156, neque aliae indul- 
gentiae Lucii II, Alexandri III, Lucii III aliorumque Romanorum pontificum, 
quarum auctor Historiae Cruciferorum [C] mentionem fecit (cf. Gott. Nachr. 
1899 p. 235 n. 18), fide dignae sunt; quapropter eas plane praetermittimus. 

Primus Alexander III, quem propter Friderici I et schismaticorum furiam 
ad domus Cruciferorum confugisse, chronographi huius ordinis temere narrant 
(cf. Gott. Nachr. 1899 p. 235), a. II 09 institutionem fratrum Cruciferorum iuxta 
disciplinam bo. me. Cleti viventium eorumque regulam confirmavit (n. 1); domum 
quoque, quam Cruciferi in loco Murello haud procul ab urbe Bononia iuxta 
stratam maiorem inter civitatem et flumen Savenae aedificarunt, sub apostolica 
protectione suscepit et lapidem primarium ad ccclesiam s. Mariae ibi con- 
struendam misit (n. 2), sub annuo censu unius librae cerae, pro qua postea 
Cruciferi XII imperiales solvere consueverunt, ut evincitur ex Cencii Libro 
censuum S. R. E. (ed. Fabre-Duchesne I 100. 101), qui tribus vicibus adnotat: 

„Domus hospitalis Cruciatorum I libram cerae", 
„Ecclesia sanctae Mariae Cruciatorum XII imperiales", 
„Hospitale sanctae Mariae Cruciferorum XII imperiales". 

Nova religio mox mirum in modum crevit. Praeter domum iuxta 
Bononiam, ubi magister generalis residere consuevit, in Gregorii IX amplis- 
simo privilegio a. 1228 iul. 10 Bartholomaeo magistro Cruciferorum concesso 
(ed. Auvray Les reg. de Gregoire IX t. I 123 n. 209) quinquaginta quinque 
domus hospitales Cruciferorum enumerantur, in omnibus fere Italiae partibus 
sitae, inter quas domus s. Mariae A^enetiarum, s. Mariae Mediolani, s, Mariae 
Magdalcnae Paduae, s. Crucis Vicentiae, s. Lucae Veronae, s. Christophori 
Placentiae, s. Aegidii Faventiae, s. Marci Arimini, s. Mariae de Ponte Poten- 
tiae olim claruerunt. Amplissima Cruciferis privilegia dederunt Alexander III 
(n. 1), Urbanus III (n, 8), Clemens III (n. 9), Celestinus III (n. 10), Inno- 
centius III a. 1198, Gregorius IX a. 1228 (ed. Auvray Les reg. de Gregoire IX 
t, I 123 n. 209), Innocentius IV a. 1243 (cd. Berger Les rog. dlnnocent IV 
t. I 57 n. 324), Alexander IV a. 1255 et Clemens IV a. 1265 (cf. Leoni f. 4'). 
Imperatores quoque ordinem privilegiis honestarunt, Fridericus a. 1175 



Domus Cruciferorum s. Mariae de Morello. 285 

Stumpf Reg. 4178, Heinricus VI a. 1187 aug. 28, Otto IV a. 1210 april. 10 
(mart. 29), Fridericus II a. 1226 BF. 1597. 1759. 

Cruciatorum religione maxime florente, tota Italia in quinque huius 
ordinis provincias divisa est, quarum priores resederunt Bononiae, Venetiis, 
Mediolani, Neapoli et Romae, ubi ecclesia s. Matthaei in Merulana, ab 
Honorio III a. 1220 (cf. Leoni f. 12') et ab Alexandro IV a. 1256 mai. 15 
(ed. Bourel De la Ronciere Les reg. dAlexandre IV t. I 400 n. 1341. 1342) 
ordini Cruciferorum addicta, inter maximas eorum sedes colebatur (cf. vol. I 
p. 39). Sed paulo post ordo labi coepit. Denique Alexander VII a. 1656 
april. 28 eum prorsus suppressit. 

Archiva ordinis, quac Venetiis et Bononiae exstiterunt, ignc consumpta 
esse Leoni f. 1 dolet. Praeterea tabulariis Crucifcrorum Romae et Mediolani 
idem auctor se usum esse affirmat. Anconae quoque in archivo ecclesiae 
8. Marci etiamtnnc a. 1759 Speciali plura ordinis privilegia invenit (Notizie 
istor. di Ancona p. 156 sq.). Hodie vero perpauca supersunt. Nonnulla 
privilegia, inter quae Friderici I et Friderici II diplomata, Mediolani in R. 
archivo inveniuntur ; quaedam custodiuntur Venetiis in archivo canonicorum 
ecclesiae s. Marci (cf. Gott. Nachr. 1899 p. 204). Maximam tamen partem 
privilegiorum a Romanis pontificibus concessorum exscripsimus ex Historia 
ms. ordinis Cruciferorum s. XVII, quam in bibliotheca civitatis Tarvisii nuper 
repperimus (cf. Gott. Nachr. 1899 p. 210). 

Quae sequuntur litterae aut ad universum Cruciferorum ordinem aut ad 
eorum principalem domum Bononiensem spectant. Eas quidem, quae domibus 
8. Mariae Mediolani, s. Lucae Veronae, s. Crucis Vicentiae concessae sunt, suo 
loco referemus. Privilegia domum s. Nicolai de Ponte super Maroiam, domum 
in oppido s. Severini, domum s. Mariae de Ponte Potentiae respicientia iam 
in vol. IV sub episcopatibus Spoletino (p. 113), Camerinensi (p. 131), Humana- 
tensi (p. 201) recensuimus. 

A = Orig. Venezia Arch. capitolare di S. Marco. 

B = Cop. ib. 

C = Storia delPordine dei Crociferi, s. XVII, Treviso Bibl. comunale cod. 474. 

D = Registro delle scritture dell' archivio dei canonici Lateranensi di S. Agostino 

di Piacenza, s. XVIII, Piacenza Bibl. comunale, Ms. Pallastrelli 120; cf. Gott. 

Nachr. 1900 p. 18. 

1 Benevento (1169) dec. 20 

Alexander III Gerardo priori et fratribus iuxta disciplinam b. m. Cleti 
viventibus: suscipit eos et domos eorum sub apost. protectione, et confirmat 
regulam eorum. — Quod calcatis. Dat. Beneventi 13 kal. ian. 

C f. 1 ex autogr. in arch. Bononiae. D f. 1' Exc. (1061 nov. 12). — Ed. Gott. Nachr. 
1899 p. 227 n.9exC. — Eegg. Leoni f. 4. 26' ex orig. Bononiae. Sigonius De epp. Bmt. p. 88. 
Speeiali Notizie istor. di Ancona p. 157 ex arch. s. Marci de Ancona. Zaccaria Excursus 
Utter. p. 34. JL. — . 

Quaedam huius amplissimi privilegii capitula in collectionibus canonum sub 

falso titulo ^Priori et fratribus s. lohannis" leguntur; cf. Decr. Gregorii IX lib. III 

t. 32 c. 8 ap. Friedberg II 581 (J. 9036. 9037. JL. 13972). 



286 Bologna. 

*2 (1169) 

Alexander III mittit lapidem primarium ad ecclesiam construendara eamque 

sub apost, protectione suscipit, 

Laud. in n. 8. 10 et in Ch-egorii IX iwivilegio a. 1228 iul. 11 (ed. Axaray Les reg. de 

Gregoire IX t. 1 125 n. 210) procuratori eletnosynariae domus de Mnrello concesso. — Reg. 

Gott. Nachr. 1899 p. 230 n. 10 ex C f. 173 ad a. 1169. JL. —. 

Ad hanc Alexandri III indulgentiam notitia de censu unius libi-ae cerae certo 
referenda est, quae apud Cencium legitur (v. supra p. 284). — A. 1173 nov. 18 et 
dec. 20 Alexander III Cruciferis s. Mariae Mediolanensibus et Cruciatis Veronae 
privilegia concessit (edd. G5tt. Nachr, 1899 p. 230, 231 n. 11. 12). 

5 VeUefri (1181—82) sepi. 19 

Lucius III generali magistro et fratribus domus Cruciferorum : confirmat 
ecclesiam s. Leonardi iuxta pontem Conocelle, a R(odulfo) Anconitano ep. et 
canonicis eius coUatam. — lustis petentium. Dat. Yelletr, 13 kal. oct. 

C f. 131. — Ed. Gott. Nachr. 1899 p. 235 n. 19 ex C. — Beg. Zaccaria Exctirsus litter. 
p. 34. JL. — . 

Conf, vol, IV p. 202 n. 1. — Praeterea Lucius III Cruciferis s. Crucis de 

Vicentia privilegium concessit JL. 15147, 

4 Ve9'ona (1185) ian. 21 
Lucius in archiepiscopis et episcopis per Marchiam et Lombardiam con- 
stitutis: mandat, quatenus parochianos suos moneant, ne priori Cruciatorum 
vel fratribus eius iniuriam inferant aut gravamen, — Cum omnibus simus, 
Dat. Veron, 1 2 kal. feb, 

C fy, — Ed. Gott. Nachr. 1899 p. 239 n. 24 ex C. — Eeg. Zaccaria Excursus litter. 
p.34. JL. — , 

5 Verona (1185—86) dec. 20 
Urbanus III archiepiscopis et episcopis per Marchiam et Lombardiam con- 
stitutis: repetit Lucii III rescriptum (n. 4). — Cum omnibus simus. Dat, 
Veron, 13 kal. ian. 

C f. 9'. — S-W- Leoni f. 27. Zaccaria Exctirsus Utter. p. 34. Gott. Nachr. 1899 
p. 240 n. 27. JL. —. 

6 Verona (1186—87) feh. 20 
Urbanus III universis Christi fidelibus per archiepiscopatum Ravennatensem 
et Ferrariensem dioecesim constitutis: monet et in remissionem peccatorum 
iniungit, quatonus Cruciferis, qui Bononiae commorantur, de bonis suis cari- 
tatis auxilium ministrent, — Quoniam inter. Dat. Veron. 10 kal. mart. 

C f. 182'. — Ed. Gott. Nachr. 1899 p. 243 n. 32 ex C. — Reg. JL. — , 

7 Verona (1186—87) april. 29 
Urbanus III magistro et fratribus Cruciatorum: suscipit domum et personas 
eorum cum omnibus bonis sub apost. protectione, et confirmat specialiter 
ecclesias s. Magulfi et s. Leonardi. — lustis petentium, Dat. Veron. 3 kal. maii. 

A. [C f. 10 et f 131' (kal. mai.)7. — Ed. Gott. Nachr. 1899 p. 243 n. 33 ex C. — Reg. 
Zaccaria Excwsus litter. p. 34. JL. — . 

Ecclesias s, Magulfi et s. Leonardi (San Golfo et San Lionardo) in Anconitano 
episcopatu sitas a Lueio III (cf. n, 3) Cruciferis confirmatas esse, Innoceutius III 
in privilegio suo a. 1208 mai, 18 minus recte affirmat (cf, vol, IV p. 201. 202). 



Domus Cruciferorum s. Mariae de Morello. 287 

8 Verona 1187 niart. 26 

Urbanus III Benencasae magistro et fratribus Crueiferis hospitalis domus 
Bononien. etc.: suscipit domum eorum, cum eius antecessor a fe. me. Alexan- 
dro (n. 2) lapidem primarium ad ecclesiam construendam acceperit, sub apost. 
protectione, confirmat possessiones propriis expressas vocabulis et iura, sub 
censu 12 imperialium apost. sedi annis singulis persolvendo. — Cum ante- 
cessor. Ego Urbanus etc. Subscr. 13 card. Dat. Veron. p. m. Moysi Lat. 
can. vicem agentis eancellarii, 7 kal. april., ind. 5, inc. d. a. 1187, pont. v. d. 
Urbani pp. III a. 2. 

A. [B a. 1480. C f. 173. Insert. in privilegiis Ckmentis VI a. 1345 mart. 6: Roma 
Arch. Vat. Beg. Arin. t. 77 f. 514' n. 584 = Beg. Vat. t. 166 f. 285 n. 584, el Innocentii VI 
a. 1353 iul. 17: lieg. Arin. t. 125 f. 488 n. 344 = Beg. Vat. t. 222 f. 403' n. 344 (cf. Gott. 
Nachr. 1902 p. 445)]. — Edd. Bidl. ed. Cherubini « I (1617) 30 n. 1 = Tamburini De iure 
abbatum II 324 Exc, = Bull. magnum ed. Luxembnrg. I 47 n. 1 = Bull. Bom. ed. Cocque- 
lines III 25 n. 10 = Bull. Bom. ed. Taur. III 46 n. 10, = Mansi XXII 499 n. 5 = Migne 
CCII 1507 n. 125. — Begg. Speeiali Notizie istor. di Ancona p. 157 ex arch. s. Marci de 
Ancona. Zaccaria Eoacursus litter. p. 34. J. 9953. JL. 15960. 

Praeterea adnotamus Urbani III privilegia Cruciferis s. Crucis Vicentiae 

a. 1186 mai. 4 JL. 15599, s. Mariae Venetiarum a. 1186 — 87 ian. 15 et ian. 21 {ed. 

G6tt. Nachr. 1899 p. 242 n. 30. 31), s. Mariae de Ponte Potentiae a. 1186—87 iun. 9 

(vol.*IV p. 202 n. 3) concessa. 

*9 (1188) 

Clemens III confirmat Cruciferis Bononiensibus exemptionem concessam ab 
aliis pontificibus. 

Beg. Zaccaria Excurstis litter. p. 35. JL. — . 

Adnotamus insuper Clementis III privilegia Cruciferis s. Nicolai de Ponte 
super Maroiam a. 1188 iun. 2 (vol. IV p. 113 n. 1), s. Severini a. 1188 iul. 26 (vol. IV 
p. 132 n. 2) et s. Mariae de Ponte Potentiae (vol. IV p. 202 n. 4) concessa. — In C 
f. 176 Clementis IV buUa a. 1265 aug. 3 magistro et fratribus hospitalis s. Mariae 
Bononien. concessa, perperam Clementi III adscribitur. 

10 Laferano 1195 aug. 1 

Celestinus III lohanni magistro et fratribus Cruciferis hospitalis domus 

Bononien. etc: ad exemplar Alexandri (n. 1) et Urbani (n. 8) suscipit eccle- 

siam eorum sub apost. protectione. et confirmat possessiones propriis expressas 

vocabulis et iura (ut n. 8). — Cum antecessor. Ego Celestinus etc. Subscr, 

19 card, Dat. Lat. p, m, Centii s, Luciae in Orthea diac. card., d, pp. came- 

rarii, kal. aug., ind, 13, inc, d. a, 1195, pont, v, d, Celestini pp, III a, 5, 

A. [C f. 176']. — Ed. Gott. Naclm: 1899 p. 248 n. 41 ex A. — Beg. Zaccaria Excursus 
litter. p. 35. JL. — . 

*11 (1191—96) 

Celestinus III committit G(erardo) Bononien. ep. causam inter lohannem 
priorem Cruciferorum Bononien. et Faventinum ep, super ecclesia et domo 
hospitali in Roncodorio audiendam. 
Laud. in n. 12. — Beg. JL. — . 

12 Laterano 1196 apriJ. 8 

Celestinus III lohanni priori Cruciferorum Bononien.: confirmat sententiam 
a G(erardo) Bononien. ep. in causa, quae inter hospitale Cruciferorum de 



288 Bologna. 

Bononia et (Bernardum) Faventin. ep. super ecclesia et domo hospitali in 
Roncodorio prope Faventiam et eius possessionibus vertebatur, ex delegatione 
sedis apostolicae (n. 11) promulgatam. — XJt perpetuae. Dat. Lat. 6 id. april. 
pont. n. a. 5. 

C f. 305 ex autogr. Venetiis. — Ed. Gutt. Nachr. 1899 p. 249 n. 42 ex C. — Reg. Zaeearia 
Excursus litter. p. S5. JL. — . 

Conf. Faenza, Episc. n. 6 (supra p. 148). — Denique adnotamus privilegia 
Celestini III Cruciferis s. Severini a. 1191 iun. 21 (vol. IV p. 132 n. 3) et s. Maiiae 
tle Ponte Potentiae (ib. p. 202 n. 5) concessa. 



Pastinuni. 

Locus q. d. Pastinum sive Pastina, situs inter Septemfontes et Ozzanum, 
sedes archipresbyteri olim fuit. In eodem loco monasterium s. Christinae ad 
Septemfontes s. XII et XIII floruit. Domus quoque hospitalis de Quaterna 
ad archipresbyteratum de Pastino pertinuit. 



Ecclesia de Pastiuo. 

*i (1159—81) 

Alexander III concedit archipresbytero de Pastino indulgentiam, ut in Vico 
Oastellionis, in quo superexcrevit populi multitudo, ecclesiam de novo fundet. 
V. Eccl. s. Agathae in Vico Castellionis n. 1. 

*2 (1191—97) 

Celestinus III confirmat cappellam s. Agathae in Vico Castellionis cum tota 
parochia, quam habet ecclesia de Pastino. 

V. Eccl. s. Agathae in Vico Castellionis n. 7. 



Mouasterium s. Christiuae de Pastino sive 
Septerafontium. 

A. Fortunius Hist. Camald. I 148. — Lubin p. 374. — Mittarelli Ann. Camald. 
III 86 sq. — (Calindri) Dizionario V 133 sq. 

Prima mentio monasterii s. Christinae in loco Pastinae sive Stifonti, 
hodie Settefonti, in charta a. 1097 habetur. Coluerunt moniales Camaldulenses 
ex monastcrio s. Petri de Luco (cf. vol, III p. 68), quibus Paschalis II privi- 
legium protectionis concessit (n. 1). Inter monasteria Camaldulensia recen- 
setur in Honorii II bulla a. 1125 (vol. III p. 177 n. 9), ubi legimus: mona- 
steriolum s. Christinae in curte (castri Britti). A. 1245 moniales Bononiam 
transmigrarunt. 

Tabularium hodie in R. archivo Bononiensi adservatur. Conf. „Repertorio 
generale degli instrumenti e scritture che si trovano nel novo archivio del 
monistero di S. Christina di Bologna a. 1686", ib. Frustra vero quaesivimus 



Pastinum — Mon. s. Michaelis de Castro Brittorum. 289 

codicem 10S7, olim in monasterio Camaldulensium s. Michaelis de Muriano 
custoditum „Chartae spectantes ad asceterium s. Christinae de Septifonte et 
ad abbatiam s. Michaelis de Castro Brittorum" (cf. Mittarelli Bibl. codd. mss. 
8. Michaelis Venetiarum p. 367). 

A = Orig. Bologna Arch. di stato (Mon. di S. Cristina di Bologna). 

*1 (1099—1118) 

Paschalis 11 concedit privilegium protectionis. — Austri terram. 

Lmid. in n. 2. — Heg. JL. — . 
2 Venezia 1177 od. 4 

Alexander III Scholasticae abbatissae etc: ad exemplar Paschalis II (n. 1) 
confirmat monasterio s. Christinae in loco q. d. Pastina sito universas posses- 
siones, concedit novalium decimas et sepulturam liberam; statuit, ut locus 
semper sub Camaldulensis prioris protectione permaneat nec episcopo nec 
episcopi ministris liceat eiusdem loci congregationem aut eius presbyteros 
excommunicare vel interdicere, nisi prius Camaldulensem priorem caritatis 
studio requisierit. — Austri terram. Ego Alexander etc. Subscr. 5 card. 
Dat. Venetiis in Rivo alto p. m. Gratiani S. R. E. subdiac. et not., 4 non. oct., 
ind. 11, inc. d. a. 1 177, pont. v. d. Alexandri pp. III a. 19. 

A. — Ed. Mittarelli Ann. Carnald. IV App. c. 83 n. 52 ex A. — Regg. J. 8544. 

JL. 12947. 

Alexaudri III privilegium ad verbum Paschalis II bullam deperditam sequitur, 

ut colligitur ex exordio „Austri terram", saepius in Paschalis II privilegiis adhibito. 

Castel de'Britti 
Monasterium s. Michaelis de Castro Brittorum. 

Lubin p. 61. — Mittarelli Ann. Camald. II 366. — (Calindri) Dizionario 1377. 
II 248 sq. 

Monasterium s. Michaelis sive s. Archangeli in fundo Paterno in loco 
q. d. Castrum Britti sive Brittorum, cuius primordia, licet antiquissima, obscura 
sunt, Camaldulensium fratrum olim fuit, ut constat ex Paschalis II privilegio 
a. 1113 Guidoni priori Camaldulensium concesso (vol. III p. 177 n. 6). Mona- 
sterium a Sixto V collegio Montisalti Bononiae addictum est. 

Chartae ad monasterium s. Michaelis spectantes in Camaldulensium tabu- 
lario, olim Fontisboni, hodie in R. archivo Florentino (cf. vol. III p. 173) adser- 
vantur. De eo Ambrosius Traversari in epistola sua ad Fantinum Dandulum, 
Bononiae gubernatorem, missa (Epp. lib. II n. 29 ed. Mehus p. 99) locutus est, 
privilegia Paschalis II, Anastasii IV et Alexandri III Camaldulensium ordini 
concessa proferens. Nos vero frustra privilegia antiquiora quaesivimus. 

*1 (1140) 

Innocentius II praecipit Longino presb. card., ut causam inter Henricum 

Bononien. ep. et Rainerium abbatem mon. s. Michaelis in Massa Paterno 
super ecclesia s. lohannis in Isola definiat. 

Kehr, Italia pontificia V. 19 



290 Bologua. 

r. brere recordationis a. 1140 oct. 3 per iussionem Longini card. factum (ed. MittarelU 
Ann. Camald. III App. c. 389 n. 2.i3; cf. SchiaparelH e BaJdasseroni Regesto di CamaldoU 
II 154 n. 979). — Beg. JL. —. 

Longinus presb. card. ignotus est. 



Quaderna 

Domus hospitalis s. Stephani de Quaterna. 

*1 (1153—54) 

Anastasius IV committit Gerardo Bononien. ep. per apostolica scripta causam 
cognoscendam definiendamque, quae inter Ildeprandum hospitalarium et admi- 
nistratorem hospitalis de s. Stephano in Quaterna et Guibertum abbatem eccl. 
s. Stephani qd. lerusalem vocatae de subiectione eiusdem hospitalis vertitur. 

V. Mon. s. Stephani q. v. Hierusalem n. 2. 
*2 (1153—54) 

Anastasius IV, Ildeprando hospitalario et administratore hospitaUs de 
s. Stephano in Quaterna ad sedem apost. appellante, delegat causam inter 
eum et Guibertum abbatem eccl. s. Stephani Ildeprando diac. card. s. Eustachii 
iterum cognoscendam. 

V. Mon. 8. Stephani q. v. Hierusalem n. 3. 
3 Bologna 1154 april. 9 

Ildeprandus diac. card. s. Eustachii ex delegatione Anastasii IV (n. 2) definit 
causam inter abbatem s. Stephani et Ildeprandum custodem hospitalis 
s. Stephani de Quaterna; iubet abbatem s. Stephani in possessionem praedicti 
hospitalis de Quaterna et rerum ad ipsum hospitale pertinentium mitti ipsum- 
que Ildeprandum ab administratione cessare. 

V. Mon. s. Stephani q. v. Hierusalem u. 4. 

Musiano 
Monasterium s. Bartholomaei de Musiliano. 

Monasterium s. Bartholomaei et s. Savini de Musiliano ab ipsa Mathilda 
comitissa institutum esse Sigonius, Alberti, Ghirardacci, Masini, Petracchi, 
alii fabulantur, sed multo antiquius erat; eius enim mentio iam in charta 
a. 981 habetur (edd. Muratori Antiq. II 257; Savioli I^ 61 n. 34). In eo vixe- 
runt monachi ordinis s. Benedicti usque ad a. 1307, quando cum monasterio 
s. Stephani Bononiensi unitum est (cf. supra p. 265). A. 1652 monasterium 
Musilianense suppressum est. 

Situm fuit in valle Savenae fl. versus meridiem. De loco, hodie Musiano, 
cf. Lubin p. 244; (Calindri) Dizionario IV 141 sq. 

Chartae Musilianenses, ohm in tabulario monasterii s. Stephani adser- 
vatae, hodie in R. archivo Bononiae exstant (S. Stefano). Antiquiores chartas 
ediderunt Petracchi Della insigne abbaziale basilica di S. Stefano di Bologna 
(In Bologna 1747) et Savioli in Annalibus. Sed privilegium, quo monachis 



Doinus hospitalis s. Stephani de Quaterna — Domus hospitalis s. Bartholomaei etc. 291 

Musilianensibus Romana libertas concessa est, desideratur; imrao a quo 

pontifice editum fuerit ignoramus. Memoria tamen eius superest in Albini 

et Cencii Libro censuum S. R. E. (ed. Fabre-Duchesne II 114; I 100), ubi 

legiraus : 

„Monasterium de Musiliano VI solidos affortiatos [Lucenses]". 

Panico 
Ecclesia s. Laurentii. 

De loco in valle Rheni fi. sito cf. (CaUndri) Dizionario IV 213 sq. et 
Enea Gualandi Le origini de' conti di Panico in: Atti e Mem. per le prov. 
di Roraagna Ser. III t. XXVI (1908) 285 sq. 

Alexandri III privilegiura (n. 2) adservatur penes canonicos ecclesiae 
metropolitanae (cf. supra p. 255). 

A = Orig. Bologna Arch. capitolare. 

G = Fel. Contelori BuUae et brevia Alexandri III, s. XVII, Roma Arch. Vat. Misc. 
Arm. VII t. 127 (ex schedis Onuphrii Panvinii, ut videturj. 

*1 (1170) 

Alexander III committit Widoni priori congregationis s. Mariae de Reno 
«ontroversiam inter Nonantulanum mon. et Gualfredura plebanum s. Laui^entii 
de Panico super eccl. s. Silvestri et quibusdam possessionibus in loco Fronti- 
gnani et quibusdam decimis et pensionibus. 

V. Modena. Mon. s. Silvestri Nonantulanum n. 69. 

2 _ Anagni 1173 nov. 10 

Alexander III Gualfredo plebano etc: suscipit eccl. s. Laurentii de Panico 
sub apost. protectione, et confirmat possessiones propriis expressas vocabulis 
et canonicam portionem deciraarum de tota plebana. — Quotiens illud a. 
Ego Alexander etc. Subscr. 15 card. Dat. Anagniae p. m. Gratiani S. R. E. 
subdiac. et not., 4 id. nov. , ind. 7, inc. d. a. 1173, pont. v. d. Alexandri 
pp. III a. 15. 

A (mutilum). [G Exc.J. — Ed. Gott. Nachr. 1910 ex A. — Regg. Kaltenln-unner in 
Wiener SB. XCIV 671 n. 8220 a. JL. 12242. 

Domus hospitalis s. Bartliolomaei de Prato Episcopi 
et domus hospitalis de Runcore. 

Legimus apud Cencium in Libro censuum S. R. E. (ed. Fabre-Duchesne 
I 100. 101) sub episcopatu Bononiensi: 

„Hospitale sancti Bartholoraaei de Prato Episcopi I librara incensi 
pro hospitale de Runcore" 

„Hospitale de Runcore I libram olibani". 
Nec certam de locis nec de eorum privilegiis notitiara habemus. Pra- 
tum Episcopi, hodie, ut puto, Frada in valle Rheni (cf. Calindri Dizionario 
IV 306 sq.), olim Mathildae comitissae proprietas fuit. Overmann vero (Grafin 

19* 



292 Bologna. 

Mathilde von Tuscien p. 163 Regg. 52. 53) locum eundem esse ac Prato in 
Etruria contendit. Aliter Fabre 1. c. p. 100 not. 6, qui tamen erravit, locum 
Runcore cum Bondeno de Roncore in territorio Guastallensi (dioec. Reginen.) 
confundens. Hospitale enim de Runcore recensetur in catalogo ecclesiarum 
Bononiensis dioecesis a. 1408 confecto, ubi legitur sub plebatu Quartieri 
Portae Sterii: 

„Ecclesia Sanctorum de Ronchore erat hospitale". 
Facile autem intelligitur, has possessiones ex donatione Mathildae comi- 
tissae ad ius Romanae ecclesiae devenisse. Utut est, illud miramur, aliam 
domum hospitalem illius regionis a Mathilda comitissa b. Petro traditam in 
Cencii Libro censuum S. R. E. omissam esse, s. Michaelis domum hospi- 
talem in loco q. d. Bombiana, quam Mathilda a. 1098 sub iugo b. Petri 
esse constituit (cf. Overmann p. 163 Reg. 51 et Heinrici V praeceptum a. 1118 
iun. 12 Stumpf Reg. 3158). 

Ecclesia s. Mariae de Rocca Araadoris. 

Praeterea legitur apud Cencium (1. c. I 101): 

„Ecclesia sanctae Mariae de Roccamador I libram cerae". 

Certe ecclesia haec Augustinianorum eremitorium erat, sicut altera 
s. Mariae de Rocca Amadoris ecclesia in Senensi episcopatu, Celestini HI 
temporibus condita (vol. IH p. 229). Sed frustra eius memoriam et in chartis 
Bononiensibus et in catalogis ecclesiarum dioecesis Bononiensis quaesivimus. 
Conversumne est postea huius ecclesiae nomen? 



Monteveglio 
Ecclesia s. Mariae Montis Belii. 

G. Peuuotti Generalis totius s. ord. clericorum canonicorum hist. tripartita * (Romae 
1624) p. 669sq.; *• » (Coloniae 1630. 45) p. 689 sq. — (Calindri) Dizionario IV68sq. — 
Tiraboschi Dizionario topografico-storico degli stati Estensi II 58 sq. 

Montis Belii oppidum sivc castrum, quod saec. XI ex. appellabatur 
Mons vetus alioque nomine Mons Belli (cf. Clementis III privilegium a. 1092 
JL. 5334 et Stumpf Reg. 2915), satis antiquum, ut docet Paulus diac. in Hist. 
Langobardorum lib. II c. 18 et lib. VI c. 49, apud Italos celebratur ex eo, 
quod in loci obsidione a. 1092 Hcinrici IV fortuna corruit. Saec. XII locus 
in Bononiensium ditione fuit (cf. chartam a. 1157 edd. Sigonius Hist. Bon. 
i-2p. 133; 3p. 59; Ghirardacci I 579; Calindri Dizionario IV 104 not; 
Savioli I'' 246 n. 161), qui a. 1179 castrum propter Montebelianorum rebellio- 
nem destruxerunt (cf. Bologna, Civ. n. 10). Oppidum reaedificatum a. 1196 
sept. 9 ab Heinrico VI imp. privilegio honestatum est (Stumpf Reg. 5030). 
Imperatore autem mortuo, consules Montis Belii cum omni populo ipsius 
castri Innocentio III sese tradidcrunt (cx Reg. Innocentii HI t. I f. 13 n. 45 
cdd. Pennotti ^ p. 670; ^- 3 p. ggo; Calindri Dizionario IV 109 not.; Savioli 



Eccl. s. Mariae de Rocca Amadoris — Eccl. s. Mariae Montis Belii. 293 

IP 203 n. 319; Migne CCXIV 43 n. 47; Theiner Cod. dipl. dom. temp. I 31 
n. 37; cf. BFW. 12146). Graviter igitur errat Fabre (Liber censuum S. R. E. 
I 116 not. 3), qui hoc Montis Belii castrum idem ac illud Montisbelli castrum 
prope Placentiam (Montebello), ex historiae annalibus satis notum, esse 
oontendit. 

In oppido Montis Belii Mathildam comitissam in victoriae memoriam 
ecclesiam b. Mariae condidisse ibique canonicos ex s. Fridiani congregatione 
statuisse, tabula in ipsa ecclesia a. 165S a canonicis posita (ed. Calindri IV 73) 
narrat. Consentit Pennottus. Sed gravissime errat. Nam plebis s. Mariae 
de Montebellio iam a. 973 in Honesti Ravennatis archiepiscopi placito mentio 
fit (edd. Sillingardus Catal. epp. Mutinen. p. 46 = Ughelli ^II 13; ^II 12; 
Savioli I^ 56 n. 32 = AfFo Storia di Parma I 359 n. 71; Tiraboschi Mem. 
Mod. I** 136 n. 111). Notamus praeterea Gualterii Ravennatis archiepiscopi 
chartam a. 1141 (edd. Muratori Antiq. VI 401 = Savioli P 197 n. 125 = 
Cassani Dell' antico studio di Bologna p. 178; cf. Hubner Gerichtsurkunden 
Reg. 1635), qua litem de confiniis inter plebem Ciliani et plebem Montis 
Belli, Ribaldo Mutinensi episcopo rogante, definivit, et Gerardi Bononiensis 
episcopi privilegium Henrico archipresbytero de Monte Vellio a. 1 1 55 concessum 
(ed. Calindri IV 79 not.). Ecclesia s. Mariae, a. 1150 canonicis s. Fridiani 
commissa (n. 1), inter insigniores ecclesias collegiatas Bononiensis episcopatus 
floruit usque ad saec. XV, quando in commendam cessit. A. 1455 Calix- 
tus III ecclesiam, propter bellorum discrimina aliasque multiplices afflictiones 
valde deminutam et paene desertam, congregationi canonicorum regularium 
s. Salvatoris Lateranensis, olim s. Mariae de Frisonaria, addixit (ed. Pennotti 
ip. 672; 2 3p. 692). 

Archivum ecclesiae Montisbelianae, de cuius dignitate et amplitudine 
innumera documenta, ut Pennottus affirmat, in eiusdem collegii chartophyla- 
ciis olim habebantur, aut periit aut dispersum est. Romanorum pontificum 
privilegia, recentioris tamen aetatis, Bononiae in R. archivo custodiuntur 
(cf. n. 9). Nonnullae chartae iam pridem penes canonicos Lateranenses in 
ecclesia s. lohannis de Monte exstabant, quae nunc item in R. archivo 
Bononiensi adservantur (cf. n. 2). Calindri vero temporibus (a. 1782) plera- 
que privilegia in archivo Montebeliano in libro sig. A remanserant, ut 
Gerardi Bononiensis episcopi privilegium a. 1155 et Gregorii VIII bullae 
apographum antiquissimum (n. 6); cf. Dizionario I 364. IV 70. 83. 

A — Orig. Bologna Arch. di stato (Abbazia di S. Maria di Monteveglio). 

B = Cop. typis impressa, s. XVII, ib. (Lateranensi di San Giovanni in Monte). 

1 Fereniino (1150) nov. 23 

Eugenius III P(etro) priori s. Fridiani: mandat, quatcnus unum seu plures 
de fratribus s. Fridiani archipresbytero eccl. Montisbelli ad tcmpus concedat, 
qui fratres huius ecclesiae instruat, qualiter regulam et ordinem canonicorum 
regularium debeant observare. 

V. Lucca, Eccl. s. Fridiani n. 98 (vol. III p. 432). 



294 Bologua. 

2 Fcrentino 1150 nov. 24 

Eugenius III archipresbytero etc: suscipit eccl. b. Mariae Montis Belii sub 
apost. protectione, et confirmat possessiones propriis expressas vocabulis; 
statuit, ut ordo canonicus in eadem eccl. secundum b. Augustini regulam 
institutus perpetuo conservetur; prohibet, ut de terris ecclesiae nullus laicorum 
decimas ullatenus accipere vel petere audeat; concedit sepulturam liberam. — 
Officii nostri. Ego Eugenius etc. Subscr. 13 card. Dat. Ferentin. p. m. 
Mariniani S. R. E. scriptoris, 8 kal. dec, ind. 8 [l. 13], inc d. a. 1150, pont. d. 
Eugenii pp. III a. 6. 

B. — Edd. (Serenius) Tndulta ac privilegia pontificia apost. ord. cler. can. Salv. Lat. 
(Mediolani 1606) p. 67 [Ms. cod. 40 bibl. Lmanae; cf. PflugkH. Iter p. 41 et Gott. Nachr. 1903 
p. 596J = Bullarium Lateranense (Romae 1727) p. 34. Samoli 7* 221 n. 143 ex B = Migne 
CLXXX 1428 n. 405. — Begg. CJalindri Dizionario IV 127. Guidicini Cose notabUi II 246. 
J. 6539. JL. 9416. 

Adnotamus insuper privilegium amplissimum Innocentii IV a. 1253 mart. 29 

ecclesiae Montis Bellii concessum (cf. Berger Les reg. d' Innocent IV t. III 198 

n. 6443), in quo laudantur privilegia Eugenii (n. 2), Alexandri (n. 4), Urbani (n. 5), 

Gregorii (n. 6), Clementis (n. 8) et Celestini (u. 10). 

*3 (1159—73) 

Guido de Reno et Ubaldus subdiac. S. R. E. sententiam proferunt pro eccl. 
s. Mariae Montisbelii super eccl. s. Pauli de Palude. 

Laud. in n. 6. — Reg. JL. — . 

Guido prior eccl. s. Maiiae de Rheno obiit a. 1173 mai. 30 (cf. Trombelli Mem. 

istor. concernenti le due canoniche di S. Maria di Reno e di S. Salvatore p. 278). 

Ubaldus a. 1173 ex subdiacono S. K. E, archiepiscopus Pisanus electus est. 

*4 (1159—81) 

Alexander III concedit privilegium protectionis et ius eligendi archipresby- 
terum; prohibet, ne liceat Bononiensi ep. nova et indebita gravamina impo- 
nere, nullumque a canonicis seu archipresbytero eccl. s. Mariae extorqueat iura- 
mentum. 

Laud. in n. 6 et in Innocentii IV jyrivilegio a. 1253 mart. 29 (cf. n. 2). — Tteg. JL, — . 

*5 (1186) 

Urbanus III concedit privilegium protectionis. 

B Beg. — Regg. Serenius p. 67 = Bull. Lat. p. 34. PflugkH. Iter p. 304 n. 808. 

JL. 15719. 

Laudatur etiam in u. 6 et in Innocentii IV privilegio (cf. n. 2). 

6 Ferrara 1187 nov. 16 

Gregorius VIII Acurso archipresbytero etc: ad exemplar Eugenii (n. 2)j 
Alexandri (n. 4) et Urbani (n. 5) suscipit eccl. b. Mariae Montis Belii sub 
apost. protectione, confirmat ordinem canonicum secundum b. Augustini regu- 
lam atque institutionem fratrum s. Fridiani ibi institutum, et possessiones pro- 
priis expressas vocabulis et decimas; concedit facultatem tempore generalis 
interdicti terrae divina officia celebrandi; indulget ad instar Alexandri (n. 4) 
facultatem archipresbyterum eHgendi; confirmat privilegium qd. Gerardi 
Bononien. ep. et consuetudines et libertates; prohibet ad exemplar Alexandri 



Monteveglio — San Giovanni in Persiceto. 295 

(n. 4), ne liceat Bononiensi ep. nova et indebita gravamina imponcre, nullum- 
que a canonicia seu archipresbytero extorqueat iuramentum; concedit ius 
recipiendi clericos vel laicos et sepulturam liberam; prohibet, ne quis infra 
parochiam oratorium vel ecclesiam construere praesumat; statuit, ut sententias 
interdicti vel suspensionis ab eis promulgatas nuUus sine congrua satisfactione 
relaxet. ~ Monet nos. Ego Gregorius etc. Subscr. 8 card. Dat. Ferrariae 
p. m. Moysi Lat. can. vicem gerentis cancellarii, 16 kal. dec, ind. 6, inc. d. 
a. 1188, pont. v. d. Gregorii pp. VIII a. I. 

B Reg. — Ed. Pennotti * p. 670 ex apograjiho; *• » p. 690. — Regg. Calindri Dizio- 
nario I 364. IV 41. 83. PflugkH. Iter p. 310 n. 848. JL. 16053. 

*7 (1187—91) 

Clemens III committit praeposito Mutinensi causam inter archipresbyterum 
de Montebelio et abbatem s. Fabiani super duabus ecclesiis s. Donati et 
s. Venantii. 

Laud. in n. 9. — Reg. JL. — . 
*d (1187—91) 

Clemens III concedit privilegium protectionis. 

Laud. in Innocentii IV privikgio (cf. n. 2). — Reg. JL. — . 

9 Roma S. Pietro 1191 iun. 12 

Celestinus III archipresbytero et fratribus de Montebelio: confirmat senten- 

tiam, quam praepositus Mutinen. ex delegatione Clementis (n. 7) super duabus 

ecclesiis s. Donati et s. Venantii contra abbatem s. Fabiani protulit. — lustis 

petentium, Dat. Rom. ap. s. Petrum 2 id. iun. pont. n. a. I . 

A (inter acta Celestini V). — Ed. Gott. Naehr. 1910 ex A. — Reg. JL. — . 

Monasterium s. Fabiani, cuius in hoc rescripto Celestini III fit mentio, abbatia 
ss. Fabiani et Sebastiani esse videtur (cf. Lubin p. 57. 402). 

*10 (1191—97) 

Celestinus III concedit privilegium protectionis. 

Laud. in Innocentii IV privilegio (cf. n. 2). — Reg. JL. — . 



San Giovanni in Persiceto. 

Domenico Golinelli Memorie istoriche antiche e moderne di Budrio, terra nel 
contado di Bologna (Bologna 1720). — Francesco Erri Dell' origine della citta di Cento 
e di sua pieve. della estensione, de' limiti e degli interramenti delle valli circumpadane 
(Bologna 1769). — Marc'Antonio Crescimbeni Annotazioni storico - critiche sopra certo 
libro intitolato «Dell' origine di Cento* etc. (Venezia 1771). — Gianfrancesco Erri Tratteni- 
nienti in risposta alle ,Annotazioni storico-critiche" etc. (Modena 1772). — M. A. Crescim- 
beni Nuove annotazioni sopra la storia di Cento in difesa delle precedenti censurate in 
un libro „Trattenimenti di Gianfrancesco Erri" etc. (Venezia 1772). — Filippo Monte- 
forti Storia della citta di Cento vol. I— IV, ms. s. XVIII, Cento Arch. consulare del 
Comune. — F. Monteforti Documeuti per la storia della citta di Cento, ms. a. 1765, 
ib. — G. Tiraboschi Pizionario topografico-storico degli stati Estensi II 193sq. — Carlo 
Monti Storia della citta di San Giovanni in Persiceto (Bologna 1838). — Gaetano Atti 
Sunto storico della citta di Cento (Cento 1858). — Gius. Landi Storia delV antica terra 



296 Bologna. 

di Pieve presso Cento, diocesi di Bologna (Bologna 1855). — Gius. Landi La Bolognese 
pianura e la terra di Pieve presso Cento L II (Bologna 1877). — Giac. Cassani Origine 
giuridica delle decime ecclesiastiche in generale e delle Centesi in particolare (Bologna 
1894). — Luigi Breventani Deduzioni storiche sull' origine vera della decima di Cento 
(Bologna 1897). — L. Maccaferri Storia medioevale del castello di San Giovanni in Per- 
siceto in: Atti e Mem. per le prov. di Romagua Ser. III t. XVI (1898) 381 sq. — Augusto 
Gaudeuzi Documenti relativi alla causa tra il comune di Cento e la mensa arcivescovile 
di Bologna (Bologna 1899). — L. Breventani Discussioni suirorigine vera della decima 
di Cento (Bologna 1899). — L. Maccaferri Del ducato Persicetano e del suo territorio 
in: Rivista Abruzzese XV (1900) 139 sq. — A. Gaudenzi II monastero di Nonantola, il 
ducato di Persiceta e la chiesa di Bologna in: BuUettino dell' Istituto storico italiano 
XXII (1901) 77 sq. — A. Pellegrini Storia di Pieve di Cento (Lucca 1903). 



Ecclesia s. lohauuis de Fersiceto. 

In archivo canonicorum ecclesiam collegiatam s. lohannis de Persiceto 
administrantium charta antiquissima a. 1123 data est. Archivum civitatis cum 
chartis inde ab a. 1107 incendio a. 1869 damnatum est. Privilegia Romanorum 
pontificum ante Innoceutium III frustra ibi quaesivimus. Commemoramus 
autem Lotharii III privilegium hominibus s. lohannis de Persiceto a. 1132 
concessum (Stumpf Reg. 3272). Conf. etiam Gott. Nachr. 1898 p. 7. 

*i (1191-97) 

Celestinus III sententialiter mandat cappellanis eccl. s. lohannis de Persi- 
ceto, ut Bononiensi ep. parochiam suam causa confirmationis puerorum, prae- 
dicationis et correctionis annis singuUs visitanti procurationeni exhibeant. 
V. Bologna, Episc. n. 45. 

Sala Bologuese 
£cclesia s. Mariae et s. lohannis de Sa^a. 

De loco cf. Trombelli Mem. istor. concernenti le due canoniche di 
S. Maria di Reno e di S. Salvatore p. 119; de nobilibus de Sala cf. Hessel 
Geschichte der Stadt Bologna p. 87 not. 4. 

1 (Sala 1179 feb. 28) 
Domini de Sala dant S. R. E. et Alexandro III eiusque successoribus fun- 
dum terrae in castro Sale, in quo honorifice possit construi ecclesia cum 
canonica et cimiterio ad honorem Dei et b. Mariae et s. lohannis bapt. etc. 

V. Eccl. s. Mariae de Rheno n. 16. 

2 Yclletri (1182—83) mai. 4 
Lucius III G. abbati s, Proculi et priori s. Victoris Bononien.: conqueren- 
tibus priore et canonicis s. Mariae de Reno, quod, cum in ecclesia de Sala 
ius haberent patronatus ipsius ecclesiae, archipresbytero mortuo et patronis 
ac clericis inter se penitus dissentientibus, omnes electionem praefato priori 
unanimiter commiserunt, sed post recessum eius quidam cappellanus abbatis 
s. Stephani Bononien. in archipresbyterum est electus, qui, appellationis obsta- 



Eccl. s. lohannis de Persiceto — Eccl. s. Mariae de Buida Medicinae. 297 

culo interposito, officium archipresbyteratus exercuit et administrationeni 
rainus ordinate recepit; mandat, quatenus, partibus convocatis, rationes et 
allegationes audiant et, appellatione remota, quod iustum fuerit, iudicent. 
V. Eccl. s. Mariae de Rheno n. 18. 

Medicina. 

Riflessi di tenera e divota consolazione all' antichissima Bolognese terra di Buda 
(In Bologna 1754). — (Pasquale Orlandi) Memorie storiche della terra di Medicina e 
8U0 circondario (Bologna 1852). — Gius. Simoni Cronistoria del comune di Medicina 
<Bologna 1880). 

Ecclesia s. Mariae de Buida Medicinae. 

Plebis de Buida sive Buda saepius in privilegiis canonicorum ecclesiae 
■cathedralis Bononiensis, ad quam pertinuit, sermo fit (cf. Eccl. cathedr. n. 2. 
13. 17). Decimationes Gadii et ecclesias s. Mariae in Garda, s. lohannis in 
Fontanis et s. Thomae Hadrianus IV canonicis confirmavit (cf. Eccl. cathedr. 
n. 6). Praeterea notamus Friderici I privilegium hominibus de Medicina 
«,. 1155 mai. 13 concessum (Stumpf Reg. 3708), quo praecepit, ut castrum 
Medicinae restitueretur. 

Alexandri III rescriptum (n. 2) in Libro Axium canonicorum ecclesiae 
■cathedralis Bononiensis legitur; cf. supra p. 255. 

C = Libro delle Asse, s. Xlllsq., Bologna Arch. capitolare. 

C* = lura ill. et rev. dd. canonicorum et capituli eccl. metropolitanae Bononien., 
a. 1700, Bologna Arch. di stato [ex C]. 

*i (1144—45) 

Lucius n sententiam de eccl. de Medicina profert. 
Laud. in n. 2. — Reg. JL. — . 

2 Benevento (1167—69) dec. 7 

Alexander III Guidoni s. Thomae, P. s. Mariae in Garda et R. s. lohannis 

in Fontana sacerdotibus: mandat, quatenus plebi de Medicina tamquam matri 

ecclesiae et plebano eiusdem loci oboedire curent et debitara ei reverentiam 

impendere nullatenus recusent, salva sententia b. m. Lucii pp. (n. 1). — Dignum 

est. Dat. Beneventi 7 id. dec. 

C /'. IH [= Ci p. 51]. — Ed. PflugkU. Acta 111 216 n. 209 ex CK — Begg. PflugkH. 
Iter p. 268 n. 593. JL. 11464. 

3 Anagni (1173—76) aiig. 6 
Alexander III Alberto archipresb. et canonicis Bononiae: indulget, ut 
horaines de plebatu Medicinae ad debitas decimas eis persolvendas et Ram- 
baldum et lohannem Palmerium praecipue, ne decimas ipsas eis auferant, 
districtius compellendi facultatem liberam habeant, et tam eos quam alios 
homines, qui bona eorura illicite detinent et reddere nolunt, excoraraunicent. 

V. Bologna, Eccl. cathedr. n. 9. 



M D E NA 

(Mutina) 



Relatio translationis corporis s. Getniniani a. 1106, auctore syuchrouo, edd. Muratori 
Scr. * VI 89 sq.; "^ ed. Bertoni VI (1907) p. I; P. Bortolotti Antiche vite di S. Gemiuiano 
vescovo e protettore di Modena in: Mon. di storia patria delle prov. Modenesi, Chron. XIV 
(Modena 1886) ; P. Bertoni Atlante storico paleografico del duoruo di Modeua (Modena 1909) 
p. 85sq.; cf. F. Patetta Studi storici e note sopra alcune iscrizioni medievali della regione 
Modenese e sopra i Carmina Mutinensia in: Mem. della R. Accademia di Modena Ser. VIII 
t. VI (Modena 1905) 188 sq. — Francesco Forciroli Vite de beati Modenesi scritte lati- 
namente (s. XVI), edite per cura di Luigi Maini (Modena 1856). — Francesco Panini 
Cronica della citta di Modena, ms. s. XVI, Modena Bibl. Estense; cf. Tiraboschi Bibl. Mod. 
IV 22. — Gaspar Sillingardus Catalogus omnium episcoporum Mutinensium (Mutinae 
1606). — Girolamo Briani Historia della citta di Modena vol. I. II, ms. s. XVII in., 
Modena Arch. di stato (Arch. Boschetti X. XIV 41. 42). Alterum exemplar est in bibl. 
Estensi (codd. Campori); cf. Vedriani Dottori Modonesi p. 76; Tiraboschi Bibl. Mod. I 345. 
— Lodovico Casali Vita, morte e miracoli del glorioso San Geminiano, vescovo pro- 
tettore della citta di Modana (In Modana 1633). — Ughelli * II 87 sq.; * II 73sq. — 
Alessandro Baldocchi Saggio della vita di S. Geminiano, vescovo e protettore di Modena 
(Modena 1660). — Guillelmi Codibue In vitam s. Geminiani episcopi et protectoris 
Mutinae (Mutinae 1660). — Lodovico Vedriani Vite ed elogi de' cardinali Modonesi (In 
Modona 1662). — L. Vedriani Memorie di molti santi martiri confessori e beati Modo- 
nesi (In Modona 1663). — L. Vedriani Vita di S. Geminiano raccolta da diversi scrittori 
Modonesi (In Modona 1665). — L. Vedriani Historia dell' antichissima cittk di Modona I. II 
(In Modona 1666 — 67). — L. Vedriani Catalogo de vescovi Modonesi e racconti del]'attioni 
loro nel reggere varie chiese dentro e fuori deiritalia (In Modona 1669). — Pellegiino 
Rossi Vita di San Gemiuiano, vescovo e protettore di Modena (In Modena 1736). — 
Domenico Vandelli Meditazioni sopra la vita di S. Geminiano etc. scritta dal Dott. Pelle- 
grino Rossi (In Venezia 1738); Appendice (In Venezia 1743). — Cesare Frassoni Memorie 
storiche di Finale * (Modena 1752); '^ (1778). — Girolamo Tiraboschi Storia dell' augusta 
badia di S. Silvestro di Nonantola I (In Modena 1784) 1 sq. 31 sq. — Lodovico Ricci 
Corografia dei territori di Modena, Keggio e degli altri stati gia appartenenti alla casa 
d'Este 1 (In Modena 1788); * (1806). — GiroL Tiraboschi Memorie storiche Modenesi I— V 
(In Modena 1793 — 95). — G. Tiraboschi Dizionario topografico-storico degli stati Estensi. 
Opera posturaa I. II (Modena 1824— 25). — (Luigi Muzzarelli e Alessandro Rosa) Diritti 
della citta di Modena suUe aque di Secchia (Modena 1827). — Francesco Sossai Modena 
descritta * (Modena 1841). — Gius. Baraldi Compendio storico della citta e provincia di 
Modena (Modena 1846). — (Carlo Borghi) Le due gemme della mitra episcopale di 
Modena, ossia brevi memorie intorno al beatissimo protettore San Geminiano ed a San 
Geminiano II, gloriosi vescovi di detta citta (Modena 1849). — (Agostino Saetti) Memorie 
storiche ed artistiche di tutte le chiese degli Estensi domini (Modena 1884). — Celestino 



Episcopatus Mutiuensis. 299 

Cavedoni Cenni storici intonio alla vita, ai miracoli ed al culto del glorioso San Gemi- 
niano, vescovo e protettore principale della chiesa Modenese (Modena 1856). — C. Cave- 
doni Elenco storico de' sommi pontefici Romifhi che ne tempi andati furono di passaggio 
e di soggiorno in Modena (Modena 1857). — Cappelletti XV 191sq. — Cesare Campori 
Intorno ai documenti inediti della stovia Modenese e su quelli spezialmente dell' archivio 
nazionale in: Mem. della R. Accademia di Modena IV (1861) 122 sq. — C. Campori Di 
Guido vescovo di Modena, contemporaneo di Berengario II e di Ottone I ib. IV (1861) 
128 gq. — C. Campori Leodoino vescovo di Modena ib. IX (1868) 93 sq. — Arsenio 
Crespellani Memorie storiche Vignolesi (Modena 1872). — A. Crespellani Compendio 
storico di Savignano sul Panaro (Modena 1873). — Cesare Campori Memorie sul vescovo 
Eriberto in: Memorie patrie storiche e biografiche (Modena 1881). — C. Campori Notizie 
storiche del Frignano (Modena 1886). — P. Bortolotti Antiche vite di S. Geminiano, 
vescovo e protettore di Modena iu: Monumenti di storia patria delle prov. Modenesi, 
Serie delle cronache etc. XIV (Modena 1886). — Arsenio Crespellani Guida di Modena 
(Modena 1887). — Pietro Costa Giani Memorie storiche di San Felice sul Panaro 
(Modena 1890). — Storia di Modena e dei paesi circostanti dalle origini fino alP a. 1860 
(Modena 1893). — A. Crespellani Chiesa e colle di S. Anastasio in Savignano sul Panaro 
(Modena 1895). — L'Appennino Modenese descritto ed illustrato (Rocca S. Cassiano 1895). — 
L. Berti Vicende e condizioni ecclesiastiche neirAppennino Modenese (Bologna 1896). — 
A. Crespellani Castelvetro e le sue antiche chiese (Modena 1897). — Giulio Belvederi 
S. Geminiano nella legenda e nella storia in: Rivista stor. crit. delle scienze teologiche II 
(1906) 742sq. III (1907) 353 sq. — L. Rinaldi Castelvetro e le .sue chiese (Modena 1909). 
De auctoribus res Mutinen.ses illustrantibus cf. Lodovico Vedriani Dottori Modo- 
uesi di teologia, filosofia, legge canonica e civile con i suoi ritratti (lu Modona 1665); 
Girolarao Tiraboschi Biblioteca Modeuese I— VI (In Modena 1781 — 86); cf. G. Campori 
Osservazioni intorno la Biblioteca Modenese del Tiraboschi in: Atti e Mem. per le prov. 
Modenesi e Parmenrsi Ser. III t. II; Ser. IV t. X et Ser. VI t. I. 



Episcopatns Mntinensis. 

Primum Mutinensium antistitem Cletum saeculo secundo ineunte floruisse 
pia narrat traditio (cf. Tiraboschi Mem. Mod. IV 45 sq.). Inter omnes autem 
s. Geminianum episcopum et protectorem civitatis colit Mutinensium pietas. 
Leodoinum quoque laudamus, qui temporibus Guidonis imperatoris Mutinen- 
scm urbem muris munivit, Guidonem, Berengarii II regis ct Ottonis I archi- 
cancellarium, Heribertum, qui Wibertum antipapam a. 1084 ordinavit. Neque 
enim mirum est, quod Mutinenses episcopi multa ab imperatoribus et regibus 
diplomata, quae enumerare longum est, acceperint. 

Episcopus, ut ceteri Aemiliae provinciae praesules, initio Mediolanensi, 
deinde Ravennatensi archiepiscopo suffragabatur. A. 1106 Paschalis II Ra- 
vennati ecclesiae schismaticae Mutinensem ademit (n. 8), Gelasius II restituit 
(cf. Ravenna, Archiepisc. n. 189). A. 1148 ipsa vero Mutinensis civitas ab 
Eugenio III propter civium rebellionem et iniurias Nonantulano monasterio 
contumaciter illatas episcopali dignitate privata est et parochia eius inter 
quatuor vicinos episcopatus distributa (n. 15—18); sed paulo post in gratiam 
apostolici recepta, Ildebrandum diac. card. s. Eustachii administratorem et 
rectorem accepit. Ecclesia Mutinensis in integrum restituta in oboedientia 
Ravennatis archiepiscopi (cf. Ravenna, Archiepisc. n. 249) perseveravit, donec 
Gregorii XIII iussu a. 1583 Bononiensi novo archiepiscopatui addicta est. 



300 Modena. 

Denique a. 1S53 a Pio IX metropolitani nominis et iuris incrementum ipsa 
quoque accepit, Carpensi, Regiensi, Guastallensi, Massana ecclesiis iuris- 
dictioni Mutinensis archiepiscopi subiectis (cf. Cappelletti XV 298 sq.). 

Archivum episcopii paucas tantum chartas continet, inter quas Calixti II 
privilegium autographum (n. 10), in codice pensionum mensae episcopalis 
s. Xlllsq. (fol. 132) insutum. Maxima vero chartarum pars in tabulario canoni- 
corum una cum privilegiis ecclesiae cathedralis custoditur. Nonnullae chartae 
in archivo reipublicae, olim Estensium adservantur (Cancellaria ducale. 
Ecclesiastici : Yescovado di Modena). 

Antiquum archivum secretum ducum Estensium, a. 159S FerrariaMutinam 
translatum (cf. supra p. 204), chartis ex archivis Ravennae, Ferrariae, Mutinae, 
Regii abundat; cf. G. Ognibene Le relazioni della casa d'Este coll' estero in: 
Atti e Mem. per le prov. Modenesi Ser. Y t. III (1903). A. 1S61 in archi- 
vum reipublicae conversum est, quo cum tabularia congregationum suppres- 
sarum, a. 1S12 Mediolanum transportata, coniuncta sunt; cf. Giorgio Ferrari- 
Moreni Sopra una copiosa collezione di antiche pergamene levate nell' a. 1S12 
dall" archivio demaniale di Modena e trasportate a Milano etc. (Modena 1S61). 
De archivo reipublicae cf. I. Malaguzzi-Yaleri Larchivio di stato in Modena 
in: Atti e Mem. per le prov. Modenesi Ser. lY 1. 1 (1892) et G. Campi Cenni 
storici intorno Tarchivio secreto Estense ora diplomatico in Modena in: Atti 
e Mem. per le prov. Modenesi e Parmensi II (1864) 335 sq. et in: Arch. 
stor. ital. Ser. III t. 11 p. I (1S95) 223 sq. De archivo marchionum Rangoni 
cf. supra p. 1 7. De chartis et libris a Ludovieo Antonio Muratori relictis 
cf. Luigi Yischi Archivio Muratoriano (In Modena 1S72). 

De bibliotheca Estensi cf. Blume Iter Ital. II 1 1 sq. ; Neigebaur in 
Serapeum XXI (1860) Slsq.; Bethmann in Archiv XII 696 sq.; Luigi Carbo- 
nieri Cenni storici della R. biblioteca Estense in Modena con appendice di 
documenti (Modena 1S73); Atti e Mem. per le prov. Modenesi Ser. lY t. II 
(1892) 193 sq. Penes eandem bibliothecam hodie codices et libri adservantur 
a losepho Campori Mutinensi collecti; cf. Luigi Lodi Catalogo dei codici e 
degli autografi posseduti dal marchese Giuseppe Campori I. II (Modena 
1875 — 94). 

Praeterea conf. Zaccaria Excursus litterarii p. 152sq. et Iter litterarium 
p. lllsq.; Blume Iter II llsq. ; Fr. Bonaini Gli archivi dellEmilia in: Gior- 
nale storico degli archivi Toscani Y (1S61) 144 sq.: Brcsslau in N. Archiv III 
109 sq.; G. Zucchetti in Arch. stor. Lomb. II (1875) 197 sq.; Kaltenbrunner in 
Wiener SB. XCIY636sq.; PflugkH. Iter p. 52 sq.; Gott. Nachr. 1S97 p. 242 sq. 

A — Orig. Modena Arch. vescovile. 

A^ = Orig. ilodena Arch. capitolare. 

B' = Cop. ib. 

C = CoUectio diplomatum imperialium et regalium nec non buUarum, brevium 
et litteraruni sedis apost. . ., quae in arcliivo capitulari asservantur, ordine 
chronologico disposita a Ferd. Bassoli (Mutinae 1819—21) ib.; cf. infra p. .309. 

I) = Girolamo Briani Historia della cittu di Modeua vol. I, s. XVII, Modena Arch. 
di stato (Arch. Boschetti). 



Episcopatus Mutinensis. 301 

E = Phil. Ant. Ronconi Vetera eccl. Bononien. monumenta, s. XVIIJ, Bologna Bibl. 

della R. Universita cod. 317; cf. supra p. 246. 
-F = Const. Ruggieri Manuscripta X, s. XVIII, ib. cod. 3664; cf. supra p. 246. 

1 482 mai. 30 
Simplicius lohanni ep. Ravennati: rcprehendit eum, quod Gregorium ep. 
Mutinenscm consecraverit invitum; iubet, eidem tradi possessionem in Bono- 
niensi 30 sol. reddituum liberonim etc. 

V. Ravenna, Archiepisc. n. 7. — Conf. Tiraboschi Storia di Nonantola I 34. 

2 Laterano 861 nov. 
Nicolaus I Petro ep. una cum coepiscopis Aemiliae regionis, in concilio 
lohanne archiep. Ravennate praesente, de iniuriis ab eo illatis lamentanti: 
praecipit, ut nullus amodo et deinceps archiep. Ravennas ad eorum episcopia 
sine voluntate eorum accedero temptet vel aliquam pecuniam ab eis exigere 
vel res ecclesiae eorum aut monasteria sive plebes aut titulos sive praedia 
diripere audeat neque vocare Ravennam praeter tempora a patribus definita; 
ut illud quod trigesimale dicunt Ravennae nullo modo eos facere cogere 
audeat, itaque nec angariam nec agriculturam nec dationem aliquam archiepp. 
Ravennatibus sit licentia ab eo eiusque successoribus amodo et deinceps ex- 
quirendi nec fas sit illis prohibeve clericos eorum, quominus per Ravennam 
et quo voluerint equitando incedant; tribuit licentiam, ut quotiens Romam 
occurrere velint, nullum impedimentxim eis archiep. Ravennas nec palam 
nec occulte facere praesumat; decernit, ut cum statutis temporibus archiep. 
Ravennas eos ad concilia convocaverit, nullo modo eos diutius retinendi 
licentiam habeat, ita ut ultra 15 dies pro gravi necessitate Ravennae nulla- 
tenus remorentur; decernit, ut nihil exhibeant archiep. Ravennati, nisi quod 
canones sacri praecipiunt quodque ceteri episcopi per Liguriam et Venetiam 
atque Histriam suis metropolitis exhibere probantur. — Sollicitudinem omnium 
ecclesiarum. Scr. p. m. Leonis scrin. S. R. E., in m. nov., ind. II [10 M^]. 

Lcgitur in codice capituli Mutinensis II 2 s. X [M^J et in memhrana eiusdem 
capittdi s. XII A 6 XIX, omissis tamen quihusdam capitulis [M^]. — Edd. Bacchini 
Agnelli Lib. pontif. Rav. II App. p. 80 ex M"^ = Ughelli "^ II 347, = Muratori Scr. II^ 204, 
= Labbe-Coleti X 189 = Mansi XV 598, = Speroni Degli Alvarotti Adriensium epp. series 
p. 20, = CappeUetti II 84, = Migne CVI 787. Zaccaria Biblioteca antica e moderna di 
storia letteraria II (In Pesaro 1767) 414sq. ex M^ = Mansi XV 598 in not. — Begg. Sillin- 
gardus Catal. p. 26. Wermimjhoff in N. Archiv XXVI 629. Muhlbacher Beg. Karol. * 
n. 1222 a. J. p. 2.38. 240 et JE. I p. 343. 345 ad a. 861 et a. 862 nov. 

Conf. Aemilia n. 36 (supra p. 9); Ravenna, Archiepisc. n. 108 (supra p. 41); 
Imola, Episc. n. 2 (supra p. 163). — Gravissimi erroris me vehementer poenitet, 
quod auctoritatem Mansii secutus sum, qui ex codice capituli Modoetiensis (Monza) 
integrum privilegii textum se deprompsisse affirmat. Sed iam Dondi Notizie del duomo 
di Modena p. 272 optime monstravit, Mansium pro codice ^Mutinensi'' negligenter 
legisse nModoetiensi". Corrige ergo quae supra p. 9. 41. 163 adnotavi. — De Petro 
episcopo, ad quem privilegium hoc directum est, nihil scimus. A. 861 Mutinae 
Ernidus episcopus sedebat (cf. Tiraboschi Storia di Nonantola I 35 sq.). 

3 (878 nov.) 
lohannes VIII Wibbodo Parmensi et Paulo Placentino et Paulo Regensi 
et Liudoino Mutinensi epp. : nuntiat, se 8 kal. dec. (nov. 24) Taurinium venisse ; 



302 Modena. 

iubet, ut 4 non. dec. (dec. 2) Papiae ad synodum celebrandam esse debeant; 
qui primo hanc epistolam legerit, aliis sub omni festinatione transmittat. 
V. Parma, Episc. n. 5. 

4 (1049—54) 

Leo IX W(iberto) Mutinensi ep.: mandat, ut intersit consecrationi ecclesiae 

novae (Padilironensis) et elevationi corporis b. Symeonis monachi, eremitae 

et diaconi. 

V. Mantova, Mon. s. Benedicti super Padum (JL. 4310). 

5 (1064) 

Alexanderll Hariberto Mutinensi ep.: scribit canonibus contineri, episcopi 

promotionem, renitente ecclesia, nullo modo posse fieri. — Noscit fraternitas. 

CoU. Britt. Alexandri 11 ep. 23. — Ed. Loewenfeld Epp. p. 45 n. 89. — Regg. Ewald 
in N. Archiv V 333 n. 23. JL. 4545. 

6 (1064—65) 
Alexander II Heriberto Mutinensi ep.: mandat, ut (lohannem) clericum 
diligenter inquirat eumque mundura relinquere Deoque ser^ire permoneat, 
ita tamen, quod, si verum sit quod in litteris (Papii) abbatis (coenobii 
b. Bartholomaei) contineatur, nulla ei monachicum portandi habitum violentia 
inferatur, sed propriae tantunimodo voluntati relinquatur. — Praefatum 
clericum. 

Coll. Britt. Akxandri II ep. 30. — Ed. Loeivenfeld Epp. p. 49 n. 98. — Regg. Ewald 
in N. Archiv V 334 n. 30. JL. 4560. 

Praecedit Heriberti ep. epistola ad Alexandrum II missa (ed. Loewenfeld 
Epp. p. 48 n. 97), qua libellum Papii abbatis coenobii b. Bartholomaei papae obtulit. 

*7 (Roma 1074 mart. 17) 

GregoriusYII invitat Heribertum Mutinen. ep. una cumGuilielmo Papiensi ep., 
ut cum Azone marchione ad se venire nullo modo praetermittat pro reddenda 
ratione coniugii Azonis. 

Laud, in Gregorii VII epistola ad Beatricem duceni eiusqtie filiam Mathildim a. 1074 
oct. 16 missa J. 3641. JL. 4882. — Reg. JL. — . 

Superest Gregorii VII epistola ad Guilielmum Papien. ep. de eadem re a. 1074 

mart. 17 missa J. 3595. JL. 4884. Guilielmus vero eji. minime venit (cf. GregoriiVII 

epistolam a. 1074 dec. 16 J. 3670. JL. 4908). — Meminerint lectores, Heribertum ep. 

a. 1084 mart. 24 Wibertum antipapam inthronizavisse (cf. Meyer v. Knonau Jahr- 

biicher III 530 sq.). 

S GuastaUa 1106 oct. 22 

Paschalis II in concilio apud villam Guardastallum, a. d. inc. 1106, 11 kal. 
nov. celebrato constituit, ut Aemilia tota cum suis urbibus, id est . . . Mutina 
. ., nunquam ulterius Ravennati metropoli subiaceat. 
v. Aemilia n. 48 et Ravenna, Archiepisc. n. 188. 

9 Piperno (1112) nov. 13 

Paschalis II I(ohanni) Nonantulano abbati: mandat, ut iudicium, quod a 
B(onoseniore) Regino ep. et Gr(egorio) apost. sedis diac. et legato de restitu- 
tione quarumdam ecclesiarum factum est, Mutinensi observet episcopo. — 
Quanto aliquis, Dat. Piperni id. nov. 



Episcopatus Mutinensis. 303 

Legitur in cod. capituli Mutinensis II 2 s. X (in principio). — Edd. Zaccaria Bibl. 
•antica e moderna di storia letteraria II (In Pesaro 1767) 425. G. Bertoni in Studi medievali 
III (1908) 132 = Rirista stor. Benedettina IV (1909) 278. — Reg. JL. — . 
Conf. Tiraboschi Storia di Nonantola II 586. 

10 Laterano 1121 niart. 4 
Oalixtus II Dodoni ep. etc: sancit. ut universi Mutinen. episcopatus fines 
integri conserventur; concedit ecclesiarum consecrationes, clericorum pro- 
motiones, decimas et oblationes, et confirmat possessiones; decernit, ut nulli 
omnino episcoporum facultas sit infra fines episcopatus sine consensu episcopi 
ecclesiam consecrare, chrisma conficere aut clericos ordinare praeter ecclesias 
et clericos de castro et burgo Nonantulae; confirmat Urbani II sententiam, 
ne abbates in parochialibus ecclesiis, quas tenent, absque episcoporum con- 
silio presbyteros collocent, sed episcopi parochiae curam cum abbatum con- 
sensu sacerdoti committant. — Sicut iniusta poscentibus. Ego Calixtus etc. 
Subscr. 2[l card. Dat. Lat. p. m. Grisogoni S. R. E. diac. card. ac bibl., 4 non. 
mart., ind. 14, inc. d. a. 1121, pont. autem d. Calixti II pp. a. 3J. 

A (mutilum). fB' a. 1294 feb. 15. C p. 107. D f. 108'. E. FJ. — Edd. SiJHngardus 
Catal. p. 77 ex A = Ughelli » II 147; ^ II 117 = Bull. Rom. ed. Cocquelines II 191 n. 39 = 
BuU. Rom. ed. Taur. II 346 n. 39, = Migne CLXIII 1200 n. 126. Muratori Antiq. V 351 ex B^ 
= Savioli Ann. Bolognesi J* 169 n. 107. Tiraboschi Metn. Mod. II^ 91 n. 331 ex A. Robert 
Bullaire du pape Calixte II t. I 321 n. 219 ex A. — Rcgg. Vedriani Hist. II 84. Vedriani 
Catal. p. 52. Tiraboschi Storia di Non. I 113. Cappelletti XV 318. Dondi. Notizie del 
duomo p. 282. J. 5036. JL. 6894. 

Urbani II sententia in hoc privilegio laudata (JL. 5751) est decretum in con- 

cilio Claromoutano a. 1095 promulgatum c. 4 (ed. Mansi XX 902), quod iterum 

editum est in concilio Nemausensi a. 1096 (ed. Mansi XX 934). Couf. etiam Inno- 

centii decretum JL. 8276. 

11 Laterano 1128 april. 25 

Honorius II Dodoni ep. etc.-: repetit Calixti II privilegium (n. 10). — Aequi- 

tatis et iustitiae. Ego Honorius etc. Dat. Lat. p. m. Aimerici S. R. E. diac. 

card. et canc, 7 kal. mad.. ind. 6, inc d. a. 1128, pont. autem d. Honorii 

pp. II a. 4. 

B^ s. XIU. fC p. 110]. — Edd. Tiraboschi Mem. Mod. II (> 99 n. 342 = Migne CLXVI 
1278 n. 64 = Liverani Opp. IV 318 n. 159. — Regg, Sillingurdus Catal. p. 78. Vedriani 
Catal.p.53. Cappelletti XV 318. J. 5264. JL. 7309. 

12 Pisa 1185 mai. 80 

Innocentius II in concilio deponit Alb(ertum) Mutinen. electum, quia, cum 

pro mala conversatione ac publica symonia electio de ipso in Parmensi ecclesia 

facta esset damnata, indignum visum est, ut tam criminosa persona in alia 

ecclesia ad episcopale regimen vocaretur. 

Acta concilii edd. Bernheim in Zeitschrift fiir Kirchenrecht XVI (1881) 148 = Mon. 
Germ. Constit. I 577 n. 402 (cf. Mansi XXI 490). — Regg. J. p. 573. JL. I p. 865. 

13 ' Pisa (1134—36) niai. 25 
Innocentius II ep. [B. cod.] et F. praeposito et clericis Mutinen.: nuntiat, 
se habito episcoporum et cardinaUum consilio sententiam excommunicationis 
in consules Mutinenses, qui frequentibus litteris commoniti neque ab iniuria 



304 Modena. 

destiterunt neque ad se totiens vocati venerunt, promulgavisse; praecipit^ 
quatenus a praefatis consulibus tamquam excommunicatis penitus caveant et 
eandem sententiam per Mutinensem episcopatum publice nuntiantes, parochia- 
nos ab eis abstinere omnimodis faciant etc. 

V. Mon. s. Silvestri Nonantulanum n. 28. — In codice E legitur inscriptior 
^Venerabili filio B." etc, quae prorsus corrupta esse videtur. Sed utrum D(odoni), 
qui a. 1135 obiit, an R(ibaldo), qni post a. 1135 electus est (cf. n. 12), epistola haec 
directa sit, in medio relinquitur. 

14 Laterano 1139 april. 17 

Innocentius II Ildebrando abbati mon. b. Silvestri de Nonantula etc: eo in 
concilio adversus Ribaldum Mutinen. ep. conquerente, decernit pactum inter eos 
de consecratione quarumdem ecclesiarum, quia contra multorum Romanorum 
pontificum privilegia mon. Nonantulano indulta factum esse constat, viribus 
carere, praecipiens eidem Mutinensi ep., ne quid simile ulterius attemptare 
praesumat, quin potius mon. Nonantulanum semper et ubique quiete perfrui 
libertate ei concessa permittat. 

V. Mon. s. Silvestri Nonantulanum n. 31. 
*15 Cremona 1148 (iul. 7) 

Eugenius III in concilio Cremonae celebrato, condemnat Mutinensem civi- 
tatem, ne de cetero proprium habeat episcopum, et distribuit dioecesim eius 
in quatuor vicinos episcopatus, episcopali tamen dignitate episcopo relicta, 
ut ei liceat nullius urbis esse episcopum. 

Hist. pontif. c. 21 (ed. Mau. Germ. Scr. XX 583). — Reg. JL. II p. 58. 

De re cf. n. 16—18; Sillingardus Catal. p. 78 sq.; Ughelli » II 148; ^ II 118 ad 

a. 1146; Savioli Auijali Bolognesi I 282 sq.; Tiraboschi Storia di Konantola I 40; 

Tiraboschi Mem. Mod. I 183. IV 55; Bernhardi Konrad III t. II 731. 

16 JBrescia (1148) aug. 24 
Eugenius III Gerardo Bononien. ep.: nuntiat, se consilio tam cardinalium 
quam Peregrini Aquileien. patriarchae et plurimorum episcoporum Mutinensem 
civitatem in perpetuum ab episcopali dignitate privavisse, ut neque in civitate 
neque in tota Mutinensi parochia episcopus de cetero statuatur. 

V. Bologna, Civ. n. 6. 

17 Viterho 1149 feh. 8 
Eugenius III Placito abbati mon. b. Petri secus Mutinam siti etc: nuntiat, 
se propter Mutinensium contumaciam et graves excessus, quos diu contra 
mandata sedis apostolicae commiserunt, communicato consilio tam cardinalium 
quam aUorum episcoporum, Mutinensem eccl. in perpetuum episcopali digni- 
tate privavisse et ipsius parochiam per vicinos episcopatus divisisse, mona- 
sterium b. Petri in ius et proprietatem S. R. E. reservavisse etc. 

V. Mon. 8. Petri n. 1. 2. 

18 Tusculanuni (1149) april, 8 
Eugcnius III archipresbyteris de s. Martino in Centum ripis, de Baioaria, 
de Civitate nova, de Ganaceto, de s. Thoma de Lamma, de Sorbaria, de 
Solaria, de s. Felice, de Massa, et de Ponte ducis: nuntiat, se propter gravem 
Mutinensium contumaciam et excessus eiusdem civitatis parochias per vicinos 



Episcopatus Mutinensis. 305 

episcopatus divisisse, quasdam vero ecclesias ipsius parochiae specialiter in 
sua potcstate servavisse; Reginae ecclesiae ipsorum ecclesias cum omnibus 
cappellis in perpetimm concessisse etc. 

V. Reggio, Episc. n. 13. — Paucirolius in Rer. hist. patriae suae (ed. Regii 1847) 
p. 110 e contra narrat, Eugenium III tunc oppida Castrum vetus (Castdvecchio), 
Prinianum (Prignano), Saxolum (Sassiiolo) a dioecesi Mutinensi segregasse eaque 
Regino episcopatui attribuisse (cf. Atfarosi Notizie istor. della citta di Reggio 
I 197). Hodie Vignola (cf. Tiraboschi Dizionario II 411), Baggiovara, Cittanova, 
Ganaceto, S. Tommaso di Laraa (1. c. I 395), Sorbara, Soliera, S. Felice sul Panaro, 
Massa Finalese, Pons ducis (1. c. II 214). — De restitutione Mutinensis episcopatus, 
ab aliis Eugenio III, ab aliis Hadriano IV attributa, nihil comperti habemus. 

19 ■ Laterano 1166 mai. 4 

Alexander III Henrico ep. etc: repetit Calixti II et Honorii II privilegia 
(n. 10. 11). — Sicut iniusta poscentibus. Ego Alexander etc. Subscr. 18 card. 
Dat. Lat. p. m. Hermanni tit. s. Susannae presb. card., 4 non. mai., ind. 14, 
inc. d. a. 1167, pont. v. d. Alexandri pp. III a. 7. 

A^. — Edd. Tiraboschi Mem. Mod. Ilb i):j ad n. 331 Exc. ex A^ = Migne CC 453 
n.450bis. — Regg. Sillingardus Catal. p. 81. Ughelli ^ II 150; '^ II 119. PflugkH. Iter p. 266 
n. 582. J. 7532. JL. 11276. 

-*20 (1168) 

Ildebrandus S. R. E. presb. card. atque legatus apost. sedis vocat Henricum 
Mutinen. ep., conquerente abbate Nonantulano, quod Lovoletum de Solaria 
iuris et proprietatis Nonantulanae ecclesiae invaserit, ad rationem faciendam. 

V. Mon. s. Silvestri Nonantulanum n. 58. — Sed episcopus, se impeditum 
praetendens, ad cardinalem se tunc venire non posse scripsit. 

*21 (1168) 

Alexander III mandat Henrico Mutinen. ep., Alberto abbate Nonantulano 
per legatos apud apost. sedem conquerente de Lovoleto ab illo invaso et 
de sacerdote capto, quatenus vel possessionem relinquat et denarios ablatos 
sacerdoti reddat vel plenam iustitiam de utroque coram Ildebrando S. R. E. 
presb. card. et legato apost. sedis abbati faciat. 

V. Mon. s. Silvestri Nonantulanum n. 59. 
*22 (1168) 

Alexander III mandat Ildebrando S. R. E. presb. card. atque legato apost. 
sedis, ut Henricum Mutinen. ep. Alberto abbati Nonantulani mon. conque- 
renti de Lovoleto ab illo invaso coram se iustitiam reddere faciat. 

V. Mon. s. Silvestri Nonantulanum n. 60. 
*23 (1168) 

Ildebrandus S. R. E. presb. card. et legatus apost. sedis ex mandato Alexan- 
dri III (n. 22) iterum mandat Henrico Mutinen. ep., quatcnus possessionem 
Lovoleti relinquat et denarios ablatos sacerdoti reddat, eique praefigit certum 
terminum et locum ad iustitiam faciendam. 

V. Mon. s. Silvestri Nonantulannm n. 61. — Episcopus tameu, suas occasiones 
praetendens, ad cardinalem venire distulit. 

Kehr, Italia pontificia V. * 20 



30(j Modeua. 

=^24 (1108) 

Ildebrandus S. R. E. presb. card. et legatus apost. sedis mandat Henrico 
Mutinen. ep. sub debito oboedientiae, ut visis iitteris suis infra 8 dies denarios 
sacerdoti ablatos reddat. 

V. Mon. s. Silvestri NoDantulanum n. 62. — Quod episcopus uon fecit, sed car- 

dinali respondit, cum eum sciret apud Placentiam vel Parmam esse, se ei occur- 

surum esse, abbati de Lovoleto rationem facturum. 

*55 (1169) 

Alexalider III Ildebrando S. R. E. presb. card. et legato apost. sedis litteras 
dirigit. ut infra 30 dies Henricum Mutinen. ep. rationem faciendi abbati 
Alberto Nonantulano vocet etc. 

V. Mon. s. Silvestri Nonautulanum n. 63. 
*26 (1169) 

Ildebrandus S. R. E. presb. card. et apost. sedis legatus indulget Henrico 
Mutinen. ep. ad (Alberto) abbati Nonantulano satisfaciendum ex mandato apost. 
(n. 25) non solum 30, verum et ultimum 60 dierum spatium, 

V. Mon. s. Silvestri Nonantulanum n. 64. — Episcopus vero tandem ad curiam 
veniens (cf. n. 27), querimoniae libellum eoutra abbatem factum cardinali porrexit. 

27 Bmevento 1109 mart. 26 

Alexander III Henrico ep. etc: repetit privilegium suum (n.l9). — Sicut 
iniusta poscentibus. Ego Alexander etc. Subscr. 1 6 card. Dat. Beneventi 
p. m. Gratiani S. R. E. subdiac. et not., 7 kal. april. , ind. 2, inc. d. a. 1169, 
pont. V. d. Alexandri pp. III a. 10. 

A\ [B^ s. XIII. B^ a. 1294 feb. 15]. — Edd. Tirahoschi Mem. Mod. W' 94 ad n. 331 
Exc. ex A'^ = Migne CC 576 n. 611. — Regg. Vedriani Catal. ;j. 56. PflugJcH. Iter j). 269 
n. 600. J. 7754. JL. 11608. 

*28 (1169) 

Ildebrandus S. R. E. presb. card. et apost. sedis legatus statuit Henrico 
Mutinen. ep. alium terminum. 

V. Mon. s. Silvestri Nonantulanum u. 65. — Episcopus vero ad Romanam sedem 
appellavit. 

29 Soliera 1169 april. 11 
Ild(ebrandus) S. R. E. presb. card. atque legatus (papae generalem legationem 
in Italia babens) in controversia inter abbatem Albertimi Nonantulanum et 
ep. Henricum Mutinen., qui Lovoletum de Solaria iuris et proprietatis Nonan- 
tulanae eccl. invasisse dicebatur, cum episcopus non a se, sed a d. apostolico 
videatur appellasse, cum ab exsecutore non sit appellandum nisi in casu, 
reddit abbati possessionem cumque per missum suum Buccadeferro in eam 
introire facit. 

V. Mon. s. Silvestri Nonantulauum n. 66. 

30 Veroli (1170) april. 26 
Alexander HI Hen(rico) Mutinen. ep.: conquerentibus abbate et fratribus 
Nonantulanis cum clero et populo eiusdem loci, quod ep. iactasset, se ab ipso 
privilegium obtinuisse, quo monasterio antiqua iura et libertates subtraxisset. 



Episcopatus Mutinensis. 307 

mandat, quatenus quodcumque privilegium a se obtinuerit, illud bulla 
munitum per securum nuntium sibi transmittat. 

V. Mon. s. Silvestri Nonantulanum n. 72. — Alexandri III privilegium a. 1169 
mart. 26 (n. 27) intelligendum esse videtur. 

*31 (1169-72) 

Alexander III committit O(ddoni) s. Nicholai in carcere Tulliano diac. card., 
apost. sedis legato, ex appellatione (Henrici) Mutinen. ep. (cf. n. 28) contro- 
versiam inter (Albertum) abbatem Nonantulanum et Mutinensera ep. super 
possessione Lovoleti terminandam. 

V. Mon. s. Silvestri Nonantulanum n. 74. 
*32 (1169—72) 

O(ddo) s. Nicholai in carcere Tulliano diac. card., apost. sedis legatus, ex 
mandato Alexandri III (n. 31) in controversia inter (Albertum) abbatem Nonan- 
tulanum et (Henricum) Mutinen. ep. super possessione Lovoleti, auditis ratio- 
nibus et allegationibus utriusque partis et testibus receptis, praefigit utrique 
parti terminum, quo se debeant cum attestationibus et allegationibus aposto- 
lico conspectui praesentare. 

v. Mon. s. Silvestri Nonantulanum n. 75. 
*33 (1169—72) 

M(anfredus) s. Georgii ad Velum aureum diac. card., apost. sedis legatus, 
terminat compositione amicabili controversiam inter canonicos Mutinenses et 
Hem-icum ep. super procuratione archiepiscopi (Ravennatis) et legatorum apost. 
sedis vertentem de spontaneo assensu partium, ita quidem, ut sive absens 
fuerit episcopus sive praesens totam procurationem primae diei, canonici 
autem totam diei secundae archiepiscopo et legatis teneantur exhibere. 

V. Eccl. cathedr. n. 3. 
*34 (1169—72) 

Alexander III transmittit Manfredo s. Georgii ad Velum aureum diac. 
oard., apost. sedis legato, sub bulla allegationes et depositiones testium in 
controversia inter Nonantulanum abbatem et Mutinensem ep. super possessione 
Lovoleti, eique mandat, ut causam ipsam, appellatione postposita, terminet. 

V. Mon. s. Silvestri Nonantulanum n. 76. 

*35 (1169—72) 

Manfredus s. Georgii ad Velum aureum diac. card., apost. sedis legatus, ex 
mandato Alexandri III (n. 34) definit controversiam inter (Albertum) Nonan- 
tulanum abbatem et (Henricum) Mutinen. ep. super possessione de Lovoleto, 
ita ut abbas de cetero commodo possessoris fungatur et episcopus, si de 
proprietate litigare voluerit, onere petitoris. 

V. Mon. s. Silvestri Nonantulanum n. 77. — Episcopus tamen, peremtorie citatus, 
noluit adire eius praesentiam. 

36 Tusculammi (1170—72) nov. 26 

Alexander III abbati et fratribus Nonantulanis: confirmat sententiam a 
Manfredo diac. card. et apost. sedis legato in controversia inter (Albertum) 
Nonantulanum abbatem et (Henricum) Mutinen. ep. super possessione Lovoleti 
prolatam (n. 35). 

20* 



308 Modena. 

V. Moa. s. Silvestri Nonantulanum n. 78. — Conf. praeterea Alexandri III 
rescriptum abbati et fratribus s. Petri Mutineu. a. 1174 april. 28 missum de pactione 
inter eos et Henricum ep. a. 1172 iul. 29 facta (Mon. s. Petri n. 9). 

37 Tusculanum (1179—81) feh. 8 

Alexander III praeposito et canonicis Mutinen.: confirmat compositionem 
amicabilem, qua b. m. M(anfredus) qd. Praenestinus ep., tunc s. Georgii ad 
Velum aureum diac. card., apost. sedis legatus, controversiam inter eos et 
b. m. Henricum qd. Mutinen. ep. super procuratione archiep. (Ravennatis) et 
legatorum apost. sedis terminavit (n. 33). 

V. Eccl. cathedr. n. 11. 
58 Verotia (1186—87) april 5 

Urbanus III mag. Martino praeposito et canonicis Mutinen.: ad exemplaf 
Alexandri (n. 37) confirmat ordinationem inter eos et H(enricum) b. m. qd. 
ep. Mutinen. super receptione legatorum Rom. ecclesiae et procuratione archiep. 
Ravennatensis de assensu et voluntate M(anfredi) b. m. s. Georgii ad Velum 
aureum diac. card., tunc apost. sedis legati, factam (n. 33). 

V. Eccl. cathedr. n. 19. 

39 Laterano 1196 feb. 12 

Celestinus III Mutinensi ep.: litteris conquerenti, quod s. Viti et de Baio- 

aria archipresbyteri, eo inscio et penitus inconsulto, mag. Martinum Mutinen. 

praepositum et quosdam alios in canonicos receperint, illis spretis et penitus 

reprobatis, pro quibus episcopus intervenirc curaverat et rogare, statuit, ut, 

sicut in dioecesi Mutinen. hactenus est servatum, nullus in ecclesiis, ei dioece- 

sana lege subiectis, praeter auctoritatem eius in clericum admittatur, vel, si 

admissus fuerit, talis institutio nullam obtineat firmitatem; indulget, ut eos, 

qui possessiones ecclesiarum temere perturbare praesumpserint, nisi post 

ti'inam admonitionem a sua praesumptione destiterint, excomraunicationi sub- 

iciat. — Cum ad universalis. Dat. Lat. 2 id. feb. pont. n. a. 5. 

A^. [G p. 12SJ. — Edd. Tiraboschi Mem. Mod. IVf> 18 n. 616 ex A^ = Migvte CGVI 
1142 n. 244. — Begg. Sillingardus Gatal. p. 85. Cappdktti XV 319. J. 10570. JL. 17323. 

40 Laterano 1196 mai. 21 
Celestinus III Mutinensi ep. : per litteras significanti, quod, cum in civitate 
Mutinen. talis consuetudo fuerit ab antiquo, ut prima die episcopus, secunda 
canonici , tertia abbas s. Petri, quarta clerici civitatis legatos debeant sedis 
apost. procurare, in hoc ipse solus aggravetur, legato vel metropolitano per 
unum diem tantummodo commorante, statuit, quod, si aliquando legatus Rom. 
ecclesiae vel metropolitanus (Ravennas) in Mutinen. civitate per tot dies 
moram non fecerit, quod singulas procurationes per ordinem recipiat, illi qui 
ad exhibcndas procurationes tenentur, ei studeant de ipsa procuratione pro- 
portionaliter rcspondere. — Per litteras fraternitatis. Dat. Lat. 12 kal. iun. 
pont. n. a. 6. 

A^. [G p. 124]. — Edd. Mtiratori Antiq. V 1055 ex A^ = La Farina Bischiarazioni 
e documenti * IV 238 n. 79, = Mignc GCVI 1170 n. 267. — Eegg. Tiraboschi Mem. 3Iod. IV^ 18 
n. 617. Cappelletti XV 318. J. 10594. JL. 17SS5. 

Conf. n. 33. 87. 38 et Eccl. cathedr. n. 19. 



Episcopatus Mutinensis — Eccl. cathedralis s. Geminiani. 309 

41 Laterano 1196 nov. 8 

Celestinus III Mutinensi ep.: liberam tribuit facultatem, ut tam de clericis 
plebis de Baioaria quam de aliis Mutinen. dioecesis clericis, qui occasione 
archiepiscopalis protectionis debitam ei oboedientiam subtrahere conantur, 
secundum antiquam et rationabilem consuetudinem, sublato appellationis ob- 
staculo, disponere valeat. — Cum praeter commune. Dat. Lat. id. nov. 
pont. n. a. 6. 

A\ fC p. 125]. — Edd. Timhof^chi Mem. Mod. IV '> 18 n. 618 ex A^ = Migm CCVI 
1183 n. 280. — Regg. Sininfjardus Catal. p. 85. Cappelletti XV 319. J. 10610. JL. 17435. 
De loco Baggiovara cf. n. 18. 39. 



Ecclesia cathedralis s. Oemiiiiani. 

(Carlo Borghi) II duomo ossia Cenni storici e descrittivi della cattedrale di Modena 
(Modena 1845). — (A. Saetti) Memorie p. 1 sq. — Antonio Dondi Notizie storiche ed 
artistiche del duomo di Modena coll'elenco dei codici capitolari (Modena 1896). — Giulio 
Bertoni Atlante storico paleografico del duomo di Modeua (Modena 1909). 

Ecclesia cathedralis s. Geminiani, venerandae antiquitatis (cf. Tiraboschi 
Mem. Mod. I^ 10 n. 8 ot p. 21 n. 16), saec. XI ex. instaurata, a Paschale II 
a. 1106, praesente Mathilda comitissa, dedicata est (n. l). Iterum refecta, a 
Lucio III a. 1184 sollemniter consecrata est (n. 18). 

Tabularium ecclesiae cathedralis, etiamnunc locupletissimum et bene 
conservatum, cum chartis inde a saec. VIII, custoditur penes canonicos. 
Praeterea ibi exstant volumina I— XIX „Instrumentorum collectio ab a. 1 095 
etc." Chartas transcripsit Ferd. can. Bassoli a. 1819 — 21 in Collectione diplo- 
matum etc. [C\. 

Inventarium archivi s. XVI legitur in cod.Vat. lat. 4998; cf. Montfaucon 
Bibl. bibl. I 136; Blume Iter II 1 1 ; Bethmann in Archiv XII 247; Gott. 
Nachr. 1903 p. 11. Alterum inventarium penes canonicos custoditum confecit 
a. 1818 Ferd. Bassoli „Indice generale cronologico delle pergamene e scritture 
deirarchivio capitolare di Modena", cuius summarium vulgavit Cappelletti 
XV 313 sq. 

Bibliotheca quoque canonicorum non parvi pretii est; cf. F. A. Zaccaria 
Lettere due sopra i codici della libreria capitolare di Modena in: Bibl. antica 
e moderna di storia letteraria 11(1767) 377 sq.; Blume Iter II 15 sq.; Beth- 
mann in Archiv XII 699; Merkel in K Archiv I 572 sq.; Dondi Notizie 
p. 271 sq. — Necrologium eccl. Mutinensis saec. XI edd. Muratori Antiq. 
III 725 sq. et Bortolotti Antiche vite di S. Geminiano p. 117sq. 

A = Orig. Modena Arch. capitolare. 

C = CoUectio diplomatum iraperialium et regaliura nec non bullarum, brevium et 
litterarum sedis apost. . ., quae in archivo capitulari asservantur, ordine 
chronologico disposita a Ferdinaudo Bassoli (Mutinae 1819—21), Modeya 
Arch. capitolare; cf. Gott. Nachr. 1897 p. 246. 



310 Modena. 

D = Girolamo Briani Historia della citta di Modena vol. I, s. XVII, Modena Arch. 

di stato (Arch. Boschetti). 
E = Onuphrii Panvinii Fragnienta de pontificibus et cardinalibus, s. XVI, Roma 

Arch.Vat. Misc. Arm. XI t. 34; cf. Gott. Nachr. 1901 p. 2 sq. 

*1 Modena 1106 oct. 8 

Paschalis II consecrat altare s. Gerainiani (8 id. oct.). 

Relatio translationis corporis s. Geminiani ap. Mnratori Scr. ' VI 87; * VI 8. Cavedoni 
Cenni p. 81 (ital.) = Cappelletti XV 251. Bortolotti Antiche vite p. 111 sq. Bertoni Atlante 
p. 90. — Begg. Overmann Grdfin Mathilde von Tuscien p. 177. J. p. 492. JL. I p. 726. 

2 Pisa (1134—36) mai. 25 

Innocentius II ep. [B. cod.] et F. praeposito et clericis Mutinen. : praecipit, 
quatenus a consulibus Mutinensibus tamquam excommunicatis penitus caveant 
et eandem sententiam per Mutinen. episcopatum publice nuntiantes, parochia- 
nos ab eis abstinere oranimodis faciant. 

V. Mon. s. Silvestri Nonantulanum n. 28. 
*5 (1169—72) 

M(anfredus) s. Georgii ad Velum aureum diac. card., apost. sedis legatus, 
terminat compositione amicabili controversiam inter canonicos et Henricum 
Mutinen. ep. supcr procuratione archiepiscopi (Ravennatis) et legatorum apost. 
sedis vertentem de spontaneo assensu partium, ita quidem, ut sive absens 
fuerit episcopus sive praesens totara procurationera primae diei, canonici 
autem totam diei secundae archiepiscopo et legatis teneantur exhibere. 

Laud. in n. 11. 19. — Reg. JL. — . 
'*4 (1173—74) 

I(ldebrandus) bas. XII Apostolorura presb. card., apost. sedis legatus, profert 
arbitrium supcr controversia inter abbatem et fratres s. Petri Mutinen. ex una 
parte et canonicos Mutinenses ex altera de sepultura cuiusdam mulieris Osse- 
letidae vertente. 

V. Mon. s. Petri n. 8. 

5 Anagni (1174) april. 28 

Alexander III abbati et fratribus s. Petri Mutinen.: confirraat arbitrium, 
quod I(ldebrandus) bas. XII Apostolorum presb. card., apost. sedis legatus, 
inter eos et canonicos Mutinenses super controversia de sepultura Osseletidae 
protulit (n. 4). 

V. Mon. s. Petri u. 9. 

6 ' Ferrara (1177) niai. 9 

Alexander III Guidoni praeposito et capitulo: confirmat constitutionem ab 
eis factam, ut Mutinensis eccl. plures 14 canonicis vel pauciores habere non 
debeat. — Fervens et sincera. Dat. Ferrariae 7 id. maii. 

A. [C p. 113] . — Edd. Tiraboschi Mem. Mod. IW^ 69 n. 482 ex A = Mi